Nhiều người có thói quen dùng thảo dược tự nhiên để giảm đau đầu hoặc đau khớp và tin rằng sản phẩm từ thiên nhiên hoàn toàn vô hại. Do đó, khi đi khám tiền mê hoặc nhổ răng, không ít bệnh nhân quên khai báo với bác sĩ việc mình đang uống viên nang hoặc trà thảo dược mỗi ngày.

Thực tế, thảo dược cúc thơm (tên tiếng Anh là feverfew, tên khoa học Tanacetum parthenium) có khả năng làm thay đổi kết quả xét nghiệm đông máu và gây chảy máu bất thường [1]. Vì vậy, người chuẩn bị phẫu thuật theo chương trình (kể cả tiểu phẫu răng miệng) cần đặc biệt thận trọng và thông báo sớm cho bác sĩ để ngưng dùng cúc thơm trước mổ nhằm tránh rủi ro chảy máu kéo dài [2][1].

Cúc thơm là thảo dược gì và vì sao được ưa chuộng?

Cúc thơm (Tanacetum parthenium) là một loài thực vật thuộc họ Cúc (daisy family), có nguồn gốc từ châu Âu, Bắc Mỹ và Úc [1]. Tên gọi tiếng Anh "feverfew" bắt nguồn từ chữ Latinh febrifugia, mang ý nghĩa là chất giúp hạ sốt [1]. Trong các tài liệu y văn, loài cây này còn được nhắc đến với tên gọi thông thường khác là featherfew [1].

Loài cây này có lịch sử sử dụng hàng trăm năm trong y học cổ truyền và dân gian của Trung Quốc, Hy Lạp, Ấn Độ và Ả Rập [1]. Trước đây, người Hy Lạp và người châu Âu dùng cúc thơm để trị sốt và đau nửa đầu [1]. Ngày nay, dược liệu này chủ yếu được dùng để phòng ngừa, hỗ trợ điều trị chứng đau nửa đầu (migraine) và viêm khớp dạng thấp [1].

Theo một số thử nghiệm lâm sàng, việc sử dụng cúc thơm ngắn hạn (tối đa 4 tháng) được xem là an toàn ở người trưởng thành [1]. Thảo dược này thường không gây biến cố bất lợi nghiêm trọng mà chỉ tạo ra các tác dụng phụ nhẹ, có thể hồi phục [1]. Những tác dụng phụ khiến người bệnh phải ngưng dùng thuốc chủ yếu liên quan đến đường tiêu hóa [1].

Tác động lên quá trình đông máu và nguy cơ khi mổ

Mặc dù được đánh giá là không có vấn đề an toàn lớn khi dùng ngắn hạn, cúc thơm lại tiềm ẩn rủi ro trên hệ thống đông máu khi dùng kéo dài hoặc liều cao [1]. Dược liệu này có thể làm thay đổi kết quả xét nghiệm đông máu và dẫn đến tình trạng xuất huyết bất thường [1].

Trong ngoại khoa và nha khoa, khả năng cầm máu tại chỗ đóng vai trò quyết định đến sự an toàn của ca mổ [2]. Nếu quá trình đông máu bị cản trở bởi các hoạt chất làm loãng máu hoặc chống kết tập tiểu cầu, máu tại vết mổ sẽ khó cầm hơn bình thường [2].

Đặc biệt, tình trạng chảy máu tăng lên ngay trong lúc làm thủ thuật (chảy máu chu phẫu) là yếu tố dự báo mạnh mẽ cho nguy cơ chảy máu tiếp diễn sau khi bệnh nhân đã rời bàn mổ [2]. Do đó, mọi tác nhân có khả năng gây rối loạn đông máu đều cần được kiểm soát chặt chẽ trước khi can thiệp dao kéo [2][1].

Bằng chứng y văn về rủi ro chảy máu do cúc thơm

Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2020 đã ghi nhận trường hợp biến đổi xét nghiệm đông máu và chảy máu âm đạo liên quan đến việc dùng cúc thơm [1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 36 tuổi có tiền sử đau nửa đầu, đến khám tại phòng khám sản phụ khoa vì chảy máu âm đạo, chu kỳ kinh nguyệt kéo dài và da ửng đỏ nhưng không kèm vết bầm tím [1]. Các triệu chứng này đã kéo dài suốt 3 tháng trước khi bệnh nhân đi khám [1].

Khai thác bệnh sử cho thấy, người phụ nữ này đã bắt đầu uống viên nang cúc thơm hàm lượng 800 mg với tần suất 3 lần mỗi ngày từ 9 tháng trước đó [1]. Khi các bác sĩ áp dụng thang điểm Naranjo (thang đánh giá xác suất tác dụng có hại của thuốc), kết quả chỉ ra mối liên hệ có khả năng xảy ra (probable relationship) giữa việc dùng cúc thơm và tình trạng chảy máu âm đạo của bệnh nhân [1]. Từ ca bệnh này, nhóm nghiên cứu khuyến cáo phải sử dụng cúc thơm hết sức thận trọng ở bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật theo kế hoạch, người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống huyết khối [1].

