Người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau bài thuốc dân gian dùng cây bạch hoa xà để nấu nước uống giúp kiểm soát đường máu. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu loài cây mọc hoang này thực sự có tác dụng hạ đường huyết hay tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cho gan, thận.

Thực nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất rễ bạch hoa xà (tên khoa học Plumbago zeylanica L.) cùng hoạt chất chính plumbagin có khả năng giảm đường huyết, điều chỉnh các enzyme chuyển hóa đường và tăng vận chuyển glucose vào cơ [1]. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức tiền lâm sàng, đồng thời hoạt chất này có độc tính cao và gây tương tác thuốc mạnh tại gan người [2], [3].

Bạch hoa xà từ bài thuốc truyền thống đến phòng thí nghiệm

Bạch hoa xà (Plumbago zeylanica L., thuộc họ Plumbaginaceae), còn gọi là Chitrak tại Ấn Độ, phân bố chủ yếu ở châu Á và châu Phi [3]. Trong y học cổ truyền Ấn Độ và Trung Quốc, rễ và lá của loài cây này từ lâu đã được sử dụng để điều trị bệnh tiểu đường [1], [4]. Tại Trung Quốc, dược liệu này từng được ghi chép trong sách "Đường Bản Thảo" để chữa đau khớp do phong thấp, bế kinh do huyết ứ và các vết loét ác tính [3].

Ngoài công dụng với đường huyết, rễ, lá và thân cây bạch hoa xà còn được dân gian dùng trong các chứng thiếu máu, đau bụng kinh, phong hủi, cảm lạnh, ho và viêm khớp [2]. Thành phần sinh học chủ đạo tạo nên các tác dụng dược lý của rễ bạch hoa xà là plumbagin (tên hóa học: 5-hydroxy-2-methyl-1,4-naphthoquinone), một hợp chất nhóm naphthoquinone tự nhiên [1], [3]. Hợp chất này thu hút nhiều sự chú ý nhờ đặc tính chống tiểu đường, kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, chống loét và kháng ung thư [2], [3].

Cơ chế kiểm soát đường huyết diễn ra như thế nào?

Để hiểu cách chiết xuất bạch hoa xà tác động lên đường máu, cần nhìn vào hai quá trình chính của cơ thể: cách tế bào cơ bắp lấy đường từ máu và cách gan điều phối việc sản xuất hoặc phân giải đường.

Ở người khỏe mạnh, đường (glucose) trong máu được đưa vào tế bào cơ xương nhờ một "cánh cổng" vận chuyển gọi là protein GLUT4. Khi bị tiểu đường, hoạt động của GLUT4 suy giảm khiến đường ứ đọng trong máu. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy hoạt chất plumbagin từ rễ bạch hoa xà giúp tăng biểu hiện mRNA và protein của GLUT4 ở cơ xương, thúc đẩy quá trình di chuyển (chuyển vị) GLUT4 ra màng tế bào để thu nhận glucose, từ đó góp phần cân bằng nội môi đường huyết [1].

Tại gan, lượng đường được kiểm soát bởi hai nhóm enzyme đối lập. Enzyme hexokinase giúp phân giải glucose để tạo năng lượng (làm giảm đường máu). Ngược lại, hai enzyme glucose-6-phosphatase và fructose-1,6-bisphosphatase tham gia quá trình tân tạo đường, tức tạo ra glucose mới đẩy vào máu (làm tăng đường máu). Chiết xuất rễ bạch hoa xà và hoạt chất plumbagin tác động theo hướng có lợi cho bệnh tiểu đường: tăng hoạt tính của hexokinase, đồng thời ức chế hoạt tính của glucose-6-phosphatase và fructose-1,6-bisphosphatase [1], [4].

Bên cạnh đó, việc làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột và chất béo tại ruột cũng giúp hạn chế tăng đường huyết sau ăn. Các thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận dịch chiết từ thân và lá bạch hoa xà (hoặc hạt nano tổng hợp từ dịch chiết lá) có khả năng ức chế enzyme phân giải mỡ tụy (pancreatic lipase) và hai enzyme tiêu hóa tinh bột là alpha-amylase, alpha-glucosidase [4], [5].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Cho đến nay, tác dụng hạ đường huyết của bạch hoa xà đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật và thử nghiệm sinh hóa khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá tác dụng chống tiểu đường của hoạt chất plumbagin phân lập từ rễ bạch hoa xà trên mô hình chuột cống mắc tiểu đường do tiêm streptozotocin (STZ) [1]. Chuột bệnh được cho uống plumbagin với liều 15 mg/kg và 30 mg/kg trọng lượng cơ thể liên tục trong 28 ngày, kèm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống vào ngày thứ 21 [1]. Kết quả cho thấy plumbagin làm giảm đáng kể đường huyết và đưa các chỉ số sinh hóa khác (cân nặng, insulin huyết tương, protein toàn phần, ure, creatinin, glycogen gan, cùng các men gan SGOT, SGPT, ALP) về gần mức bình thường [1]. Hoạt tính enzyme hexokinase tăng lên, trong khi glucose-6-phosphatase và fructose-1,6-bisphosphatase giảm rõ rệt; biểu hiện mRNA và protein GLUT4 tại cơ xương cũng tăng cao [1].

