Đắp khăn lạnh hay khăn ấm lên trán giúp hạ sốt xuất huyết hiệu quả hơn?

Khi đối diện với những cơn sốt cao li bì ở người bệnh sốt xuất huyết, không ít gia đình rơi vào cảnh bối rối, lo lắng tìm mọi cách hạ nhiệt tức thì. Một trong những câu hỏi phổ biến nhất tại các phòng khám và hội nhóm chăm sóc sức khỏe là nên đắp khăn lạnh hay khăn ấm lên trán thì mới đạt hiệu quả tốt và an toàn.

Câu trả lời theo góc nhìn y khoa và vật lý sinh học là người bệnh chỉ nên dùng khăn ấm hoặc lau người bằng nước ấm vừa phải, tuyệt đối không được chườm lạnh hay đắp đá trực tiếp lên trán và cơ thể. Việc chườm lạnh không những không giúp hạ sốt mà còn có thể kích hoạt các phản xạ bù trừ nguy hiểm của cơ thể, khiến nhiệt độ trung tâm tăng cao hơn và gây kiệt sức.

Cơ chế sinh nhiệt và nghịch lý co mạch khi chườm lạnh

Sốt, đặc biệt là trong các bệnh nhiễm trùng như sốt xuất huyết hay cảm cúm, không phải do cơ thể hấp thụ nhiệt từ môi trường ngoài mà do trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi thiết lập lại mức nhiệt độ chuẩn cao hơn bình thường. Khi nhiệt độ chuẩn tăng lên, cơ thể nhận diện rằng mình đang bị "lạnh" và kích hoạt hàng loạt phản xạ để tăng sinh nhiệt cũng như bảo tồn nhiệt lượng bên trong.

Nếu chúng ta đặt một chiếc khăn lạnh hoặc túi đá lên da người đang sốt cao, các thụ thể cảm nhận nhiệt độ thấp ở bề mặt da sẽ lập tức gửi tín hiệu cảnh báo khẩn cấp về não bộ. Phản xạ tự nhiên đầu tiên của hệ tuần hoàn ngoại vi là co mạch máu dưới da lại để ngăn chặn sự mất nhiệt ra môi trường. Hiện tượng co mạch này làm giảm lưu lượng máu chảy đến các vùng ngoại biên, khiến nhiệt lượng bên trong các cơ quan nội tạng và não bộ bị giữ lại, không thể thoát ra ngoài.

Không dừng lại ở đó, kích thích lạnh đột ngột từ nước đá hoặc khăn lạnh còn kích hoạt phản xạ co cơ nhanh và liên tục, hay còn gọi là hiện tượng rét run. Rét run thực chất là cơ chế sinh nhiệt cưỡng bức của cơ thể nhằm đẩy thân nhiệt lên mức nhiệt độ chuẩn mới. Kết quả là sau một cảm giác mát mẻ thoáng qua trên bề mặt da, nhiệt độ lõi cơ thể người bệnh lại tăng vọt, kèm theo cảm giác khó chịu và tiêu tốn năng lượng một cách vô ích.

Nguyên lý truyền nhiệt và giãn mạch khi dùng khăn ấm

Trái ngược với chườm lạnh, việc sử dụng khăn ấm hoặc nước ấm mang lại phản ứng hoàn toàn khác biệt cho hệ tuần hoàn và cơ chế điều nhiệt. Khi tiếp xúc với nhiệt độ ấm, các mạch máu dưới da sẽ giãn nở, giúp dòng máu nóng từ trung tâm cơ thể lưu thông dễ dàng hơn đến bề mặt da. Nhờ đó, nhiệt lượng được vận chuyển ra lớp ngoài cùng của cơ thể và giải phóng vào không khí.

Trong y học và vật lý trị liệu, các phương pháp hạ nhiệt vật lý can thiệp vào cơ thể dựa trên các cơ chế truyền nhiệt cơ bản như đối lưu và bốc hơi ^[1]. Các phương pháp hạ nhiệt dựa vào đối lưu và bốc hơi nước mang lại hiệu quả giải phóng nhiệt tốt hơn so với phương pháp chỉ dựa vào dẫn truyền nhiệt đơn thuần trong điều trị tăng thân nhiệt ^[1]. Khi dùng khăn ấm lau người, một lớp nước mỏng đọng lại trên bề mặt da sẽ bay hơi dần dần vào môi trường xung quanh, từ đó lấy đi một lượng nhiệt năng đáng kể mà không làm kích hoạt phản xạ co mạch hay rét run khó chịu ^[2], ^[1].

