Nhiều người quan tâm đến việc phòng ngừa tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim thường nghe nhắc đến natto, món đậu nành lên men truyền thống của Nhật Bản. Loại thực phẩm có mùi nồng và chất dịch nhầy đặc trưng này được xem là một bí quyết sống thọ của người dân xứ sở hoa anh đào [2, 8]. Tuy nhiên, liệu natto có thực sự sở hữu khả năng làm tan các cục máu đông nguy hiểm hay chỉ là lời đồn thổi?

Câu trả lời được khoa học xác nhận là có. Tác dụng phân giải huyết khối của món ăn này đến từ nattokinase, một loại enzym tự nhiên hình thành trong quá trình vi khuẩn lên men hạt đậu nành [1, 5]. Hoạt chất này tác động trực tiếp và gián tiếp lên mạng lưới sợi huyết, hỗ trợ phá vỡ kết cấu của cục máu đông và cải thiện tuần hoàn máu [1, 6].

Cục máu đông hình thành thế nào và cơ chế của nattokinase

Các bệnh lý tim mạch nguy hiểm như nhồi máu não, đột quỵ thiếu máu cục bộ hay nhồi máu cơ tim đều có chung một thủ phạm trực tiếp: các huyết khối hình thành do sự ngưng kết của tiểu cầu và mạng lưới sợi fibrin [6, 8]. Khi mạch máu bị tổn thương hoặc dòng máu lưu thông kém, cơ thể sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng đông máu, dệt nên những sợi huyết fibrin vững chắc để giữ chặt tiểu cầu và tạo thành khối bít kín lòng mạch [6, 8].

Nattokinase bản chất là một protease kiềm thuộc nhóm serine protease do chủng vi khuẩn Bacillus subtilis tiết ra khi lên men đậu tương [2, 5, 8]. Về mặt cơ chế sinh học, enzym này có thể trực tiếp cắt đứt các liên kết chéo của sợi fibrin trong ống nghiệm [1].

Bên cạnh tác động trực tiếp, hoạt chất này khi vào cơ thể còn kích thích sản sinh chất hoạt hóa plasminogen mô (t-PA) tự nhiên [2]. Chất t-PA này thúc đẩy chuyển đổi plasminogen thành plasmin, một enzym nội sinh chuyên làm tan huyết khối [1, 2]. Nhờ cơ chế tác động kép, việc dung nạp enzym qua đường tiêu hóa giúp gia tăng hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương [2].

Những nghiên cứu khoa học đầu tiên và thử nghiệm trên động vật

Lịch sử nghiên cứu hiện đại về hoạt chất này bắt đầu từ năm 1987, khi enzym nattokinase lần đầu tiên được phân lập từ món natto truyền thống [3]. Đến năm 1990, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dùng nattokinase đường uống trên động vật thực nghiệm [2].

Trong nghiên cứu năm 1990, các viên nang nattokinase được cho chó bị gây huyết khối nhân tạo uống qua đường tiêu hóa [2]. Hình ảnh chụp mạch máu cản quang cho thấy các cục máu đông đã bị tan rã, đồng thời huyết tương ghi nhận sự gia tăng hoạt tính tiêu sợi huyết cùng sự giải phóng chất hoạt hóa plasminogen mô [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận enzym này có tiềm năng phát triển thành thuốc điều trị và phòng ngừa tắc mạch nhờ độ an toàn đã được chứng minh [2].

Năm 1995, một thử nghiệm khác khảo sát tác động làm tan cục huyết khối hình thành do tổn thương nội mạc động mạch cảnh chung ở chuột bằng acid acetic [1]. Kết quả nhuộm kháng thể huỳnh quang cho thấy sự tập trung của kháng nguyên CD61 quanh thành mạch bị tắc, khẳng định huyết khối gây nghẽn do kết tập tiểu cầu [1].

Khi so sánh hiệu quả hồi phục dòng chảy động mạch trên cùng một lượng mol, nattokinase đạt tỷ lệ hồi phục 62,0 ± 5,3%, trong khi plasmin chỉ đạt 15,8 ± 0,7% và elastase là 0% [1]. Kết quả này chứng minh nattokinase có hoạt lực tiêu sợi huyết in vivo mạnh hơn đáng kể so với plasmin hay elastase [1].