Một báo cáo tổng hợp năm 2021 về các cây thuốc trị tiểu đường tiếp tục củng cố kết quả trên đối với dạng dịch chiết toàn phần [4]. Cụ thể, khi cho chuột mắc tiểu đường (do STZ) uống dịch chiết ethanol từ rễ bạch hoa xà ở mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg, nồng độ glucose trong máu và trong nước tiểu đều giảm [4]. Dịch chiết này làm tăng hoạt tính hexokinase tại gan, đồng thời làm giảm glucose-6-phosphatase tại gan cùng các enzyme acid phosphatase, alkaline phosphatase và lactate dehydrogenase trong huyết thanh [4]. Ngoài ra, dịch chiết ethanol từ thân cây bạch hoa xà còn ức chế enzyme lipase tụy lợn với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 39,1 microgam/mL [4].

Ở hướng ứng dụng công nghệ nano, một nghiên cứu năm 2019 đã sử dụng dịch chiết nước từ lá bạch hoa xà và cây Gnidia glauca để tổng hợp hạt nano đồng (CuNPs) ở nhiệt độ 100 độ C trong 5 giờ [5]. Các hạt nano thu được có dạng hình cầu, đường kính từ 1 đến 5 nm, trong đó các hợp chất phenolic và flavonoid của dịch chiết đóng vai trò quan trọng giúp tổng hợp và ổn định hạt [5]. Thử nghiệm sinh hóa cho thấy hạt nano này ức chế từ 30% đến 50% hoạt tính enzyme alpha-amylase tụy lợn và ức chế mạnh enzyme alpha-glucosidase ở mức 70% đến 88% thông qua việc làm biến đổi cấu trúc bậc hai của enzyme [5].

Đáng chú ý, tác động của plumbagin lên enzyme chuyển hóa đường có sự khác biệt tùy theo bệnh lý nền. Một nghiên cứu năm 1993 trên chuột cống đực dòng Wistar bị u gan thực nghiệm (do chất 3MeDAB gây ra) cho thấy khi uống plumbagin liều 4 mg/kg trọng lượng cơ thể, khối u thoái triển [6]. Ở những con chuột mang khối u này, các enzyme phân giải đường (hexokinase, phosphoglucoisomerase, aldolase) vốn tăng cao bất thường đã giảm về gần mức bình thường sau khi dùng plumbagin; ngược lại, các enzyme tân tạo đường (glucose-6-phosphatase và fructose-1,6-diphosphatase) vốn bị suy giảm ở chuột mang u lại được plumbagin làm tăng lên [6]. Điều này cho thấy hoạt chất không làm tăng hay giảm enzyme một chiều cố định, mà điều chỉnh sự rối loạn chuyển hóa tùy thuộc vào trạng thái bệnh lý của tế bào [1], [6].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào chuỗi dữ liệu trên, lợi ích rõ nhất của chiết xuất rễ bạch hoa xà và hoạt chất plumbagin là khả năng tác động đa đích: vừa thúc đẩy cơ bắp tiêu thụ đường qua kênh GLUT4, vừa điều chỉnh enzyme gan để giảm sản xuất đường mới, vừa cải thiện chỉ số insulin và glycogen dự trữ ở gan trên động vật thí nghiệm [1], [4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ bằng chứng hạ đường huyết nêu trên mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên chuột (in vivo) [1], [4], [5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng hoàn chỉnh nào xác nhận hiệu quả và liều dùng an toàn của dịch chiết bạch hoa xà trên bệnh nhân tiểu đường.

Thêm vào đó, một tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rào cản lớn của plumbagin là sinh khả dụng thấp [2]. Khi đưa vào cơ thể, hoạt chất này khó phát huy tối đa tác dụng điều trị do độ hòa tan kém, không ổn định về mặt chuyển hóa và dễ bị các bơm vận chuyển đẩy ra khỏi tế bào [2]. Các nhà khoa học hiện vẫn phải tìm cách biến đổi hóa học hoặc áp dụng công nghệ dẫn truyền thuốc mới để khắc phục nhược điểm này trước khi có thể ứng dụng rộng rãi trên người [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì lành tính, uống càng đặc càng nhanh hạ đường". Thực tế, tổng quan năm 2025 khẳng định dù có tiềm năng trị liệu, plumbagin trong rễ bạch hoa xà là một chất có độc tính (poisonous) [2]. Việc tự ý sắc uống với liều lượng không kiểm soát có thể dẫn đến độc tính tế bào, độc tính trên các cơ quan nội tạng, gây stress oxy hóa và độc tính trên gen (genotoxicity) [2].