Phương pháp lau người bằng nước ấm kết hợp cùng thuốc hạ sốt được đánh giá là thích hợp hơn phương pháp ngâm mình trong nước khi xử trí sốt ở trẻ nhỏ, tuy nhiên việc này nhìn chung không thực tế đối với người lớn ^[1]. Nước ấm giúp duy trì trạng thái thư giãn của các mao mạch ngoại vi, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thoát nhiệt tự nhiên của cơ thể.

Nghiên cứu mô phỏng toán học về phân bố nhiệt vùng trán và não

Vùng trán là vị trí tiếp xúc trực tiếp và gần gũi với não bộ, nơi trung tâm điều khiển thân nhiệt hoạt động liên tục. Để tìm hiểu rõ cách thức nhiệt lượng di chuyển qua các lớp mô vùng trán khi được chườm ấm, một nghiên cứu mô phỏng toán học và tính toán số học đã được công bố vào năm 2022 ^[3]. Nghiên cứu này phân tích chi tiết sự phân bố nhiệt độ tại các lớp ngoại vi của não người trong quá trình can thiệp bằng phương pháp lau nước ấm ^[3].

Kết quả tính toán và ghi nhận nhiệt độ trước và sau khi lau nước ấm tại các mốc thời gian 2 phút, 4 phút và 6 phút cho thấy phương pháp lau nước ấm có tác động tích cực trong việc giảm sốt ^[3]. Thân nhiệt sốt của bệnh nhân có thể điều hòa về mức bình thường trong vài phút, mang lại sự dễ chịu và nhẹ nhõm cho người bệnh ^[3].

Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu đã chỉ ra một giới hạn quan trọng cần lưu ý: ngay khi mới bắt đầu lau nước ấm, cơn sốt ở bề mặt da bên ngoài dường như đã trở về bình thường rất nhanh, nhưng các phần bên trong cơ thể và các lớp bên ngoài của não vẫn còn duy trì nhiệt độ sốt ^[3]. Do đó, sự giảm nhiệt độ nhờ lau nước ấm ở lớp bề mặt ngoài diễn ra nhanh chóng, sau đó quá trình truyền nhiệt mới bắt đầu diễn ra tiếp tục cho các lớp mô còn lại ^[3]. Từ kết quả này, nghiên cứu kết luận rằng cần có phương tiện theo dõi liên tục sự phân bố nhiệt độ và việc áp dụng liệu pháp kết hợp giữa lau nước ấm cùng thuốc paracetamol có thể mang lại hiệu quả cao trong điều trị sốt ^[3].

Hiệu quả của lau nước ấm so với thuốc hạ sốt qua các thử nghiệm lâm sàng

Nhiều gia đình thường có xu hướng chỉ muốn đắp khăn hoặc lau người mà ngần ngại không cho bệnh nhân dùng thuốc. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đã đi sâu so sánh trực tiếp hiệu quả của việc lau nước ấm đơn thuần với việc dùng thuốc hạ nhiệt chuyên khoa.

Tại Bệnh viện Trung ương Queen Elizabeth ở Blantyre, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên theo khối đã được tiến hành vào năm 1997 trên 80 trẻ em từ 6 đến 54 tháng tuổi ^[2]. Các bệnh nhi có nhiệt độ nách trong khoảng từ 38,5 độ C đến 40 độ C, được chẩn đoán mắc nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc sốt rét ^[2]. Nhóm bệnh nhi được phân ngẫu nhiên để nhận hoặc là paracetamol đường uống liều 15 mg/kg, hoặc là lau nước ấm từ đầu đến chân (trừ phần da đầu) và để lại một lớp nước mỏng trên da, lặp lại khi da khô cho đến khi nhiệt độ nách xuống dưới 38,5 độ C ^[2].

Quá trình theo dõi nhiệt độ nách và các triệu chứng khó chịu (co giật, khóc, quấy khóc, nôn mửa, rét run) được ghi nhận mỗi 30 phút trong suốt 2 giờ ^[2]. Kết quả cho thấy paracetamol đem lại sự hạ sốt nhanh và lớn hơn rõ rệt so với lau nước ấm đơn thuần ^[2]. Phương pháp lau nước ấm không dùng thuốc chỉ có hiệu quả hạ sốt trong vòng 30 phút đầu tiên, và paracetamol tỏ ra vượt trội rõ ràng trong việc hạ thân nhiệt ở trẻ bị sốt tại vùng khí hậu nhiệt đới ^[2].