Bên cạnh dữ liệu về cúc thơm, mối liên hệ giữa chảy máu trong lúc mổ và biến chứng hậu phẫu trong nha khoa cũng được làm rõ qua một nghiên cứu hồi cứu hồ sơ công bố năm 2018 [2]. Nghiên cứu này xem xét hồ sơ y tế và nha khoa của 179 bệnh nhân đang dùng thuốc chống huyết khối đường uống (thuốc kháng đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu), trải qua tổng cộng 293 thủ thuật phẫu thuật răng miệng từ năm 2010 đến năm 2015 [2].

Kết quả ghi nhận có 8 ca chảy máu trong giai đoạn chu phẫu và 12 đợt chảy máu sau phẫu thuật [2]. Phân tích thống kê cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa băng huyết sau mổ với tình trạng tăng chảy máu trong lúc mổ (P = 0,043) và việc dùng kết hợp cả thuốc kháng đông lẫn thuốc chống kết tập tiểu cầu (P < 0,001) [2]. Đáng chú ý, nguy cơ chảy máu sau phẫu thuật ở những ca có tăng chảy máu trong lúc mổ cao gấp 8,8 lần so với những ca không bị chảy máu nhiều trong mổ [2]. Dù các biến chứng này nhìn chung được xử trí bằng biện pháp tại chỗ và không cần nhập viện, người có chảy máu tăng lên trong lúc mổ vẫn cần được theo dõi sát sao vì rủi ro biến chứng hậu phẫu [2].

Đối với các đại phẫu, hệ lụy của chảy máu trong và sau mổ còn phức tạp hơn. Một nghiên cứu năm 2018 phân tích dữ liệu từ năm 2012 đến năm 2014 trên các bệnh nhân phẫu thuật giảm cân (gồm 28.145 ca nối tắt dạ dày, 30.080 ca tạo hình dạ dày hình ống, 324 ca mổ chỉnh sửa và 492 ca chuyển lưu mật tụy) đã đánh giá mối liên hệ giữa chảy máu chu phẫu và thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch sau mổ trong vòng 30 ngày [3].

Tỷ lệ chảy máu cần truyền máu trong nghiên cứu này là 1,3%, trong đó phẫu thuật nối tắt dạ dày có tỷ lệ chảy máu cao hơn tạo hình dạ dày hình ống (1,6% so với 1,0%, p < 0,0001) [3]. Các yếu tố làm tăng nguy cơ chảy máu chu phẫu bao gồm tuổi cao, thời gian nằm viện dài, thời gian mổ lâu và các bệnh đồng mắc như tăng huyết áp, khó thở khi gắng sức vừa, phụ thuộc chức năng một phần, có rối loạn chảy máu, truyền máu trước mổ, phân loại sức khỏe ASA độ III/IV và hội chứng chuyển hóa (p < 0,05) [3]. Khi xảy ra chảy máu, thuốc dự phòng huyết khối thường bị ngưng vì lo ngại kích hoạt đợt chảy máu mới [3]. Phân tích đa biến cho thấy tỷ lệ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch tăng cao rõ rệt sau khi truyền máu với tỷ số chênh OR là 4,7 (khoảng tin cậy 95%: 2,9–7,9; p < 0,0001) [3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các dữ liệu y văn hiện tại giúp định hình bức tranh rõ nét về tính hai mặt của thảo dược cúc thơm. Ở góc độ tích cực, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận việc dùng cúc thơm ngắn hạn đến 4 tháng là an toàn cho người lớn, ít gây biến cố nghiêm trọng và chủ yếu chỉ gây khó chịu nhẹ ở đường tiêu hóa [1]. Điều này giải thích vì sao cúc thơm vẫn được nhiều người tin dùng để kiểm soát cơn đau nửa đầu [1].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng an toàn nằm ở thời gian và liều lượng sử dụng. Trường hợp biến đổi xét nghiệm đông máu và xuất huyết âm đạo được ghi nhận ở bệnh nhân dùng liều 800 mg nhân 3 lần mỗi ngày kéo dài tới 9 tháng — tức là vượt quá mốc 4 tháng được coi là an toàn trong các thử nghiệm ngắn hạn [1].

Ngoài ra, bằng chứng trực tiếp liên kết cúc thơm với chảy máu bất thường trong tài liệu năm 2020 mới dừng ở mức báo cáo một ca lâm sàng (case report) trên phụ nữ 36 tuổi, đánh giá qua thang điểm Naranjo ở mức "có khả năng" chứ chưa phải thử nghiệm đối chứng quy mô lớn [1]. Dù vậy, vì an toàn phẫu thuật đòi hỏi kiểm soát tối đa mọi rủi ro chảy máu, cảnh báo từ ca lâm sàng này vẫn có giá trị thực hành rất quan trọng [1].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược trước khi mổ

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược chỉ là thực phẩm bổ sung nên không cần báo cho bác sĩ ngoại khoa hay nha sĩ". Nhiều bệnh nhân chỉ liệt kê thuốc tây điều trị huyết áp, tiểu đường mà bỏ qua các viên uống chiết xuất từ cây cỏ như cúc thơm. Thực tế, việc dùng cúc thơm có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm đông máu trước mổ và gây chảy máu kéo dài [1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ đại phẫu mới sợ chảy máu, còn tiểu phẫu như nhổ răng thì không đáng ngại. Dữ liệu nha khoa năm 2018 cho thấy nếu xảy ra tăng chảy máu ngay trong lúc làm thủ thuật răng miệng, nguy cơ bị chảy máu tái phát sau mổ sẽ tăng gấp 8,8 lần [2]. Hơn nữa, nếu người bệnh đang dùng thuốc chống huyết khối mà tự ý uống thêm thảo dược có tính chất ảnh hưởng đông máu như cúc thơm, rủi ro tương tác cộng gộp sẽ càng khó lường [2][1].

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng dùng thảo dược vài tháng không sao thì uống quanh năm cũng an toàn. Các ghi nhận lâm sàng chỉ ủng hộ tính an toàn của cúc thơm khi dùng ngắn hạn tối đa 4 tháng ở người lớn [1]. Việc tự ý kéo dài thời gian sử dụng đến 9 tháng với liều cao đã được chứng minh là có thể dẫn đến xuất huyết bất thường [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc thơm?

Dựa trên các dữ liệu y học, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng cúc thơm:

  • Người chuẩn bị phẫu thuật theo chương trình hoặc làm thủ thuật nha khoa: Đây là nhóm bắt buộc phải rà soát và ngưng thảo dược theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh nguy cơ chảy máu trong và sau mổ [2][1].
  • Người có bệnh lý rối loạn đông máu: Những bệnh nhân vốn đã có bất thường về cầm máu hoặc rối loạn chảy máu có nguy cơ biến chứng xuất huyết chu phẫu cao hơn [1][3].
  • Người đang dùng thuốc chống huyết khối: Bao gồm thuốc kháng đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu [2][1]. Việc dùng đồng thời nhiều tác nhân tác động lên quá trình đông máu làm tăng mạnh nguy cơ xuất huyết sau mổ [2][1].
  • Người có nhiều bệnh nền nặng chuẩn bị mổ: Bệnh nhân lớn tuổi, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa, phân loại ASA độ III/IV vốn đã có nguy cơ chảy máu chu phẫu cao hơn bình thường [3].

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Nếu bạn đang sử dụng cúc thơm để hỗ trợ giảm đau nửa đầu hoặc viêm khớp dạng thấp, nguyên tắc đầu tiên là tuân thủ giới hạn thời gian: chỉ nên dùng ngắn hạn (tối đa 4 tháng ở người lớn) và tuyệt đối tránh tự ý dùng liều cao kéo dài nhiều tháng liên tục như mức 800 mg uống 3 lần mỗi ngày trong 9 tháng đã từng gây biến chứng [1].

Khi có kế hoạch phẫu thuật theo chương trình hoặc nhổ răng, quy tắc thực hành an toàn thường được khuyến nghị là chủ động ngưng các thảo dược ảnh hưởng đến đông máu như cúc thơm trước đó một khoảng thời gian đủ dài (thường là ít nhất 2 tuần theo hướng dẫn tiền mê) và thông báo chính xác cho bác sĩ điều trị [1]. Bạn cần mang theo vỏ hộp hoặc lọ viên uống cúc thơm đến buổi khám tiền mê để bác sĩ nắm rõ hàm lượng và thời gian đã dùng.

Trong quá trình sử dụng cúc thơm tại nhà, nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như chu kỳ kinh nguyệt kéo dài, chảy máu âm đạo bất thường hoặc da ửng đỏ, bạn cần ngưng dùng sản phẩm và đến cơ sở y tế để kiểm tra xét nghiệm đông máu ngay [1]. Đối với người đang uống thuốc kháng đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, tuyệt đối không tự ý kết hợp thêm cúc thơm hay tự ý ngưng thuốc điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2][1].

Tóm lại, cúc thơm là thảo dược có lịch sử lâu đời trong việc hỗ trợ giảm đau nửa đầu và nhìn chung an toàn khi dùng ngắn hạn dưới 4 tháng [1]. Tuy nhiên, do nguy cơ làm biến đổi xét nghiệm đông máu và gây xuất huyết bất thường khi dùng kéo dài, người bệnh cần hết sức thận trọng trước các can thiệp ngoại khoa và nha khoa [2][1]. Khai báo trung thực mọi loại thảo dược đang dùng và tuân thủ thời gian ngưng thuốc của bác sĩ là chìa khóa bảo vệ bạn khỏi biến chứng chảy máu trên bàn mổ.