Năm 2014, một nghiên cứu tiếp tục đánh giá tác động làm tan huyết khối của nattokinase trên chuột Sprague-Dawley bị gây huyết khối ở ngón chân bằng kappa-carrageenan [4]. Nhóm nghiên cứu tiến hành kiểm tra mô bệnh học và đo lường nồng độ sản phẩm thoái giáng của fibrin/fibrinogen (FDP) cùng D-dimer, hai chỉ số nhạy bén phản ánh quá trình tiêu sợi huyết [4].

Kết quả sinh thiết mô mạch máu ở đuôi chuột cho thấy tình trạng tiêu huyết khối một phần ở các cá thể được điều trị bằng nattokinase [4]. Nồng độ FDP và D-dimer ở nhóm dùng nattokinase liều cao tăng vượt trội so với nhóm dùng nước muối sinh lý, đồng thời tương đương với nhóm đối chứng dương tính sử dụng enzym vermis kinase [4]. Bằng chứng này củng cố thêm hoạt tính làm tan cục máu đông thực tế của hoạt chất trong cơ thể sống [4].

Ưu thế vượt trội của nattokinase so với thuốc tiêm tiêu sợi huyết

Hiện nay trong y khoa, các liệu pháp làm tan cục máu đông tiêu chuẩn bao gồm các chất hoạt hóa plasminogen dạng tiêm như urokinase, streptokinase và t-PA [2, 8]. Dù các thuốc này có hiệu quả xử lý tắc mạch rất nhanh, việc sử dụng rộng rãi vẫn bị hạn chế do giá thành đắt đỏ và tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng như xuất huyết hoặc loét dạ dày [2, 8].

Ngược lại, nattokinase được xem là một giải pháp tiêu huyết khối giá thành thấp, không có tác dụng phụ nghiêm trọng và được phân lập từ vi sinh vật an toàn thực phẩm [2, 8]. Điểm đặc biệt nhất nằm ở thời gian duy trì hiệu lực sinh học trong cơ thể [3].

Trong khi các chế phẩm tiêu sợi huyết đường tiêm truyền thống chỉ giữ được hiệu lực tác dụng ngắn từ 4 đến 20 phút, nattokinase có thể duy trì hoạt tính sinh học kéo dài từ 2 đến 12 giờ [3]. Đặc tính này giúp enzym kiểm soát nguy cơ hình thành cục máu đông liên tục, bền bỉ hơn trong suốt cả ngày [3]. Hiện nay nattokinase đã được sử dụng như một enzym tiêu sợi huyết trong các bệnh viện và xuất hiện rộng rãi dưới dạng thực phẩm chức năng [2, 8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhiều tài liệu ghi nhận Nhật Bản là quốc gia có tuổi thọ trung bình cao hàng đầu thế giới, và thói quen tiêu thụ thường xuyên thực phẩm đậu nành lên men như natto được xem là một trong những yếu tố đóng góp quan trọng [2, 8]. Các số liệu khoa học cho thấy lượng sử dụng natto và các sản phẩm đậu tương lên men tỷ lệ nghịch với tỷ lệ mắc các bệnh lý tim mạch trong cộng đồng [5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo. Một phần lớn các thí nghiệm chứng minh sự tan rã trực tiếp của khối huyết khối được thực hiện trên các mô hình động vật như chó hoặc chuột [1, 5, 6]. Mặc dù enzym có thể tồn tại và phát huy hoạt tính trong máu người, tốc độ làm tan huyết khối của enzym đường uống không thể thay thế các can thiệp cấp cứu y tế trong các tình huống nhồi máu cơ tim hay tai biến mạch máu não cấp tính.