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một bài tổng quan ngắn năm 2021 áp dụng phương pháp tổng quan hệ thống của NICE đã tiến hành tìm kiếm dữ liệu trên Medline và EMBASE về hiệu quả của lau nước ấm tại vùng khí hậu nhiệt đới ^[4]. Tổng quan này sàng lọc từ 201 công trình và chọn ra hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối đầu trực tiếp giữa lau nước ấm đơn thuần và paracetamol trên trẻ từ 2 đến 120 tháng tuổi ^[4]. Phân tích gộp bằng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy sau 2 giờ can thiệp, lau nước ấm kém hiệu quả hơn đáng kể so với paracetamol trong việc hạ sốt, với tỷ số nguy cơ RR đạt 0,25 (khoảng tin cậy 95% từ 0,08 đến 0,79) ^[4]. Các tác giả tổng quan nhấn mạnh lau nước ấm đơn độc không mang lại hiệu quả đẩy lùi cơn sốt và cần sửa đổi các hướng dẫn thực hành lâm sàng địa phương để phù hợp với bằng chứng này ^[4].

Kết hợp lau ấm và thuốc: Lợi ích hạ nhiệt ban đầu và mức độ khó chịu

Mặc dù lau nước ấm đơn thuần không thể thay thế thuốc hạ sốt, việc phối hợp đắp khăn ấm, lau mát bằng nước ấm cùng với thuốc hạ nhiệt lại cho thấy một số chuyển biến tích cực trong giai đoạn sớm, song song với một số hạn chế nhất định.

Tại Bệnh viện Nhi đồng Bangkok, Thái Lan, một thử nghiệm ngẫu nhiên mở năm 1994 đã theo dõi 75 trẻ từ 6 đến 53 tháng tuổi bị sốt nghi do virus với nhiệt độ trực tràng từ 38,5 độ C trở lên ^[5]. Trẻ được chia ngẫu nhiên dùng paracetamol đường uống đơn thuần hoặc dùng paracetamol kết hợp lau nước ấm ^[5]. Kết quả ghi nhận nhóm có lau nước ấm giảm nhiệt độ trực tràng trung bình nhanh hơn và nhiều hơn rõ rệt; nhiệt độ hạ xuống dưới 38,5 độ C sớm hơn so với nhóm chỉ uống thuốc với ý nghĩa thống kê p < 0,001 ^[5]. Đáng chú ý, ở mốc 60 phút, có tới 95% trẻ ở nhóm dùng thuốc đơn thuần vẫn còn sốt từ 38,5 độ C trở lên, trong khi tỷ lệ này ở nhóm kết hợp lau ấm chỉ là 42,9% (p < 0,00001) ^[5].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác công bố năm 2008 tại Viện Materno-Infantil Professor Fernando Figueira ở Recife, Brazil, đã đánh giá tác động của lau nước ấm phối hợp cùng thuốc dipyrone ^[6]. Nghiên cứu tuyển chọn 120 trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi vào khoa cấp cứu có nhiệt độ nách trên 38 độ C, trong đó 106 trẻ hoàn thành thử nghiệm ^[6]. Nhóm can thiệp được uống dipyrone liều 20 mg/kg kết hợp lau nước ấm trong 15 phút, còn nhóm đối chứng chỉ uống dipyrone đơn thuần ^[6]. Kết quả đo lường sau 15, 30, 60, 90 và 120 phút chỉ ra rằng ở mốc 15 phút đầu, nhóm lau ấm giảm nhiệt độ nách nhiều hơn rõ rệt (p < 0,001) ^[6]. Tuy nhiên, từ mốc 30 đến 120 phút, nhóm chỉ dùng thuốc đơn thuần lại kiểm soát cơn sốt tốt hơn nhóm có lau ấm ^[6].

Năm 2009, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại bệnh viện tuyến ba trên 150 trẻ từ 6 tháng đến 12 tuổi có nhiệt độ nách từ 101 độ F (tương đương khoảng 38,3 độ C) cũng đưa ra kết luận tương đồng ^[7]. Nhóm phối hợp lau nước ấm và paracetamol (73 trẻ) hạ sốt nhanh hơn đáng kể trong giai đoạn đầu so với nhóm chỉ dùng paracetamol (77 trẻ) ^[7]. Tuy nhiên, đến cuối mốc 2 giờ, cả hai nhóm đều đạt đến cùng một mức nhiệt độ ^[7].

