Đau đầu là triệu chứng quen thuộc trong đời sống hàng ngày. Nhiều người có thói quen tự mua thuốc giảm đau uống tại nhà và cho rằng cơn đau chỉ do căng thẳng, thiếu ngủ hoặc thay đổi thời tiết. Tuy nhiên, không phải cơn đau đầu nào cũng lành tính.

Câu trả lời ngắn gọn là: bạn cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức nếu cơn đau đầu đi kèm các dấu hiệu "cờ đỏ" (red flags) thuộc hệ thống cảnh báo SNNOOP10 [1]. Đây là những tín hiệu cho thấy cơn đau không đơn thuần là bệnh lý nguyên phát mà có thể là triệu chứng thứ phát của các tình trạng đe dọa tính mạng như xuất huyết nội sọ, đột quỵ hoặc nhiễm trùng hệ thần kinh [1].

Phân biệt đau đầu nguyên phát lành tính và đau đầu thứ phát nguy hiểm

Trong y khoa, đau đầu được chia làm hai nhóm chính: nguyên phát và thứ phát [1]. Hầu hết các trường hợp đau đầu được chẩn đoán tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu đều thuộc nhóm nguyên phát lành tính [1]. Trong nhóm nguyên phát, đau đầu dạng căng thẳng là phổ biến nhất, trong khi đau nửa đầu (migraine) gây suy nhược nhiều hơn và khiến người bệnh đi khám nhiều hơn [1]. Các dấu hiệu gợi ý đau nửa đầu bao gồm: cơn đau xuất hiện vào thời điểm có thể đoán trước, nhạy cảm với mùi hương hoặc âm thanh, có tiền sử gia đình bị migraine, đau đầu xoang tái phát, hoặc đau đầu dữ dội tái phát nhưng kết quả khám thần kinh hoàn toàn bình thường [1].

Ngược lại, chỉ một thiểu số bệnh nhân mắc chứng đau đầu thứ phát [2]. Đau đầu thứ phát tuy hiếm gặp nhưng tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng, đòi hỏi phải tầm soát khẩn cấp để tìm nguyên nhân gốc rễ [3]. Cơ chế gây đau trong trường hợp này xuất phát từ tổn thương thực thể tại não hoặc toàn thân. Ví dụ, cơn đau đầu khởi phát cực nhanh có thể là triệu chứng của xuất huyết dưới nhện, đột quỵ xuất huyết, hội chứng co mạch não có hồi phục, huyết khối xoang tĩnh mạch não, hoặc ngập máu tuyến yên [4]. Trong khi đó, triệu chứng thần kinh ở người bị migraine thường khởi phát từ từ hơn (thường trên 5 phút), do hiện tượng lan truyền ức chế vỏ não của Leao — một quá trình khử cực theo sau là tăng phân cực lan qua vỏ não với tốc độ 3-5 mm mỗi phút [4].

Bộ quy tắc SNNOOP10: 15 dấu hiệu "cờ đỏ" cần ghi nhớ

Để tăng khả năng phát hiện nguyên nhân thứ phát gây đau đầu và tránh bỏ sót các tình trạng nguy kịch, y văn khuyến nghị sử dụng danh sách hệ thống SNNOOP10 để sàng lọc bệnh nhân mới khởi phát đau đầu [2]. Một bài tổng quan công bố năm 2019 đã hệ thống hóa 15 dấu hiệu cờ đỏ trong danh sách SNNOOP10 bao gồm [2]:

  1. Triệu chứng toàn thân bao gồm sốt [2].
  2. Tiền sử có khối u (ung thư) [2].
  3. Khiếm khuyết thần kinh (bao gồm suy giảm ý thức) [2].
  4. Khởi phát đột ngột hoặc bất ngờ [2].
  5. Tuổi cao (khởi phát sau 65 tuổi) [2]. (Một tài liệu năm 2010 cũng lưu ý mốc đau đầu mới xuất hiện ở bệnh nhân trên 50 tuổi [3]).
  6. Thay đổi kiểu đau hoặc mới khởi phát cơn đau đầu mới gần đây [2].
  7. Đau đầu theo tư thế (thay đổi cường độ khi nằm hoặc đứng) [2].
  8. Đau khởi phát do hắt hơi, ho hoặc tập thể dục [2].
  9. Phù gai thị (sưng dây thần kinh thị giác phát hiện khi soi đáy mắt) [2].
  10. Đau đầu tiến triển nặng dần và có biểu hiện không điển hình [2].
  11. Đang mang thai hoặc trong thời kỳ hậu sản [2].
  12. Đau mắt kèm theo các biểu hiện thần kinh tự chủ [2].
  13. Đau đầu khởi phát sau chấn thương [2].
  14. Bệnh lý hệ miễn dịch như nhiễm HIV [2].
  15. Lạm dụng thuốc giảm đau hoặc mới sử dụng một loại thuốc mới khi bắt đầu đau đầu [2].

