Đau nửa đầu kèm chớp sáng, mờ mắt hay tê bì tay chân khiến nhiều người hoảng sợ nghĩ đến tai biến mạch máu não. Không ít người bệnh sống trong lo âu mỗi khi cơn đau kéo đến vì sợ mạch máu não bị tắc nghẽn.
Khoa học xác nhận đau nửa đầu Migraine có tiền triệu (migraine with aura) là yếu tố làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não) [1]. Tuy nhiên, rủi ro tuyệt đối ở mức thấp và phần lớn người mắc chứng bệnh này sẽ không bị đột quỵ [2]. Đau nửa đầu không kèm tiền triệu hầu như không làm tăng nguy cơ này [2].
Tiền triệu Migraine là gì và phổ biến ra sao?
Đau nửa đầu Migraine ảnh hưởng khoảng 15% dân số tại các nước phát triển, phổ biến ở phụ nữ gấp 3 lần nam giới [1]. Tính riêng theo giới tính, chứng bệnh này tác động đến khoảng 18% phụ nữ và 6-7% nam giới [3].
Khoảng 1/3 người bệnh Migraine gặp các triệu chứng thần kinh khu trú tạm thời ngay trước hoặc trong cơn đau đầu, gọi là tiền triệu (aura) [3]. Biểu hiện thường gặp nhất là rối loạn thị giác, ngoài ra có thể kèm rối loạn cảm giác, khó nói (rối loạn ngôn ngữ) hoặc yếu vận động [3]. Trong phân loại quốc tế, triệu chứng yếu liệt nửa người cũng được xem là một dạng tiền triệu dù có thể được mã hóa riêng [4].
Khi chẩn đoán Migraine có tiền triệu, cơn đau đầu có thể xuất hiện cùng lúc hoặc nối tiếp sau giai đoạn tiền triệu [4]. Các thiếu hụt thần kinh này thường tự hết trong vòng 60 phút và hiếm khi kéo dài quá 24 giờ [4].
Cơ chế liên hệ giữa cơn đau nửa đầu và nhồi máu não
Mối liên hệ giữa Migraine và đột quỵ thiếu máu não đã được quan sát nhiều năm nhưng cơ chế chính xác vẫn đang được nghiên cứu [1]. Việc đột quỵ đôi khi xảy ra ngay trong cơn đau gợi ý rằng Migraine có thể trực tiếp gây ra biến cố thiếu máu cục bộ, gọi là nhồi máu não do Migraine (migrainous infarct) [1]. Dù vậy, tỷ lệ nhồi máu não trực tiếp do cơn Migraine theo định nghĩa quốc tế là khá thấp [5].
Ngược lại, đột quỵ xảy ra thường xuyên hơn ở giai đoạn giữa các cơn đau (interictal phase), cho thấy mối quan hệ gián tiếp giữa hai bệnh lý [1]. Cả đột quỵ thiếu máu não và Migraine có tiền triệu đều có thể là hệ quả chung của các rối loạn mạch máu tiềm ẩn [1].
Các phân tích gộp trên ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy người bị Migraine có nguy cơ cao hơn xuất hiện các bất thường chất trắng ở não [1]. Một nghiên cứu MRI tại châu Âu chỉ ra tổn thương chất trắng nằm chủ yếu ở vùng tuần hoàn sau của não, trong khi dữ liệu nghiên cứu khác lại thấy tổn thương chiếm ưu thế ở vùng tuần hoàn trước [5]. Nguyên nhân của sự khác biệt vị trí này vẫn chưa rõ, nhưng tổn thương chất trắng ở một số bệnh nhân Migraine có thể do hội chứng co mạch máu não có hồi phục (reversible vasoconstriction syndrome) gây ra [5].
Bằng chứng khoa học qua các nghiên cứu lớn
Nhiều nghiên cứu quy mô lớn đã làm rõ mức độ rủi ro giữa từng thể Migraine và đột quỵ thiếu máu não.
