Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn quanh 40 hoặc ngoài 50 tuổi thường giật mình thức giấc giữa đêm bởi cảm giác lồng ngực đập thình thịch, hẫng hụt hoặc dồn dập từng cơn. Tình trạng này khiến nhiều người lập tức lo sợ bản thân đang mắc bệnh tim nặng, dẫn đến căng thẳng tột độ.
Phần lớn các cơn đánh trống ngực tuổi tiền mãn kinh xuất phát từ sự rối loạn điều hòa của hệ thần kinh thực vật dưới tác động biến thiên của nội tiết tố, thường lành tính. Tuy nhiên, tình trạng này cũng có thể là biểu hiện che giấu một bệnh tim mạch thực thể cần can thiệp y khoa.
Đánh trống ngực tiền mãn kinh: Cơ chế tác động dễ hiểu
Đánh trống ngực là cảm giác nhận biết một cách khó chịu về nhịp đập bất thường của quả tim [1]. Hiện tượng này xảy ra rất phổ biến ở phụ nữ thuộc mọi lứa tuổi, đặc biệt tăng cao trong pha hoàng thể của chu kỳ kinh nguyệt, thời gian mang thai và giai đoạn tiền mãn kinh [1].
Về mặt sinh lý, hệ thần kinh thực vật bao gồm nhánh giao cảm và nhánh phó giao cảm chịu trách nhiệm kiểm soát nhịp tim tự động. Ở người phụ nữ tiền mãn kinh, những cơn đánh trống ngực thường lành tính và có mối liên hệ mật thiết với tình trạng tăng hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm gây ra bởi sự sụt giảm hoặc dao động nội tiết buồng trứng [1].
Khi hoạt tính giao cảm bị kích thích quá mức, nồng độ catecholamine giải phóng tăng lên khiến cơ tim co bóp nhanh hơn, tạo ra cảm giác tim đập thình thịch hoặc hụt một nhịp [2]. Chu kỳ kinh nguyệt ở nữ giới vốn điều hòa hệ thần kinh thực vật, trong đó hoạt tính phó giao cảm chiếm ưu thế ở pha nang noãn còn hoạt tính giao cảm chiếm ưu thế ở pha hoàng thể [3]. Khi bước vào tuổi tiền mãn kinh, sự suy giảm và bất ổn định của trục nội tiết buồng trứng làm xáo trộn cán cân này, kích thích tim đập thất thường [1], [3].
Dù vậy, đánh trống ngực cũng có thể là dấu hiệu trực tiếp của những tổn thương thực thể tại tim như bệnh cơ tim, bệnh van tim hoặc bệnh động mạch vành [1]. Điểm mấu chốt để phân định nằm ở việc ghi nhận nhịp tim lúc lên cơn và loại trừ các bệnh lý thực tổn tiềm tàng.
Bằng chứng khoa học về đánh trống ngực và thần kinh thực vật
Mối liên hệ giữa rối loạn thần kinh thực vật, biến đổi nội tiết và rối loạn nhịp tim đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng khác nhau.
Một báo cáo tổng quan phạm vi công bố năm 2022 đã tổng hợp các yếu tố liên quan đến triệu chứng đánh trống ngực trong thời kỳ mãn kinh [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bằng chứng về tình trạng mãn kinh tác động tới tần suất đánh trống ngực bị phân hóa tỷ lệ 50/50 giữa các tài liệu [4]. Một nửa số nghiên cứu cho thấy triệu chứng đánh trống ngực gia tăng rõ rệt ở giai đoạn mãn kinh tiến triển, phụ nữ tiền mãn kinh hoặc sau mãn kinh có triệu chứng nhiều hơn so với phụ nữ tiền mãn kinh sớm [4]. Đặc biệt, 3 trong 4 nghiên cứu ghi nhận phụ nữ mãn kinh do phẫu thuật cắt buồng trứng trải qua cơn đánh trống ngực nhiều hơn hẳn so với người mãn kinh tự nhiên [4]. Về chỉ số khối cơ thể (BMI), 4 bài báo không tìm thấy mối liên quan với triệu chứng hồi hộp, trong khi 3 bài báo khác cho kết quả trái ngược giữa mức cân nặng cao và tỷ lệ xuất hiện triệu chứng [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2013 theo dõi một nữ bệnh nhân 38 tuổi bị rung nhĩ kịch phát có chu kỳ kinh 30,4 ± 0,5 ngày qua 22 chu kỳ liên tiếp [3]. Dù dùng đồng thời flecainide 200 mg/ngày, bepridil 200 mg/ngày và propranolol 20 mg/ngày, người này vẫn cảm thấy đánh trống ngực nhẹ [3]. Số ngày xuất hiện cơn đánh trống ngực là 3,2 ± 0,7 ngày vào giai đoạn hành kinh; 6,4 ± 0,3 ngày trong pha nang noãn và 4,1 ± 0,4 ngày ở pha hoàng thể [3]. Khoảng QTc trên điện tâm đồ đo được biến thiên rõ rệt giữa hai pha: 440 ± 3 mili giây ở pha nang noãn và rút ngắn xuống 425 ± 2 mili giây ở pha hoàng thể (P = 0,01) [3]. Kết quả này chứng minh sự biến thiên của nhịp tim và triệu chứng gắn liền với sự điều hòa thần kinh phó giao cảm và giao cảm theo chu kỳ hormone [3].