Ngoài ra, các chuyên gia cũng nhấn mạnh những dấu hiệu cần chuyển viện cấp cứu ngay gồm: đau đầu dữ dội bất thường, nôn mửa hoặc ngất xỉu, cứng gáy, đang điều trị bằng thuốc chống đông máu, hoặc nghi ngờ tăng nhãn áp (glaucoma) cấp tính [3].

Đau đầu "sét đánh" và những con số cảnh báo từ phòng cấp cứu

Trong các dấu hiệu cờ đỏ, "đau đầu sét đánh" (thunderclap headache) là tình trạng khẩn cấp bậc nhất [1]. Theo định nghĩa, bất kỳ cơn đau đầu nào khởi phát cực nhanh và đạt cường độ đỉnh điểm trong vòng chưa đầy 1 phút đều được gọi là đau đầu sét đánh [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2021 đã sàng lọc 2.132 bệnh nhân đến phòng cấp cứu vì đau đầu để đánh giá quy trình xử trí đau đầu sét đánh [5]. Kết quả ghi nhận 42 bệnh nhân (chiếm 1,9%, tức cứ khoảng 50 người đi cấp cứu vì đau đầu thì có 1 người) mô tả cơn đau kiểu sét đánh [5]. Độ tuổi trung bình của nhóm này là 43,1 ± 17,1 tuổi, trong đó 57% là phụ nữ [5]. Đáng chú ý, nguyên nhân thứ phát được tìm thấy ở 16 bệnh nhân (38,1%), và chỉ có 4 bệnh nhân (9,5%) được chẩn đoán đau đầu nguyên phát sau khi đã thực hiện đầy đủ các xét nghiệm loại trừ [5].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 này cũng chỉ ra một giới hạn lớn trong thực hành lâm sàng: có tới 22 bệnh nhân (52,4%) không được thăm khám đầy đủ để loại trừ nguyên nhân thứ phát [5]. Cụ thể, 16 bệnh nhân (38,1%) thiếu khảo sát mạch máu, 9 bệnh nhân (21,4%) thiếu xét nghiệm dịch não tủy, 7 bệnh nhân (16,7%) thiếu chụp cộng hưởng từ (MRI), và 6 bệnh nhân (14,3%) thiếu nhiều xét nghiệm cùng lúc [5]. Trong 10 cách kết hợp xét nghiệm khác nhau được ghi nhận, phổ biến nhất là xét nghiệm dịch não tủy ở bước thứ hai với 18 ca (52,9%) và chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA) với 10 ca (29,4%) [5]. Nghiên cứu kết luận rằng hơn một phần ba bệnh nhân đau đầu sét đánh có nguyên nhân thứ phát, nhưng hơn một nửa số ca chưa được quản lý đầy đủ tại phòng cấp cứu [5].

Không chỉ liên quan đến xuất huyết, đau đầu sét đánh đôi khi còn là biểu hiện của nhồi máu não [6]. Một báo cáo ca bệnh năm 2007 mô tả một phụ nữ 80 tuổi lần đầu tiên xuất hiện cơn đau đầu sét đánh kèm theo yếu vận động thoáng qua phần xa bàn tay phải [6]. Nhờ chuỗi xung khuếch tán (DWI) trên phim chụp MRI não, các bác sĩ đã phát hiện một ổ nhồi máu mới ở vùng ranh giới mạch máu bên trái [6]. Dù xuất huyết dưới nhện, huyết khối tĩnh mạch não và bệnh lý mạch máu não có hồi phục là các nguyên nhân chính, đột quỵ thiếu máu cục bộ vẫn là căn nguyên hiếm gặp mà bác sĩ cần lưu ý khi các xét nghiệm ban đầu âm tính [6].