Một khía cạnh quan trọng được hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận là sự khó chịu của người bệnh khi lau nước ấm. Trong nghiên cứu tại Brazil, tình trạng khóc và quấy khóc xuất hiện ở lần lượt 52% và 36% trẻ thuộc nhóm lau nước ấm, trong khi ở nhóm chỉ uống thuốc con số này là 0% trẻ khóc và chỉ có 2 trẻ quấy khóc ^[6]. Tại nghiên cứu Thái Lan, tiếng khóc cũng gắn liền với quá trình lau ấm, dù triệu chứng rét run và bứt rứt chỉ xảy ra ở 1 trẻ ^[5]. Nghiên cứu năm 2009 cũng ghi nhận mức độ khó chịu ở nhóm lau ấm kết hợp thuốc cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng thuốc, mặc dù sự khó chịu này phần lớn ở mức độ nhẹ ^[7]. Tổng quan năm 2000 cũng kết luận trẻ bị sốt được lau nước ấm kết hợp thuốc khó chịu hơn so với chỉ dùng thuốc đơn thuần dù nhiệt độ giảm nhanh hơn một chút ^[1].

Những sai lầm phổ biến khi hạ sốt bằng biện pháp vật lý tại nhà

Trong chăm sóc người thân bị sốt tại nhà, thói quen áp dụng biện pháp vật lý sai cách vẫn diễn ra rất phổ biến do thiếu kiến thức khoa học cập nhật. Việc sử dụng nhầm nhiệt độ nước hay vị trí đắp khăn có thể biến một biện pháp hỗ trợ thành tác nhân gây hại.

Một nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện trong 6 tháng vào năm 2014 trên 332 bà mẹ có con dưới năm tuổi tại vùng nông thôn Sudan đã phơi bày thực trạng này ^[8]. Nghiên cứu ghi nhận 47% bà mẹ được phỏng vấn sử dụng biện pháp lau nước ấm khi con sốt ^[8]. Tuy nhiên, có tới 86% bà mẹ lại dùng nước lấy từ tủ lạnh hoặc bình gốm đất nung zeir để lau cho trẻ, 9% dùng nước máy và 3% dùng nước đá ^[8]. Việc sử dụng nước lạnh hoặc nước đá từ tủ lạnh như vậy bị đánh giá là áp dụng không phù hợp, tiềm ẩn nguy cơ gây co mạch và sốc nhiệt cho trẻ ^[8].

Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng chỉ ra sai lầm về vị trí tác động nhiệt: có tới 59% bà mẹ chỉ đắp hoặc lau ở vùng đầu, trong khi chỉ có 33,9% lau toàn thân, 3,7% lau ở vùng bẹn và 2,2% lau ở vùng nách ^[8]. Vùng trán và đầu là nơi có diện tích tiếp xúc nhỏ và chứa nhiều thụ thể cảm giác nhạy cảm. Nếu chỉ chăm chăm đắp một chiếc khăn lên trán mà bỏ qua các vị trí có mạch máu lớn đi nông như nách và bẹn, hiệu quả tản nhiệt tổng thể của cơ thể sẽ rất hạn chế.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đắp khăn thật lạnh sẽ hút hết nhiệt nóng từ trán ra ngoài nhanh hơn. Trên thực tế, cảm giác bề mặt trán mát lạnh sau khi đắp đá chỉ là đánh lừa cảm giác bên ngoài, trong khi các lớp mô bên trong não và thân nhiệt trung tâm vẫn đang bị giữ nhiệt do các mao mạch dưới trán co rúm lại ^[3].

Ai nên thận trọng và lưu ý đặc biệt khi hạ sốt

Biện pháp hạ nhiệt vật lý bằng khăn ấm cần được cân nhắc cẩn trọng tùy thuộc vào từng đối tượng bệnh nhân cụ thể. Không phải bất cứ ai bị sốt cũng cần phải lau người liên tục bằng nước ấm, nhất là khi việc này gây thêm căng thẳng và mệt mỏi cho người bệnh.

Trẻ nhỏ và người mắc sốt xuất huyết là những đối tượng rất nhạy cảm với sự thay đổi thể trạng. Trẻ em có hệ thần kinh và điều nhiệt chưa hoàn thiện, rất dễ bị kích động, quấy khóc và kiệt sức nếu bị đè ra lau người liên tục khi đang sốt ^[6], ^[7]. Nếu trẻ tỏ ra quá sợ hãi, khóc lóc giãy giụa khi tiếp xúc với khăn ướt, việc cố ép lau người có thể làm tăng tiêu hao oxy và gia tăng áp lực lên cơ thể trẻ.