Nattokinase đóng vai trò chính như một chất hỗ trợ tiêu sợi huyết nhẹ nhàng, giúp tăng cường hoạt tính chống đông tự nhiên và giảm thiểu các điều kiện dẫn tới huyết khối tắc mạch [1, 2]. Do đó, hoạt chất này không phải là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý xơ vữa hay tắc mạch đã hình thành lâu năm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu nành lên men

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ ăn càng nhiều natto hay uống viên nattokinase liều càng cao thì càng sạch mạch máu và ngăn ngừa đột quỵ tức thì. Trên thực tế, nghiên cứu năm 1990 chỉ ra rằng việc bổ sung nattokinase hoặc natto đường uống tạo ra sự tăng cường vừa phải và liên tục đối với hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương [2]. Tác dụng này mang tính tích lũy dần theo thời gian chứ không làm sạch lòng mạch ngay sau khi ăn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nattokinase chỉ có duy nhất trong món natto của Nhật Bản. Khoa học đã phát hiện các enzym tiêu sợi huyết tương tự, điển hình như serine protease DFE27 (trọng lượng phân tử 29 kDa), cũng được tìm thấy từ vi khuẩn Bacillus subtilis có trong tương douchi – một món đậu nành lên men cổ truyền của Trung Quốc [2, 4]. Ngoài ra, công nghệ sinh học hiện đại đã có thể sản xuất nattokinase tái tổ hợp bằng cách biểu hiện gen trong vi khuẩn Escherichia coli, mở ra triển vọng cung ứng dược phẩm trên quy mô lớn mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thực phẩm truyền thống [3, 4].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù nattokinase được chứng minh có độ an toàn cao trong thực phẩm [1, 2, 8], người dùng vẫn cần lưu ý một số trường hợp cụ thể:

  • Người đang mắc các bệnh lý rối loạn đông máu hoặc có vết loét tiến triển: Enzym này có hoạt lực tiêu sợi fibrin và chống ngưng tập tiểu cầu, có thể kéo dài thời gian đông máu tự nhiên [6, 8].
  • Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp nha khoa: Cần tạm ngừng sử dụng natto hoặc thực phẩm bổ sung chứa enzym này trước ngày phẫu thuật theo chỉ định của chuyên gia y tế để tránh nguy cơ chảy máu khó cầm.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu: Việc tự ý kết hợp thực phẩm bổ sung nattokinase với các thuốc điều trị có thể làm tăng tác dụng chống đông, do đó bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng vào chế độ dinh dưỡng

Để tận dụng tối đa hoạt tính sinh học của nattokinase trong việc phòng ngừa tắc mạch, bạn có thể áp dụng các thông số khoa học vào chế độ sinh hoạt:

  • Lượng dùng khuyến cáo: Theo nghiên cứu, việc sử dụng bằng đường uống khoảng 50 g natto tươi mỗi ngày hoặc bổ sung lượng enzym tương đương 2.000 đơn vị phân giải sợi huyết (fibrin units - FU) có thể hỗ trợ ngăn ngừa các tình trạng dẫn đến huyết khối [3].
  • Thời điểm sử dụng: Do enzym có khả năng duy trì hoạt tính tiêu sợi huyết từ 2 đến 12 giờ sau khi uống [3], việc sử dụng vào buổi tối sau bữa ăn hoặc trước khi đi ngủ là lựa chọn thích hợp, vì huyết khối thường có xu hướng hình thành dễ dàng hơn vào ban đêm và sáng sớm khi cơ thể ít vận động.
  • Lưu ý chế biến: Nattokinase là một loại enzym protein nhạy cảm với nhiệt độ [6]. Khi chế biến, không nên nấu chín natto ở nhiệt độ cao hoặc cho vào canh sôi sùng sục, vì nhiệt độ quá nóng có thể làm biến tính protein và triệt tiêu hoạt tính của enzym. Nên ăn trực tiếp natto trộn cùng cơm ấm nhẹ hoặc nước tương.

Tóm lại, enzym nattokinase từ đậu nành lên men là một giải pháp hỗ trợ tiêu hủy sợi huyết tự nhiên, có nền tảng nghiên cứu thực nghiệm rõ ràng về khả năng tăng cường tuần hoàn máu [1, 5, 6]. Việc duy trì khẩu phần ăn hợp lý kết hợp lối sống năng động sẽ giúp bảo vệ thành mạch hiệu quả. Người có bệnh lý tim mạch hoặc đang điều trị thuốc chuyên khoa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa nattokinase vào phác đồ dinh dưỡng lâu dài.