Nhiều người khi gặp các cơn đau nhức xương khớp thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự đắp tại nhà. Trong đó, kinh nghiệm dùng rễ hoặc lá cây bạch hoa xà giã nát đắp trực tiếp lên vùng khớp sưng đau được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội [1]. Tuy nhiên, không ít người sau vài chục phút đắp lá đã phải nhập viện với làn da phồng rộp, lở loét, bỏng rát dữ dội.
Hành động đắp lá tươi trực tiếp là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Cây bạch hoa xà chứa plumbagin, một hoạt chất naphthoquinone có độc tính tế bào và khả năng kích ứng da rất mạnh [2], [1]. Việc đắp trực tiếp lên da làm plumbagin tiếp xúc ở nồng độ đậm đặc, gây viêm da tiếp xúc cấp tính và hoại tử biểu bì [2], [3].
Hoạt chất plumbagin: "Thủ phạm" gây bỏng da
Plumbagin là một hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm naphthoquinone được tìm thấy ở rễ, thân và lá cây bạch hoa xà (danh pháp khoa học là Plumbago zeylanica) [4], [1]. Dù là thành phần mang lại nhiều tiềm năng sinh học, plumbagin cũng là một chất độc đối với tế bào [1].
Ở thực vật tự nhiên, hàm lượng plumbagin có thể đạt khoảng 0,5% trọng lượng khô [5], và tập trung cao nhất ở phần rễ cây với mức khoảng 14,67 mg/g trọng lượng khô [6]. Khi người dân giã nát các bộ phận này rồi đắp trực tiếp lên da, dịch chiết chứa plumbagin tự do sẽ ngấm thẳng vào lớp sừng của da [2]. Nồng độ đậm đặc của chất này phá vỡ cấu trúc mô bảo vệ bề mặt biểu bì [2].
Các phân tích hóa học cho thấy plumbagin có khả năng ức chế sinh học rất mạnh [4], [1]. Khi bôi ngoài da ở dạng thô không kiểm soát liều lượng, hoạt chất này không thẩm thấu có lợi mà lại kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ gay gắt [2]. Tế bào da bị hủy hoại dẫn đến phản ứng sưng phồng và lột da [2], [3].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về độc tính trên da?
Nhiều thực nghiệm khoa học đã được thực hiện để đánh giá mức độ an toàn của chiết xuất từ cây bạch hoa xà. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá độc tính qua da của dịch chiết rễ bạch hoa xà 80% methanol trên động vật thực nghiệm [2]. Quy trình chiết xuất này thu được 9,45% cao thô [2].
Kết quả thử nghiệm kích ứng da trên thỏ cho thấy dịch chiết bạch hoa xà là một chất gây kích ứng vừa phải, với chỉ số kích ứng nguyên phát đo được là 2,00 [2]. Dù thử nghiệm kích ứng dị ứng mẫn cảm trên chuột bằng phương pháp đo độ sưng tai (Mouse Ear Swelling Test) ở dải nồng độ 4-10 mg/ml ghi nhận tỷ lệ phản ứng bằng 0, độc tính gây kích ứng vật lý trực tiếp của cây vẫn rất rõ ràng [2].
Trong thử nghiệm độc tính liều lặp lại trên chuột cống, nhóm dùng liều cao nhất (1000 mg/kg) ghi nhận tình trạng gia tăng trọng lượng tinh hoàn tương đối (P<0,05) cùng mức nitơ urê huyết (BUN) và nồng độ kali huyết (K+) tăng cao hơn so với bình thường (P<0,05) [2]. Dù các tổn thương mô bệnh học toàn thân chưa biểu hiện rõ, kết quả thử nghiệm khẳng định độc tính tại chỗ của bạch hoa xà thể hiện trực tiếp qua tác động kích ứng da [2].
Bên cạnh đó, độc tính di truyền của plumbagin cũng đã được ghi nhận. Một nghiên cứu công bố năm 2009 trên tế bào u lympho chuột L5178Y bằng xét nghiệm sao chổi (comet assay) đã chỉ ra rằng plumbagin có thể gây tổn thương DNA đáng kể ở nồng độ cực thấp, chỉ từ 0,25 ng/ml mà chưa làm giảm khả năng sống của tế bào [7]. Độc tính tế bào và tổn thương cấu trúc này phản ánh nguy cơ tiềm ẩn khi mô sống tiếp xúc trực tiếp với hoạt chất [7], [1].
Vì sao bọng nước lại phình to khi đắp lá?
Sau khi đắp lá hoặc rễ bạch hoa xà, da thường xuất hiện các mụn nước nhỏ rồi nhanh chóng liên kết thành các bọng nước to chứa đầy dịch vàng. Quá trình này bắt nguồn từ tổn thương cấp tính lớp thượng bì do hóa chất gây ra [2], [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1977 về dịch bọng nước trong các bệnh da liễu và bọng nước hút thực nghiệm đã đo lường hoạt tính tương tự Prostaglandin (PG) thông qua thử nghiệm sinh học trên ruột kết cô lập của chuột lang [3]. Dịch bọng nước tự phát ở 15 bệnh nhân mắc các bệnh ngoài da có bọng nước, bao gồm viêm da tiếp xúc và viêm da do tia X, đều chứa lượng hoạt tính PGE2 đo được dao động từ 0,4 đến 54 ng/ml [3].
Phân tích mẫu dịch từ 4 bệnh nhân bằng sắc ký cột acid silicic, sắc ký bản mỏng và sắc ký phân bố pha đảo khẳng định phần lớn hoạt tính sinh học trùng với 3H-PGE2, và ở một bệnh nhân trùng với PGF2alpha [3]. Nghiên cứu chỉ ra Prostaglandin xuất hiện như một chất trung gian hóa học tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành bọng nước [3]. Khi plumbagin làm tổn thương mô da, phản ứng viêm bùng phát giải phóng các chất trung gian này, làm giãn mạch cục bộ và thoát dịch gian bào, tạo nên các bọng nước khổng lồ [2], [3].
Độc tính trừ sâu và khả năng hủy hoại sinh học
Bản chất hủy hoại mô của plumbagin còn được thể hiện rõ nét qua các thử nghiệm diệt côn trùng. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập plumbagin từ rễ cây bạch hoa xà (với giá trị sắc ký Rf là 0,788 và xác nhận cấu trúc qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR) để thử nghiệm diệt ấu trùng muỗi Anopheles stephensi tuổi 4 [4].
Kết quả cho thấy ấu trùng bắt đầu chết chỉ sau 3 giờ tiếp xúc với hoạt chất này [4]. Plumbagin thể hiện độc tính diệt ấu trùng mạnh mẽ với nồng độ gây chết 50% (LC50) là 32,65 ppm và LC90 là 72,27 ppm [4].
Phân tích mô bệnh học của ấu trùng bị xử lý cho thấy cấu trúc mô bị phá hủy rõ rệt [4]. Một hoạt chất có khả năng diệt sinh vật và phá vỡ cấu trúc mô nhanh chóng như plumbagin khi áp trực tiếp lên biểu bì mỏng manh của con người sẽ kích hoạt quá trình hoại tử tế bào sừng tương tự, gây ra hiện tượng bỏng rát không thể tránh khỏi [2], [4].
Hiểu lầm: "Càng xót, càng rộp da thì độc tố mới được rút ra"
Trong dân gian, có quan niệm sai lầm cho rằng khi đắp thuốc mà thấy da nóng ran, phồng rộp là thuốc "đang rút phong thấp" hoặc "hút độc" ra ngoài. Nhiều người cố cắn răng chịu đựng đau đớn hàng giờ liền vì tin rằng bọng nước vỡ ra thì khớp mới khỏi đau nhức.
Thực tế, cảm giác nóng rát và việc tạo bọng nước hoàn toàn là biểu hiện của viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính do nhiễm độc chất plumbagin [2], [3]. Bọng nước vỡ ra không mang theo "chất độc khớp" nào, mà chỉ để lại vết thương hở sâu ở lớp biểu bì [3].
Tổn thương da này làm mất hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Vùng da hở rất dễ bội nhiễm tụ cầu hoặc liên cầu trùng, có thể dẫn tới viêm mô tế bào, hoại tử diện rộng hoặc nhiễm trùng huyết nguy hiểm, trong khi bệnh lý khớp bên trong vẫn không hề được giải quyết.
Tiềm năng chống viêm trong phòng thí nghiệm không tương đương tự dùng
Nhiều người tìm đến bạch hoa xà vì đọc được các thông tin khoa học ca ngợi tác dụng giảm đau, trị viêm khớp của loại cây này [1], [8]. Quả thật, cây đã được dùng trong y học cổ truyền để chữa đau khớp [1], [8].
Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống bị viêm khớp do collagen (CIA) cho thấy việc dùng plumbagin đường uống với liều 2 và 6 mg/kg từ ngày thứ 12 đến ngày thứ 32 đã ức chế đáng kể sự tiến triển của viêm khớp [8]. Hoạt chất này giúp điều hòa cân bằng giữa tế bào Th17 gây viêm và tế bào Treg ức chế miễn dịch, đồng thời ngăn ngừa mất xương thông qua việc ức chế tín hiệu NF-kappaB và quá trình phosphoryl hóa MAP kinase [8]. Nghiên cứu gắn kết phân tử chỉ ra plumbagin liên kết với MET169 của kinase JNK và LYS138, SER183 của kinase p38 [8].
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng plumbagin có sinh khả dụng thấp do độ hòa tan kém, tính kém bền vững chuyển hóa và độc tính cao gồm độc tính tế bào, độc tính cơ quan và độc tính di truyền [1]. Do đó, việc tự ý bào chế thô sơ và đắp trực tiếp lên da hoàn toàn không mang lại hiệu quả trị liệu như trong phòng thí nghiệm mà chỉ chuốc lấy nguy cơ ngộ độc mô tại chỗ [2], [1].
Ai tuyệt đối không được tiếp xúc với lá bạch hoa xà?
Với độc tính kích ứng mô mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt tránh xa việc tiếp xúc ngoài da với bạch hoa xà:
- Người có làn da nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý da liễu mạn tính: Hàng rào bảo vệ da vốn đã suy giảm, plumbagin sẽ gây tổn thương sâu hơn, nguy cơ tạo sẹo xấu vĩnh viễn [2].
- Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp mạn tính kèm theo tiểu đường: Người bệnh tiểu đường thường có vi mạch máu kém, vết thương hở do bọng nước vỡ rất khó lành và dễ biến chứng hoại tử dẫn đến cắt cụt chi.
- Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Biểu bì da mỏng manh cùng các nguy cơ độc tính di truyền tiềm tàng của plumbagin là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe [7], [1].
Cần làm gì khi có cơn đau nhức xương khớp?
Việc kiểm soát các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính đòi hỏi lộ trình điều trị chuẩn y khoa. Người bệnh tuyệt đối không nên thử nghiệm các bài thuốc giã đắp từ các loại cây có độc tính kích ứng cao như bạch hoa xà [2], [1].
Nếu không may lỡ đắp lá bạch hoa xà và xuất hiện cảm giác châm chích, nóng rát, cần lập tức gỡ bỏ bã thuốc. Rửa sạch vùng da liên tục dưới vòi nước mát chảy nhẹ trong 15-20 phút để loại bỏ tối đa dịch chiết còn sót lại trên biểu bì. Tuyệt đối không tự ý chọc vỡ các bọng nước vì sẽ mở đường cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm trùng [3]. Sau đó, hãy đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xử trí bỏng hóa chất kịp thời.
Khi bị đau khớp, giải pháp an toàn nhất là thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán đúng nguyên nhân. Bác sĩ sẽ chỉ định các thuốc chống viêm, giảm đau đường uống hoặc bôi ngoài da đã được kiểm định an toàn, kết hợp vật lý trị liệu thay vì đánh cược sức khỏe với các loại lá cây chứa độc tính.