Đối với những bệnh nhân nặng phải nằm bất động hoặc hôn mê, các bằng chứng y khoa chỉ ra rằng khi bệnh nhân nặng được làm mát từ bên ngoài kết hợp với các thuốc an thần hoặc thuốc ức chế phản xạ rét run, họ có thể hạ sốt nhanh hơn và giảm tiêu hao năng lượng so với chỉ dùng thuốc đơn thuần ^[1]. Tuy nhiên, việc đánh giá toàn diện giữa nguy cơ và lợi ích của liệu pháp can thiệp tích cực này hiện vẫn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn ^[1]. Do đó, người nhà tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp làm lạnh sâu đối với bệnh nhân nặng tại nhà mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Người mắc các bệnh lý mạn tính về tim mạch, hô hấp hoặc người cao tuổi khi bị sốt cũng cần được theo dõi sát sao. Bất kỳ tác động nhiệt nào gây ra phản xạ rét run hay co thắt mạch ngoại vi đột ngột đều có thể làm tăng nhịp tim, huyết áp và gây nguy hiểm cho hệ tuần hoàn. Khi bệnh nhân có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm của sốt xuất huyết như li bì, nôn ói nhiều, đau bụng dữ dội hoặc xuất huyết dưới da, gia đình cần đưa ngay đến cơ sở y tế thay vì chỉ tập trung đắp khăn hạ nhiệt tại nhà.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cách chăm sóc hạ sốt đúng chuẩn y khoa

Để chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết hoặc sốt nhiễm trùng một cách an toàn và khoa học, các bước thực hiện cần tuân thủ đúng nguyên lý giãn mạch và truyền nhiệt của cơ thể. Gia đình không nên quá hoảng loạn khi thấy thân nhiệt tăng cao mà cần bình tĩnh thực hiện từng bước hỗ trợ.

Trước hết, nhiệt độ nước dùng để lau hoặc đắp khăn phải là nước ấm, có nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt người bệnh khoảng 1 đến 2 độ C (nước ấm vừa phải như nước tắm của trẻ nhỏ). Tuyệt đối không dùng nước đá, nước lấy từ ngăn mát tủ lạnh hay pha cồn, giấm vào nước để lau người ^[8]. Nước ấm sẽ giúp các mao mạch giãn nở tối đa, tạo điều kiện cho máu lưu thông và giải phóng nhiệt lượng tự nhiên ^[1].

Khi thực hiện, nên chuẩn bị 4 đến 5 chiếc khăn mềm. Đặt khăn ấm lên các vùng có mạch máu lớn đi sát dưới da như hai bên hõm nách và hai bên bẹn, đồng thời có thể đặt một khăn lên trán để giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn ^[8]. Dùng một khăn ấm khác lau nhẹ nhàng khắp cơ thể, di chuyển liên tục từ tay chân đến thân mình. Nên để lại một lớp nước mỏng trên da để nước bay hơi tự nhiên, mang theo nhiệt lượng dư thừa thoát ra không khí ^[2], ^[1]. Khi khăn nguội, cần giặt lại trong chậu nước ấm, vắt ráo và tiếp tục đắp lại cho đến khi thân nhiệt có dấu hiệu hạ bớt.

Thời gian lau người hoặc đắp khăn ấm chỉ nên kéo dài từ 10 đến 15 phút mỗi đợt, tránh kéo dài quá lâu khiến người bệnh bị ẩm ướt hoặc mệt mỏi ^[6]. Cùng với biện pháp vật lý, việc bổ sung đủ nước cho cơ thể là vô cùng thiết yếu; trong nghiên cứu tại Sudan có 15% bà mẹ chủ động tăng lượng nước uống cho con khi sốt ^[8]. Cho người bệnh uống nhiều nước oresol, nước trái cây hoặc nước lọc giúp ngăn ngừa mất nước do bốc hơi và sốt cao. Mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát, chất liệu thấm hút mồ hôi và giữ phòng ốc thông thoáng, có quạt nhẹ để không khí lưu thông tốt hơn cũng là các biện pháp vật lý hỗ trợ đắc lực ^[8]. Khi người bệnh sốt cao từ 38,5 độ C trở lên, cần sử dụng thuốc hạ sốt như paracetamol theo đúng liều lượng chỉ định của nhân viên y tế ^[2], ^[5].

Tóm lại, việc đắp khăn lạnh hay chườm đá lên trán khi sốt xuất huyết là một quan niệm sai lầm có thể kích hoạt phản xạ co mạch và gây rét run, cản trở quá trình hạ nhiệt tự nhiên của cơ thể. Sử dụng khăn ấm đắp vào trán, nách, bẹn kết hợp dùng thuốc hạ sốt đúng liều lượng và uống đủ nước mới là giải pháp khoa học, an toàn giúp người bệnh nhanh chóng hồi phục. Gia đình luôn cần lắng nghe cơ thể người bệnh, tạo sự thoải mái tối đa và kịp thời liên hệ với bác sĩ khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.