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2011 theo dõi 27.852 phụ nữ không có tiền sử đột quỵ hay cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) trong thời gian trung bình 13,5 năm [6]. Kết quả ghi nhận 398 ca TIA và 345 ca đột quỵ thiếu máu não [6]. So với phụ nữ không bị Migraine, người có Migraine kèm tiền triệu tăng 1,56 lần nguy cơ bị TIA và tăng 2,33 lần nguy cơ đột quỵ thiếu máu não mức độ nhẹ (điểm phục hồi chức năng mRS 0-1) [6]. Nhóm Migraine không tiền triệu hoặc chỉ có tiền sử Migraine trong quá khứ không tăng nguy cơ này [6]. Nghiên cứu kết luận phụ nữ bị Migraine có tiền triệu tăng nguy cơ TIA và đột quỵ nhưng thường có kết cục phục hồi chức năng tốt [6].
Một nghiên cứu đoàn hệ cộng đồng khác công bố năm 2016 (nghiên cứu ARIC) theo dõi 12.758 người (tuổi trung bình 59 tại lần khám thứ 3, trong đó có 1.622 người bị Migraine) suốt 20 năm [7]. Kết quả cho thấy Migraine kèm tiền triệu thị giác làm tăng 1,7 lần nguy cơ đột quỵ thiếu máu não nói chung so với người không đau đầu [7]. Khi phân tích riêng 3 phân nhóm đột quỵ (lấp mạch từ tim, ổ khuyết, huyết khối), Migraine có tiền triệu thị giác chỉ liên quan có ý nghĩa thống kê với đột quỵ do lấp mạch từ tim (cardioembolic stroke) với nguy cơ tăng 3,7 lần [7]. Nghiên cứu này có giới hạn là kết quả đặc thù cho nhóm người bệnh lớn tuổi (cuối tuổi trung niên) [7].
Về mặt di truyền, nghiên cứu công bố năm 2024 áp dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel trên dữ liệu đột quỵ khởi phát sớm (18-59 tuổi) gồm 16.730 ca bệnh và 599.237 người đối chứng [8]. Phân tích cho thấy Migraine có tiền triệu mang mối liên hệ nhân quả làm tăng nhẹ nguy cơ đột quỵ thiếu máu não khởi phát sớm, với tỷ số chênh (OR) từ hai nguồn dữ liệu độc lập lần lượt là 1,114 và 1,062, và khi gộp cả hai nguồn là 1,074 [8]. Nghiên cứu cũng tìm thấy tương quan di truyền dương tính (mức 0,208) giữa Migraine có tiền triệu và đột quỵ khởi phát sớm, nhưng không thấy liên hệ khi xét chung toàn bộ người trưởng thành ở mọi lứa tuổi hay ở nhóm không có tiền triệu [8].
Ở nhóm tuổi nhỏ hơn, một báo cáo năm 2010 mô tả 4 bệnh nhân trẻ tuổi bị Migraine kèm tiền triệu và có thiếu hụt thần kinh khu trú [4]. Trong đó, 2 thiếu niên đã bị nhồi máu não ngay trong cơn đau đầu dù khám chuyên sâu không tìm thấy yếu tố nguy cơ đột quỵ rõ ràng nào [4]. Báo cáo lưu ý mối liên hệ ở trẻ em chưa được xác lập đầy đủ và cần nghiên cứu thêm [4].
Hiểu đúng về mức độ rủi ro để không hoang mang
Dù một nghiên cứu MRI châu Âu ghi nhận nguy cơ tương đối bị đột quỵ thiếu máu não tăng gấp 2 lần ở người Migraine có tiền triệu [5], người bệnh không nên quá hoảng loạn.
Đặt lên bàn cân, Migraine chỉ là yếu tố nguy cơ tương đối thấp đối với đột quỵ thiếu máu não khi so sánh với các yếu tố nguy cơ kinh điển như tăng huyết áp, đái tháo đường và rung nhĩ [5]. Hơn nữa, vì rủi ro tuyệt đối ở mức thấp và thể bệnh không có tiền triệu hầu như không liên quan đến nhồi máu não, đại đa số bệnh nhân Migraine sẽ không gặp biến cố đột quỵ [2].
Mối liên hệ giữa Migraine có tiền triệu và đột quỵ thể hiện rõ nhất ở phụ nữ trẻ tuổi [2]. Ở các nhóm tuổi lớn hơn, mối liên hệ này yếu đi, có thể do các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống đã trở nên nổi trội hơn khi tuổi tác tăng lên [2]. Ngoài ra, dù có nghi vấn về mối liên hệ rộng hơn với bệnh tim mạch nói chung, dữ liệu từ phân tích gộp gồm 25 nghiên cứu vẫn chưa đủ để kết luận liệu Migraine có làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch ngoài đột quỵ hay không [3].
Ai nên thận trọng?
Nhóm cần lưu ý đầu tiên là phụ nữ dưới 45 tuổi mắc Migraine có tiền triệu, đặc biệt khi có thói quen hút thuốc lá hoặc đang dùng thuốc tránh thai đường uống [5]. Người ở độ tuổi cuối trung niên có tiền triệu thị giác cũng cần chú ý tầm soát nguy cơ đột quỵ do lấp mạch từ tim [7].
Trẻ em và thanh thiếu niên bị Migraine có tiền triệu kéo dài cũng là nhóm cần được theo dõi sát, bởi không có đặc điểm lâm sàng đáng tin cậy nào giúp nhận diện trước trẻ nào có nguy cơ bị thiếu máu não không hồi phục [4].
Người bệnh đang dùng hoặc dự định dùng thuốc nhóm triptan để cắt cơn đau nửa đầu phải đặc biệt thận trọng [3]. Nhóm thuốc này chống chỉ định ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch [3]. Do đó, người có bệnh nền tim mạch hoặc nghi ngờ có nguy cơ mạch máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thuốc.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu não
Tin vui là rủi ro đột quỵ ở người đau nửa đầu hoàn toàn có thể giảm thiểu nhờ điều chỉnh lối sống. Dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng ở bệnh nhân Migraine có tiền triệu dưới 45 tuổi, nguy cơ đột quỵ thiếu máu não đã giảm về mức tương đương nhóm người bình thường khi họ tránh dùng thuốc tránh thai đường uống và bỏ hút thuốc lá [5].
Người bệnh cần theo dõi thời gian diễn ra tiền triệu trong mỗi cơn đau. Thông thường, các rối loạn thị giác, cảm giác hay lời nói sẽ tự khỏi trong 60 phút [4]. Nếu triệu chứng thần kinh kéo dài bất thường hoặc nghi ngờ đột quỵ, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức để được kiểm tra.
Với trẻ em bị Migraine có tiền triệu, đặc biệt khi tiền triệu kéo dài, các nhà nghiên cứu khuyến nghị cần điều trị dự phòng tích cực bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ để ngăn ngừa cơn đau khởi phát [4]. Ở người lớn, việc dùng thuốc dự phòng Migraine hoặc liệu pháp kháng kết tập tiểu cầu có giúp giảm nguy cơ đột quỵ hay không vẫn là câu hỏi cần thêm nghiên cứu để xác định [1]. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và nhịp tim là nền tảng thiết yếu để bảo vệ mạch máu não.
Đau nửa đầu kèm tiền triệu có liên hệ với nhồi máu não và co thắt mạch máu, nhưng rủi ro thực tế không cao như các bệnh nền tim mạch kinh điển. Nhận biết đúng triệu chứng, bỏ thuốc lá, cân nhắc biện pháp tránh thai an toàn và thăm khám bác sĩ định kỳ sẽ giúp người bệnh kiểm soát tốt chứng đau đầu mà không phải sống trong nỗi sợ đột quỵ.
