Phụ nữ mang thai thường chọn rau lá dân dã nhằm đổi vị và bổ sung dưỡng chất cho thai kỳ. Rau củ khởi (lá cây kỷ tử) là món ăn quen thuộc trong nhiều gia đình Việt, nhưng nhiều thai phụ lo ngại nguy cơ co bóp tử cung dẫn đến sẩy thai.
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng, hạn chế ăn rau củ khởi với lượng lớn và nên tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi dùng. Thay vì tự ý dùng các loại lá hoặc thảo mộc truyền miệng chưa rõ độ an toàn trên thai kỳ, thai phụ nên ưu tiên các loại rau xanh thông dụng đã được xác nhận an toàn.
Thói quen dùng thảo mộc và rau lá dân dã khi mang thai
Trong dân gian, nhiều gia đình có thói quen nấu canh rau củ khởi hoặc dùng các loại lá, hạt thảo mộc để bồi bổ sức khỏe cho bà bầu. Tâm lý chung của nhiều người là thực phẩm có nguồn gốc tự nhiên, cây nhà lá vườn thì luôn lành tính và không gây hại cho em bé trong bụng.
Tuy nhiên, ranh giới giữa thực phẩm thông thường và dược liệu có hoạt tính sinh học đôi khi rất mong manh. Khi bước vào thai kỳ, cơ thể người mẹ thay đổi nhạy cảm hơn, một số hoạt chất tự nhiên trong thực vật có thể tác động đến cơ trơn tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.
Việc sử dụng cây cỏ, thảo mộc theo kinh nghiệm truyền miệng từ người thân mà thiếu thông tin kiểm chứng khoa học là thực trạng phổ biến tại nhiều quốc gia. Điều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận rõ mức độ an toàn của từng loại thực vật trước khi đưa vào thực đơn hàng ngày của phụ nữ mang thai.
Cơ chế tác động của thảo mộc đến tử cung thai phụ
Cơ tử cung của phụ nữ mang thai cần duy trì trạng thái ổn định để nuôi dưỡng thai nhi suốt 9 tháng 10 ngày. Một số loài thực vật chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng kích thích cơ trơn hoặc tác động vào hệ nội tiết, từ đó gây ra các cơn co thắt tử cung ngoài ý muốn.
Trong y học, các chất có đặc tính kích thích kinh nguyệt (gọi là chất điều kinh - emmenagogue) hoặc gây co bóp tử cung có thể làm tăng nguy cơ dọa sẩy thai hoặc sinh non. Ngoài ra, một số thảo mộc khác còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào, hạ đường huyết quá mức hoặc ảnh hưởng đến quá trình hình thành cơ quan của thai nhi.
Do đó, bất kỳ loại rau lá hay thảo mộc nào có tính dược lý đều cần được đánh giá kỹ về khả năng gây co bóp tử cung. Nếu một loại thực vật chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, nguyên tắc an toàn nhất trong sản khoa là hạn chế sử dụng hoặc tránh dùng liều cao.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo mộc gây co bóp tử cung
Hiện tại, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá riêng biệt về lá củ khởi trên phụ nữ mang thai còn rất hạn chế trong tài liệu cung cấp, nhưng các nghiên cứu dịch tễ về việc dùng thực vật làm thuốc trong thai kỳ đã chỉ ra nhiều cảnh báo quan trọng. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát tình trạng sử dụng cây thuốc ở phụ nữ mang thai nhập viện tại khoa phụ sản [1].
Nghiên cứu này khảo sát trên tổng số 125 phụ nữ nhập viện, trong đó có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai tự nguyện và/hoặc sẩy thai, và 19 người (chiếm 15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ khác [1]. Trong nhóm 106 phụ nữ đình chỉ thai hoặc sẩy thai, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong thời gian mang thai [1].
Khi phân loại mức độ an toàn của các cây thuốc được sử dụng ở nhóm này, kết quả ghi nhận có 16 trường hợp dùng loại an toàn, 9 trường hợp dùng loại cần thận trọng, 5 trường hợp dùng loại có khả năng gây hại và 11 trường hợp dùng các loại cây chưa rõ độ an toàn [1]. Đáng chú ý, 5 phụ nữ dùng nhóm cây tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đã sử dụng các loài có nguy cơ gây co bóp tử cung và độc tính như Trigonella foenum-graecum (nguy cơ co bóp tử cung và hạ đường huyết), Ruta chalepensis (nguy cơ co bóp tử cung và kích thích kinh nguyệt), Cinnamomum verum (nguy cơ dị tật thai nhi và co bóp tử cung), Artemisia abyssinica (nguy cơ độc tính, co bóp tử cung và kích thích kinh nguyệt), Croton macrostachyus (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung), Echinops kebericho (nguy cơ độc tế bào) và Hagenia abyssinica (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung) [1].
Nghiên cứu cũng chỉ ra thói quen sử dụng rất đáng lưu tâm: có tới 76,5% số cây thuốc được mua tại các khu chợ, 68,3% thu hái qua thành viên gia đình và 75,2% phụ nữ sử dụng theo lời khuyên của người thân trong gia đình [1]. Về cách dùng, hạt là bộ phận được dùng nhiều nhất (57,6%), nguyên liệu khô chiếm 60,1%, đường là chất phụ gia phổ biến nhất (27,8%) và đường uống chiếm đa số với 89,7% [1].
