Đau đầu mạn tính và chứng đau nửa đầu là gánh nặng lớn trong cuộc sống hiện đại. Nhiều người tự tìm đến các giải pháp thảo dược như cúc thơm (feverfew) hoặc lạm dụng thuốc giảm đau với hy vọng thoát khỏi cơn đau. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng và đột ngột ngưng các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh hoặc mạch máu lại có thể dẫn đến cơn đau đầu tái phát dữ dội.

Câu trả lời ngắn gọn cho hiện tượng này nằm ở phản ứng "dội ngược" (rebound) và hội chứng cai (withdrawal) của cơ thể. Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp không ghi nhận dữ liệu trực tiếp về thảo dược cúc thơm, nhưng lại giải thích rất rõ cơ chế đau đầu dội ngược, mất ngủ, đau nhức cơ thể thông qua việc ngưng đột ngột các thuốc giảm đau hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh. Việc ngưng đột ngột một hoạt chất mà cơ thể đã quen phụ thuộc sẽ kích hoạt sự phản kháng mạnh mẽ của hệ thống thụ thể thần kinh, khiến cơn đau quay lại nặng nề hơn.

Cơ chế gây đau đầu dội ngược và hội chứng cai

Đau đầu dội ngược do cai thuốc, hay còn gọi là đau đầu do lạm dụng thuốc (medication overuse headache - MOH), là vấn đề ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số hoặc hơn trên toàn thế giới [1]. Tình trạng này thường xuất hiện trên nền bệnh nhân đã có sẵn chứng đau nửa đầu (migraine) hoặc đau đầu dạng căng thẳng [1]. Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được biết rõ hoàn toàn, nhưng có khả năng là sự tương tác phức tạp giữa yếu tố tâm lý xã hội, nhóm hoạt chất sử dụng và các biến thể gen liên quan đến đường dẫn truyền đau [2].

Chu kỳ bệnh lý bắt đầu khi người bệnh dùng một hoạt chất điều trị triệu chứng đau đầu và thấy có kết quả tốt ban đầu [1]. Theo thời gian, tần suất sử dụng tăng lên đến hơn 10 đến 15 ngày mỗi tháng, kéo theo tần suất cơn đau cũng tăng lên [1]. Đến một ngưỡng nhất định, chính quá trình chuyển hóa và đào thải hoạt chất đó ra khỏi cơ thể lại trở thành yếu tố kích hoạt một cơn đau đầu mới [1]. Người bệnh càng tăng lượng dùng thì tần suất và cường độ đau càng tăng, làm tình trạng đau đầu tổng thể tồi tệ hơn [1].

Bên cạnh cơ chế đào thải của thuốc giảm đau, các nghiên cứu về thuốc tác động lên hệ thần kinh còn chỉ ra vai trò của hệ thống thụ thể. Một báo cáo năm 1998 về nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) cho thấy hội chứng cai có thể bắt nguồn từ hiện tượng "dội ngược" của hệ thống serotonergic sau khi ngưng điều trị đột ngột [3].

Một tổng quan năm 2006 về thuốc paroxetine cũng giải thích rằng việc dùng hoạt chất kéo dài có thể dẫn đến sự điều hòa giảm (down-regulation) của thụ thể 5-HT2, kèm theo giải mẫn cảm ở thụ thể 5-HT1A và 5-HT2 [4]. Khi ngưng đột ngột, sự thay đổi ở các thụ thể này góp phần gây ra các triệu chứng dội ngược muộn [4]. Ngoài ra, hiện tượng dội ngược hệ cholinergic cũng có thể xảy ra và giải thích cho triệu chứng mất ngủ và lo âu khi cai thuốc [4]. Các báo cáo bước đầu cũng gợi ý yếu tố di truyền có thể góp phần gây ra triệu chứng cai ở những người nhạy cảm [4].

Tại sao ngưng đột ngột lại gây đau nhức, mất ngủ?

Khi người bệnh giảm liều hoặc ngưng đột ngột hoạt chất đang dùng thường xuyên, cơn đau đầu sẵn có thường trở nên tồi tệ hơn [2]. Tùy thuộc vào nhóm hoạt chất đã sử dụng, người bệnh còn có thể gặp cả triệu chứng thể chất lẫn tâm lý [2].