Sự khác biệt về dấu hiệu cảnh báo giữa người lớn và trẻ em

Biểu hiện và nguyên nhân gây đau đầu nguy hiểm ở trẻ em có nhiều điểm khác biệt so với người lớn [7]. Một tổng quan y văn năm 2019 về xử trí đau đầu ở trẻ em tại khoa cấp cứu cho biết: migraine là nguyên nhân phổ biến hơn cả gây ra các triệu chứng giống đột quỵ (brain attack) ở trẻ nhập viện cấp cứu, chiếm từ 11-29% số ca [4]. Ở người bị migraine, liệt nửa người là một dạng tiền triệu (aura) không thường gặp với tần suất dưới 10% và hiếm khi xuất hiện đơn độc mà không kèm triệu chứng khác [4]. Trong chứng migraine liệt nửa người đơn phát, triệu chứng vận động phát triển từ từ qua nhiều phút, ảnh hưởng đến cánh tay nhiều hơn chân và không ảnh hưởng đến khuôn mặt [4].

Mặc dù vậy, tại khoa cấp cứu, việc loại trừ các nguyên nhân thứ phát đe dọa tính mạng bắt chước triệu chứng migraine là bắt buộc, đặc biệt khi trẻ có dấu hiệu khởi phát đau nhanh, có dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc rối loạn ý thức [4].

Đối với chứng đau đầu sét đánh ở trẻ em và thanh thiếu niên (từ 6-18 tuổi), hai nghiên cứu năm 2021 và 2022 cho thấy tình trạng này rất hiếm gặp [7]. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2021 đã rà soát cơ sở dữ liệu điện tử tại một khoa cấp cứu nhi khoa tuyến cuối trong giai đoạn 2016-2018 trên tổng số 2.290 trẻ đến khám vì đau đầu cấp tính [8]. Mức độ đau được đo bằng thang điểm nhìn (VAS) hoặc thang điểm khuôn mặt (Faces Pain Scale-Revised) [8]. Kết quả chỉ có 19/2.290 bệnh nhi (0,8%) được chẩn đoán đau đầu sét đánh, và tất cả 19 trẻ này đều có mức độ đau tối đa 10/10 [8]. Một bài tổng quan năm 2022 dẫn lại dữ liệu đơn trung tâm cũng ghi nhận tỷ lệ này chiếm 0,08% tổng số bệnh nhân nhập khoa cấp cứu nhi tuyến cuối [7].

Trái ngược với người lớn, phần lớn đau đầu sét đánh ở trẻ em là lành tính [7]. Trong nghiên cứu năm 2021, tất cả 19 bệnh nhi đều có diễn tiến lành tính [8]. Có 15/19 trẻ (78,9%) được chẩn đoán đau đầu nguyên phát, bao gồm 6 trẻ bị migraine và 8 trẻ bị đau đầu sét đánh nguyên phát [8]. Chỉ có 4/19 trẻ có nguyên nhân thứ phát: 3 ca do nhiễm trùng và 1 ca do tăng huyết áp ác tính [8]. Dữ liệu 3 năm tại trung tâm này không tìm thấy ca nào do phình mạch nội sọ vỡ hay hội chứng co mạch có hồi phục ở trẻ, dù trước đó y văn từng có các báo cáo ca bệnh đơn lẻ [7]. Tuy nhiên, cả hai nghiên cứu đều nhấn mạnh trẻ bị đau đầu sét đánh vẫn cần được đánh giá chuyên sâu (chụp chiếu khẩn cấp và chọc dò tủy sống) để loại trừ các bệnh lý nặng, đồng thời cần thêm nhiều nghiên cứu hơn ở nhóm tuổi này [7].