Rối loạn chức năng thần kinh thực vật không chỉ gây hồi hộp đơn thuần mà còn trực tiếp làm gia tăng tần suất loạn nhịp tim thực tế. Năm 1997, một nghiên cứu trên 71 bệnh nhân chạy thận nhân tạo (độ tuổi trung bình 71,3 tuổi, thời gian lọc máu trung vị 17,0 tháng) tiến hành đo chức năng tự chủ và gắn máy theo dõi Holter điện tim 24 giờ [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ loạn nhịp tim tăng lên có ý nghĩa thống kê ở những người có phản ứng huyết áp bất thường (P = 0,005), phản ứng nhịp tim bất thường (P = 0,01) và nhóm bất thường phối hợp cả huyết áp lẫn nhịp tim (P = 0,004) [5].
Rối loạn chức năng thần kinh thực vật biểu hiện thế nào?
Rối loạn thần kinh thực vật hiếm khi xuất hiện đơn độc một triệu chứng mà thường đi kèm một tổ hợp các dấu hiệu toàn thân đa dạng [6]. Điều này khiến người bệnh đi khám nhiều chuyên khoa khác nhau nhưng không tìm ra tổn thương đích rõ ràng [6].
Người mắc rối loạn chức năng thần kinh thực vật có thể gặp tình trạng mệt mỏi mạn tính, khó tập trung, không dung nạp tư thế đứng và đánh trống ngực [6]. Bên cạnh đó, hệ tiêu hóa và bài tiết cũng bị ảnh hưởng dẫn đến táo bón hoặc tiêu chảy thất thường, cảm giác mau no khi ăn, bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ [6]. Việc các bác sĩ không kết nối những triệu chứng phong phú này về một cơ chế rối loạn điều hòa tự chủ duy nhất có thể dẫn tới chẩn đoán nhầm và điều trị sai hướng [6].
Ở người trẻ tuổi hoặc thanh thiếu niên, đánh trống ngực và ngất xỉu cũng thường bắt nguồn từ rối loạn thần kinh tự chủ trong việc kiểm soát huyết áp hơn là bệnh tim bẩm sinh [7]. Triệu chứng đánh trống ngực phần lớn là lành tính, nhưng khi do nhịp nhanh trên thất hoặc hội chứng Wolff-Parkinson-White, nhịp đập nhanh có thể gây nguy hiểm do thời gian trơ ngắn [7], [1].
Hiểu lầm thường gặp khi bị đánh trống ngực tuổi tiền mãn kinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi cơn tim đập nhanh với bệnh nhồi máu cơ tim hoặc suy tim sắp xảy ra. Nỗi sợ hãi này vô tình kích hoạt hệ thần kinh giao cảm hoạt động dữ dội hơn, giải phóng thêm adrenaline và khiến cơn đánh trống ngực kéo dài dai dẳng [2]. Đa số trường hợp bước vào tuổi trung niên có tim đập nhanh từng cơn là phản ứng thứ phát lành tính trước sự rối loạn nội tiết [1].
Một ngộ nhận khác là cho rằng đánh trống ngực hoàn toàn do tâm lý, stress và phụ nữ chỉ cần nghỉ ngơi tĩnh dưỡng là tự khỏi. Mặc dù stress góp phần làm nặng thêm triệu chứng, việc chủ quan có thể bỏ sót các cơn loạn nhịp tim nguyên phát hoặc các bệnh lý ngoài tim gây ảnh hưởng lên nhịp xoang [1].