Các tài liệu y khoa phân loại hiện tượng ngưng thuốc hướng thần thành 3 hội chứng khác nhau: triệu chứng cai kiểu ức chế thần kinh trung ương mới khởi phát, hội chứng dội ngược, và triệu chứng siêu nhạy cảm [4]. Các triệu chứng cai thường xuất hiện chỉ vài ngày sau khi ngừng điều trị hoặc sau khi giảm liều [3].

Biểu hiện trên cơ thể rất đa dạng và tương đồng với những gì người dùng thường mô tả khi ngưng đột ngột các chất hỗ trợ thần kinh. Nghiên cứu năm 1998 chỉ ra các triệu chứng điển hình gồm rối loạn tiêu hóa (chán ăn, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, co thắt bụng) [3]. Các triệu chứng khác bao gồm cảm giác mất thăng bằng, chóng mặt, hoa mắt, đau đầu, khó chịu, đau cơ, suy nhược và hội chứng giả cúm [3]. Thậm chí, cảm giác điện giật ngắn khắp cơ thể kéo dài 1 hoặc 2 giây cũng được ghi nhận [3].

Ngoài đau đầu và đau cơ, rối loạn giấc ngủ và tâm lý cũng rất phổ biến. Nghiên cứu năm 2006 ghi nhận hiện tượng rối loạn hoảng sợ, lo âu và mất ngủ dội ngược kéo dài sau khi ngưng paroxetine đột ngột [4]. Một báo cáo ca bệnh năm 2015 về hoạt chất dexmedetomidine (chất chủ vận alpha-adrenergic dùng để an thần, giảm đau) cũng cho thấy việc ngưng thuốc đột ngột sau thời gian dùng kéo dài gây ra kích động, cáu gắt, đau đầu và tăng huyết áp dội ngược [5]. Ca bệnh này thậm chí tiến triển thành hội chứng bệnh não chất trắng phía sau có hồi phục (PRES) thứ phát sau cơn tăng huyết áp cấp, dẫn đến đau đầu, co giật, biến đổi ý thức và mất thị lực [5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về quá trình cai và cắt cơn?

Khi chu kỳ đau đầu dội ngược đã hình thành, phương pháp điều trị quan trọng nhất là ngưng hoạt chất đang lạm dụng (còn gọi là giải độc - detoxification) để chấm dứt quá trình dội ngược [1]. Việc cai thuốc đã nhiều lần được chứng minh là giúp giảm đáng kể số ngày đau đầu mỗi tháng sau 8 tuần [2]. Tuy nhiên, do giai đoạn đầu cai thuốc rất khó khăn, nhiều nghiên cứu đã thử nghiệm các liệu pháp "bắc cầu" (bridging therapies) để giảm tần suất, cường độ cơn đau đầu do cai và các triệu chứng đi kèm [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã đánh giá việc dùng prednisone đường uống ngắn ngày để giải độc ngoại trú cho bệnh nhân đau đầu hàng ngày mạn tính do lạm dụng thuốc điều trị triệu chứng [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 400 bệnh nhân có cơn đau đầu xuất hiện hơn 28 ngày mỗi tháng kéo dài hơn 6 tháng, với tần suất trung bình ban đầu là 0,96 [6]. Bệnh nhân được yêu cầu ngưng đột ngột thuốc điều trị triệu chứng, đồng thời dùng prednisone giảm dần liều trong 6 ngày, sau đó bắt đầu thuốc dự phòng [6]. Kết quả theo dõi ở ngày thứ 16 và 30 cho thấy 85% bệnh nhân giảm tần suất đau đầu và không ai bị cơn đau dữ dội trong 6 ngày đầu [6]. Trong 10 ngày tiếp theo, 46% bệnh nhân có ít nhất 2 ngày không đau đầu và 58% có các cơn đau nhẹ hơn, dù đa số nhận thấy cơn đau kéo dài hơn [6]. Sau 30 ngày, tần suất đau đầu giảm có ý nghĩa thống kê xuống trung bình 0,83 (P<0,001) và không bệnh nhân nào quay lại lạm dụng thuốc [6].