Lợi ích và giới hạn của các công cụ sàng lọc hiện nay

Việc áp dụng khung đánh giá hệ thống như SNNOOP10 mang lại lợi ích rõ rệt: giúp nhận diện các nguyên nhân thứ phát đe dọa tính mạng và định hướng chỉ định cận lâm sàng chính xác [1]. Khi không có dấu hiệu cờ đỏ và kết quả khám thần kinh bình thường, bệnh nhân đau đầu nguyên phát không cần phải chụp chiếu thần kinh [1]. Điều này giúp tránh các xét nghiệm không cần thiết, tốn kém và tiềm ẩn rủi ro cho người bệnh [4].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại về các dấu hiệu cờ đỏ vẫn còn những giới hạn nhất định [2]. Bài tổng quan năm 2019 chỉ ra rằng hiện đang thiếu các nghiên cứu dịch tễ học tiến cứu quy mô lớn đánh giá về độ nhạy, độ đặc hiệu và giá trị tiên đoán của các dấu hiệu cờ đỏ [2]. Cộng với tỷ lệ mắc thấp của nhiều loại đau đầu thứ phát, nhiều câu hỏi lâm sàng vẫn còn bỏ ngỏ, đòi hỏi phải có thêm các nghiên cứu tiến cứu lớn để chuẩn hóa công cụ sàng lọc nhằm giảm chi phí và chỉ định chụp chiếu dư thừa [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bị đau đầu?

Dựa trên danh sách cảnh báo, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cảnh giác khi xuất hiện cơn đau đầu mới hoặc khác thường [2]:

  • Người lớn tuổi: Người khởi phát cơn đau đầu mới sau tuổi 50 [3] hoặc sau tuổi 65 [2].
  • Phụ nữ mang thai và sau sinh: Cơn đau đầu bất thường trong thai kỳ hoặc thời kỳ hậu sản là dấu hiệu cần đi khám ngay [2].
  • Người có bệnh nền đặc biệt: Bệnh nhân có tiền sử ung thư (khối u), người có bệnh lý hệ miễn dịch như HIV [2], hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu [3].
  • Người vừa gặp chấn thương: Đau đầu xuất hiện sau chấn thương vùng đầu [2].
  • Người dùng thuốc: Người đang lạm dụng thuốc giảm đau hoặc vừa bắt đầu dùng một loại thuốc mới khi cơn đau khởi phát [2].

Áp dụng thực tế: Cần làm gì và chuẩn bị gì khi đi khám?

Trong đời sống hàng ngày, khi xuất hiện cơn đau đầu, bạn nên bình tĩnh tự rà soát theo các tiêu chí cơ bản: tốc độ khởi phát cơn đau (có đạt đỉnh trong vòng chưa đầy 1 phút hay không [4]), các triệu chứng đi kèm (sốt, cứng cổ, nôn, ngất, yếu liệt tay chân, giảm thị lực, đau mắt [1]) và hoàn cảnh xuất hiện (sau khi ho, hắt hơi, tập thể dục hay thay đổi tư thế [2]).

Nếu có bất kỳ dấu hiệu cờ đỏ nào, người bệnh cần được đưa đến khoa cấp cứu ngay thay vì tự uống thuốc giảm đau ở nhà [1]. Tại bệnh viện, để đánh giá khẩn cấp, bác sĩ thường chỉ định chụp cắt lớp vi tính (CT) sọ não không tiêm thuốc cản quang nhằm loại trừ xuất huyết nội sọ cấp tính hoặc hiệu ứng khối choán chỗ [1]. Nếu kết quả chụp CT bình thường nhưng vẫn nghi ngờ, thủ thuật chọc dò dịch não tủy (lumbar puncture) là cần thiết để loại trừ hoàn toàn xuất huyết dưới nhện [1]. Với các trường hợp ít khẩn cấp hơn nhưng có triệu chứng đáng ngại, chụp cộng hưởng từ (MRI) não sẽ được ưu tiên lựa chọn [1].

Những thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, cung cấp kiến thức nhận diện triệu chứng và không thay thế cho chẩn đoán hay lời khuyên của bác sĩ. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị định kỳ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có bất kỳ thay đổi nào về triệu chứng đau đầu.

Tóm lại, phần lớn các cơn đau đầu thường gặp là nguyên phát và lành tính [1]. Tuy nhiên, việc nắm vững quy tắc SNNOOP10 giúp mỗi người chủ động phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm như đau đầu sét đánh, sốt hay yếu liệt thần kinh [1]. Lắng nghe cơ thể và đến viện kịp thời khi có "cờ đỏ" là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ an toàn tính mạng trước các biến cố não bộ nghiêm trọng [1].