Thậm chí, trong những tình huống hy hữu, cảm giác đánh trống ngực kịch phát kèm theo suy yếu cơ hoặc chóng mặt còn có thể bắt nguồn từ bệnh lý thần kinh trung ương [2]. Một ca lâm sàng ghi nhận nam thanh niên 24 tuổi có tiền sử nhiều tuần bị đánh trống ngực từng cơn kèm yếu sức, chóng mặt và tiền ngất, sau đó xuất hiện mất ý thức và co cứng toàn thân, cuối cùng được chẩn đoán mắc u sao bào độ thấp ở thùy trán phải [2].
Dấu hiệu cảnh báo: Khi nào cần gặp bác sĩ ngay?
Dù phần lớn các cơn đánh trống ngực tuổi tiền mãn kinh do rối loạn thần kinh thực vật không đe dọa tính mạng, người bệnh tuyệt đối không được tự suy đoán nếu chưa qua thăm khám bài bản [1].
Những phụ nữ có cơn đánh trống ngực đi kèm với hiện tượng ngất xỉu, choáng váng mất thăng bằng hoặc có mạch đập nhanh bất thường trong lúc lên cơn cần phải được khảo sát điện sinh lý tim chuyên sâu [1]. Việc ghi nhận hình ảnh điện tim lúc xuất hiện triệu chứng thông qua máy Holter hoặc thiết bị ghi nhận ngắt quãng là cần thiết để xác định chính xác bản chất rối loạn nhịp [8], [1].
Khi kiểm tra phát hiện các rối loạn nhịp tim thực thể như nhịp nhanh trên thất, rung nhĩ hoặc đường dẫn truyền phụ trong hội chứng Wolff-Parkinson-White, người bệnh có thể cần can thiệp triệt đốt bằng sóng radio qua ống thông để loại bỏ ổ loạn nhịp thay vì chỉ điều trị nội tiết thông thường [7], [1].
Ứng dụng thực tế giúp ổn định nhịp tim
Đối với phụ nữ tiền mãn kinh đã được bác sĩ tim mạch loại trừ bệnh lý cơ tim hay van tim, việc điều chỉnh lối sống nhằm cân bằng lại hệ thần kinh thực vật đóng vai trò then chốt:
Thiết lập nhật ký theo dõi triệu chứng: Hãy ghi lại thời điểm xuất hiện cơn hồi hộp, mức độ nhịp đập và thời gian kéo dài cùng với chu kỳ kinh nguyệt [3]. Việc này giúp nhận diện xem triệu chứng có biến thiên theo pha nang noãn hay hoàng thể, từ đó hỗ trợ bác sĩ định hướng nguyên nhân do nội tiết hay do thần kinh tự chủ [3].
Duy trì lối sống điều hòa giao cảm: Tránh lạm dụng các chất kích thích như cà phê, trà đậm đặc hoặc thuốc lá vì chúng có thể kích thích nhĩ thất [4]. Tập luyện thể dục vừa sức, thực hành các bài tập thở chậm hoặc yoga giúp kích hoạt trương lực thần kinh phó giao cảm, làm dịu hoạt động quá mức của tim [3], [6].
Sử dụng thiết bị hỗ trợ theo dõi: Với những trường hợp cơn xuất hiện ngắt quãng khó bắt được trên điện tâm đồ tại viện, việc sử dụng các thiết bị ghi điện tim ngắt quãng cầm tay có thể hỗ trợ phát hiện các cơn loạn nhịp ẩn giấu cũng như đánh giá độ biến thiên nhịp tim (HRV) [8].
Thăm khám định kỳ: Khi các triệu chứng đánh trống ngực đi kèm mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa hoặc tụt huyết áp tư thế, cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc nội tiết để kiểm tra toàn diện chức năng thần kinh tự chủ [6].
Cơn đánh trống ngực tuổi tiền mãn kinh tuy gây nhiều bất an nhưng phần lớn xuất phát từ sự nhạy cảm của hệ thần kinh thực vật trước dao động nội tiết. Chịu khó lắng nghe cơ thể, thăm khám đúng chuyên khoa để loại trừ tổn thương tim mạch thực thể và xây dựng lối sống lành mạnh chính là chìa khóa giúp phụ nữ trung niên bước qua giai đoạn này một cách an tâm, nhẹ nhàng.