Một nghiên cứu khác năm 2002 mô tả phác đồ ngoại trú kết hợp tizanidine liều thấp với thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) tác dụng kéo dài để giải độc đau đầu dội ngược do thuốc giảm đau [7]. Bệnh nhân ngưng thuốc giảm đau đang lạm dụng, ghi nhật ký cơn đau và được đánh giá ở tuần thứ 6 và 12 [7]. Những người chịu đựng được việc không dùng hoặc dùng rất ít thuốc giảm đau (từ 4 liều trở xuống trong mỗi giai đoạn 2 tuần) được xem là có đáp ứng [7]. Kết quả ở tuần thứ 6 có 36 bệnh nhân (65%) đáp ứng [7]. Ở tuần thứ 12, có 38 bệnh nhân (69%) đáp ứng và kiểu đau đầu hàng ngày mạn tính đã chấm dứt ở 34 bệnh nhân (62%) [7].

Năm 2017, một nghiên cứu thí điểm (pilot study) đã theo dõi diễn biến cơn đau đầu do cai ở bệnh nhân lạm dụng thuốc [8]. Nghiên cứu phân ngẫu nhiên bệnh nhân vào 3 nhóm giải độc A, B và C, mỗi nhóm 19 người [8]. Có 3 bệnh nhân (2 nữ, 1 nam) ở nhóm C đã bỏ cuộc vào ngày thứ 3 nhập viện [8]. Kết quả cho thấy cường độ đau đầu dội ngược đạt đỉnh điểm vào ngày thứ 2 của quá trình cai [8]. Vào ngày thứ 5, cơn đau đầu do cai đã biến mất ở 4 bệnh nhân (21,0%) nhóm A, 6 bệnh nhân (31,6%) nhóm B và 2 bệnh nhân (12,5%) nhóm C [8]. Phân tích cho thấy cường độ đau đầu giảm đáng kể sau khi cai ở các nhóm (p < 0,001) [8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu trên cung cấp bức tranh rõ ràng về diễn biến sinh lý khi cơ thể ngưng đột ngột một hoạt chất điều trị đau đầu hoặc tác động thần kinh. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2017 giúp người bệnh hình dung được mốc thời gian cụ thể: cơn đau dội ngược thường dữ dội nhất vào ngày thứ 2 sau khi ngưng hoạt chất và bắt đầu giảm dần từ ngày thứ 5 [8]. Các phác đồ năm 2000 và 2002 cũng chứng minh việc giải độc hoàn toàn có thể thực hiện thành công ở môi trường ngoại trú [7].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất đối với độc giả quan tâm đến thảo dược cúc thơm là cả 8 tài liệu khoa học được cung cấp đều nghiên cứu trên thuốc tây y (như thuốc giảm đau cấp tính, SSRI, paroxetine, dexmedetomidine) chứ không trực tiếp thử nghiệm trên cây cúc thơm. Ngoài ra, một số tài liệu chỉ ở mức báo cáo ca bệnh đơn lẻ [5] hoặc nghiên cứu thí điểm với cỡ mẫu nhỏ 19 người mỗi nhóm [8]. Nghiên cứu năm 2002 và 2000 dù cho kết quả khả quan nhưng thời gian theo dõi chỉ dừng lại ở 30 ngày [6] đến 12 tuần [7]. Đặc biệt, tài liệu năm 2006 chỉ ra rằng ngay cả sau khi cai thành công, tỷ lệ tái phát việc dùng lại hoạt chất là rất cao, và ở những người không tái nghiện thuốc, đau đầu thường vẫn là một vấn đề lớn [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi tự xử lý cơn đau đầu

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng khi cơn đau đầu tăng lên, việc uống thêm thuốc hoặc thảo dược giảm đau sẽ giúp dập tắt cơn đau. Thực tế, khi đã rơi vào vòng xoáy đau đầu dội ngược, việc tăng lượng dùng chỉ làm tăng tần suất và cường độ đau [1].