Về liều lượng và thời gian, hơn một nửa số trường hợp (51,7%) đong liều bằng đơn vị cốc nước, phổ biến nhất là uống 1 cốc nước mỗi lần (47,5%) với tần suất 1 lần mỗi ngày (54,8%) và kéo dài "nhiều tháng tùy nhu cầu trong thai kỳ" (32,9%) [1]. Khoảng 46,0% người tham gia báo cáo dùng thảo mộc 1 đợt, trong khi gần một phần ba dùng lặp lại nhiều lần trong thai kỳ [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nghiên cứu năm 2021 cung cấp bức tranh thực tế rất rõ nét về việc thai phụ tự ý dùng các loại thực vật theo lời khuyên gia đình và mua bán tự do ngoài chợ mà không có định lượng chuẩn xác [1]. Số liệu cụ thể về tỷ lệ cây chưa rõ độ an toàn và cây gây co bóp tử cung giúp cảnh tỉnh thói quen dùng thảo mộc theo cảm tính trong thai kỳ [1].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng này là thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ ghi nhận hiện trạng tại một thời điểm trên cỡ mẫu 125 phụ nữ tại một bệnh viện ở Ethiopia, chưa thể kết luận trực tiếp quan hệ nhân quả cho mọi quần thể [1]. Bên cạnh đó, tài liệu nghiên cứu này không liệt kê trực tiếp cây củ khởi trong danh sách khảo sát, do đó chưa có con số thống kê riêng cho loại rau này từ dữ liệu trên [1].
Dù vậy, điểm cốt lõi rút ra từ bằng chứng khoa học là một tỷ lệ đáng kể các loại thực vật dùng trong dân gian chưa được xác định rõ độ an toàn hoặc tiềm ẩn nguy cơ co bóp tử cung [1]. Khi một loại rau dược liệu như củ khởi chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định an toàn tuyệt đối cho bà bầu, việc áp dụng nguyên tắc phòng ngừa là hoàn toàn cần thiết.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn rau lá dược liệu
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng lời khuyên từ người thân trong gia đình luôn đảm bảo an toàn. Thực tế nghiên cứu cho thấy tới 75,2% thai phụ dùng thảo mộc theo lời khuyên của gia đình và 76,5% mua tự do ngoài chợ, dẫn đến việc vô tình sử dụng cả những loại cây có nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc chưa rõ độ an toàn [1].
Hiểu lầm thứ hai là cách đo lường liều lượng bằng bát, cốc theo thói quen sinh hoạt hàng ngày. Trong khảo sát, 51,7% người dùng đong bằng cốc nước và 32,9% dùng kéo dài nhiều tháng theo ý muốn [1], điều này khiến hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể không được kiểm soát, làm tăng rủi ro tích lũy độc tính hoặc kích thích tử cung.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nấu chín hoặc pha thêm đường sẽ làm mất đi tác dụng phụ của thảo mộc. Dữ liệu cho thấy 89,7% dùng qua đường uống và 27,8% có pha thêm đường [1], nhưng các hoạt chất gây co thắt cơ trơn tử cung hoặc gây độc tế bào trong thực vật vẫn có thể phát huy tác dụng bất lợi khi đi vào hệ tiêu hóa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng rau củ khởi
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là phụ nữ đang mang thai, nhất là trong 3 tháng đầu thai kỳ khi phôi thai mới làm tổ và rất nhạy cảm với các cơn co thắt tử cung. Những thai phụ có tiền sử sẩy thai, dọa sẩy thai, sinh non hoặc nhau tiền đạo tuyệt đối không nên tự ý ăn các loại rau lá có tính dược liệu chưa rõ độ an toàn.
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang chuẩn bị mang thai hoặc đang trong giai đoạn điều trị hỗ trợ sinh sản. Việc giữ cho môi trường tử cung ổn định, tránh các tác nhân có khả năng kích thích co bóp hoặc gây độc tế bào là ưu tiên hàng đầu trong giai đoạn này.
Ngoài ra, những thai phụ đang mắc các bệnh lý nền trong thai kỳ như đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp hoặc đang phải dùng thuốc điều trị theo đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ăn. Sự tương tác giữa hoạt chất trong thực vật và thuốc điều trị có thể làm thay đổi đường huyết hoặc huyết áp của người mẹ.
Cách áp dụng thực tế trong chế độ ăn của bà bầu
Để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé, phụ nữ mang thai nên ưu tiên lựa chọn các loại rau xanh thông dụng, lành tính và rõ nguồn gốc như rau cải, rau muống, bí xanh, mồng tơi, súp lơ trong bữa ăn hàng ngày. Đây là những thực phẩm cung cấp đầy đủ chất xơ, vitamin và khoáng chất mà không kèm theo rủi ro dược tính phức tạp.
Nếu thai phụ vô tình ăn một lượng nhỏ rau củ khởi trong bữa cơm gia đình và không có biểu hiện bất thường, không nên quá hoang mang mà cần theo dõi sát cơ thể. Tuy nhiên, không nên ăn liên tục nhiều ngày, không uống nước sắc đặc từ lá, hạt hay rễ cây củ khởi với mục đích an thai hay bồi bổ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Trong quá trình mang thai, nếu sau khi ăn bất kỳ loại rau lạ hoặc thảo mộc nào mà xuất hiện dấu hiệu đau tức bụng dưới, co cứng bụng hoặc ra máu âm đạo, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được kiểm tra. Việc trao đổi thẳng thắn với bác sĩ khám thai về thực đơn dinh dưỡng sẽ giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh.
Chế độ dinh dưỡng khi mang thai luôn cần đặt tiêu chí an toàn lên trên hết, tránh tâm lý thử nghiệm các món ăn có tính dược liệu truyền miệng. Lắng nghe cơ thể, ăn uống cân bằng và tham vấn bác sĩ sản khoa trước khi dùng các loại rau lá như củ khởi là cách bảo vệ thai nhi vững chắc nhất.