Hiểu lầm thứ hai là kết hợp nước sắc bạch hoa xà với thuốc tây trị tiểu đường để "nhân đôi công dụng". Một nghiên cứu năm 2016 đánh giá tác động của plumbagin lên hệ thống enzyme cytochrome P450 (CYP) tại gan người và chuột bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) đã đưa ra cảnh báo quan trọng [3]. Hệ enzyme CYP là bộ máy chính giúp gan phân giải và đào thải phần lớn các loại thuốc tây. Nghiên cứu phát hiện ở gan người, plumbagin là chất ức chế hỗn hợp đối với các enzyme CYP2B6, CYP2C9, CYP2D6, CYP2E1, CYP3A4 và là chất ức chế không cạnh tranh với CYP1A2, với chỉ số Ki rất thấp (không vượt quá 2,16 micromol/L) [3]. Ở chuột, chỉ số Ki cũng dưới 9,93 micromol/L [3]. Chỉ số Ki thấp đồng nghĩa khả năng ức chế enzyme ở người rất mạnh, dẫn đến nguy cơ cao gây tương tác giữa thảo dược và thuốc điều trị, làm thuốc tây tích tụ trong máu và gây ngộ độc [3].

Ngoài ra, người dân dễ nhầm lẫn tên gọi giữa các loài thảo dược có tên khoa học hoặc tên tiếng Việt gần giống nhau. Chẳng hạn, Plumbago zeylanica (bạch hoa xà) là loài hoàn toàn khác với Hydrolea zeylanica (thanh thiên hoa) và các loài nấm dược liệu khác. Việc nhận diện sai cây thuốc ngoài tự nhiên có thể dẫn đến dùng sai hoạt chất và gặp tai biến.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Do đặc tính độc tế bào, độc cơ quan và khả năng ức chế mạnh hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại gan của plumbagin, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng bạch hoa xà [2], [3]:

  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Bệnh nhân tiểu đường đang uống thuốc hạ đường huyết, người bệnh tim mạch, huyết áp, mỡ máu dùng thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme CYP (như CYP2C9, CYP3A4, CYP2D6) có nguy cơ gặp tương tác thuốc nghiêm trọng nếu dùng chung với chế phẩm chứa plumbagin [3].
  • Người có bệnh lý gan, thận: Do hoạt chất tiềm ẩn nguy cơ gây độc cơ quan nội tạng và tác động trực tiếp lên hoạt tính enzyme tại gan, người suy giảm chức năng gan, thận không nên tự dùng [2], [3].
  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em: Rủi ro độc tính tế bào và độc tính trên gen khiến dược liệu này không an toàn cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [2].

Áp dụng thực tế thế nào để kiểm soát đường huyết an toàn?

Trong bối cảnh chiết xuất bạch hoa xà và hoạt chất plumbagin vẫn đang được giới khoa học nghiên cứu nhằm giảm độc tính và cải thiện độ hòa tan, người bệnh tiểu đường không nên tự đào rễ hay hái lá cây này về đun uống [2]. Các mức liều như 15–30 mg/kg plumbagin hay 100–200 mg/kg dịch chiết rễ đều là liều thử nghiệm trên chuột, tuyệt đối không thể quy đổi trực tiếp để áp dụng cho người [1], [4].

Để kiểm soát glucose huyết an toàn trong đời sống hàng ngày, người bệnh nên tập trung vào các nguyên tắc đã được xác lập vững chắc:

  • Duy trì chế độ ăn cân bằng, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh giàu chất xơ để làm chậm hấp thu đường tự nhiên.
  • Tập luyện thể dục đều đặn tối thiểu 30 phút mỗi ngày; vận động cơ bắp chính là cách sinh lý tự nhiên và an toàn nhất để kích thích kênh vận chuyển đường tại cơ xương hoạt động hiệu quả.
  • Tuân thủ đúng phác đồ thuốc do bác sĩ nội tiết chỉ định và theo dõi đường huyết định kỳ. Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc nam hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào có thành phần bạch hoa xà, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để rà soát nguy cơ tương tác thuốc [3].

Chiết xuất rễ bạch hoa xà và hoạt chất plumbagin mở ra triển vọng phát triển thuốc trị tiểu đường nhờ cơ chế kích hoạt kênh vận chuyển GLUT4 và điều hòa enzyme gan trên thực nghiệm [1], [4]. Tuy nhiên, rào cản về độc tính nội tạng và nguy cơ tương tác thuốc tại gan khiến thảo dược này chưa thể dùng tùy tiện tại nhà [2], [3]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, ưu tiên phác đồ y khoa chuẩn mực và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thảo dược.