Hiểu lầm thứ hai là vừa tiếp tục dùng hoạt chất gây dội ngược vừa uống thêm thuốc dự phòng đau nửa đầu. Nghiên cứu năm 2006 khẳng định các thuốc dự phòng đau nửa đầu sẽ không có tác dụng nếu hiện tượng dội ngược vẫn còn tồn tại [1]. Bắt buộc phải ngưng hoạt chất đang lạm dụng thì quá trình điều trị mới có hiệu quả [1].

Hiểu lầm thứ ba là tự ý ngưng đột ngột ("cắt ngang") mọi hoạt chất đang dùng lâu dài mà không có sự chuẩn bị. Việc ngưng đột ngột các chất tác động lên hệ thần kinh như SSRI có thể gây ra hàng loạt triệu chứng cơ thể từ đau cơ, chóng mặt đến điện giật [3], hoặc gây mất ngủ, hoảng sợ kéo dài [4].

Ai nên thận trọng?

Những người có nền bệnh đau nửa đầu (migraine) hoặc đau đầu dạng căng thẳng cần đặc biệt thận trọng vì rất dễ chuyển dạng thành đau đầu mạn tính hàng ngày nếu lạm dụng hoạt chất cắt cơn [1]. Người đang sử dụng bất kỳ loại thuốc giảm đau hoặc chế phẩm cắt cơn đau đầu nào vượt quá 10 đến 15 ngày mỗi tháng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị đau đầu dội ngược [1].

Những cá nhân có yếu tố nhạy cảm di truyền đối với đường dẫn truyền đau hoặc nhạy cảm với triệu chứng cai cũng cần lưu ý [4]. Ngoài ra, bệnh nhân đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương (như thuốc chống trầm cảm SSRI, thuốc an thần) tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc đột ngột vì nguy cơ gặp hội chứng cai nặng nề hoặc biến chứng tăng huyết áp dội ngược [5]. Mọi quyết định thay đổi liều lượng khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ.

Gợi ý áp dụng thực tế để ngưng hoạt chất an toàn

Để tránh rơi vào hội chứng cai và đau đầu dội ngược khi sử dụng các sản phẩm hỗ trợ đau đầu (bao gồm cả thảo dược hay thuốc), nguyên tắc quan trọng nhất là phòng ngừa từ sớm [1]. Người bệnh cần theo dõi sát số ngày sử dụng sản phẩm cắt cơn, không để vượt quá ngưỡng 10 đến 15 ngày mỗi tháng [1]. Việc ghi nhật ký cơn đau và nhật ký sử dụng hoạt chất là phương pháp thực tế đã được áp dụng trong nghiên cứu để kiểm soát liều lượng [7].

Khi muốn ngưng một hoạt chất đã dùng kéo dài, không nên cắt đột ngột nếu hoạt chất đó có cơ chế tác động lên hệ serotonin hoặc thần kinh, mà được khuyến cáo giảm liều từ từ trong khoảng thời gian vài tuần [3].

Trong trường hợp bắt buộc phải ngưng hoạt chất để giải độc đau đầu dội ngược, người bệnh không nên tự chịu đựng tại nhà mà cần gặp bác sĩ để được kê các liệu pháp "bắc cầu" (như dùng corticoid ngắn ngày giảm dần liều hoặc NSAID kết hợp thuốc giãn cơ theo phác đồ y khoa) nhằm vượt qua đỉnh điểm cơn đau vào ngày thứ 2 [8] và giảm nhẹ triệu chứng trong 6 ngày đầu [6]. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và uống đủ nước sẽ hỗ trợ cơ thể ổn định lại trong giai đoạn 8 đến 12 tuần phục hồi [2].

Đau đầu tái phát dữ dội, mất ngủ và đau nhức cơ thể khi ngưng đột ngột một hoạt chất dài ngày là phản ứng sinh lý có thật của hệ thần kinh và mạch máu. Dù sử dụng thuốc tây hay các thảo dược như cúc thơm, người bệnh cũng không nên lạm dụng kéo dài rồi tự ý cắt ngang. Tham khảo ý kiến bác sĩ để có lộ trình giảm liều từ từ hoặc dùng liệu pháp bắc cầu là cách an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe.