Người bị tăng nhãn áp uống chiết xuất việt quất đen có giúp hạ áp lực nội nhãn?

Nhiều người bệnh khi nhận chẩn đoán tăng nhãn áp (glaucoma) thường mang tâm lý lo âu tột cùng trước nguy cơ suy giảm thị lực vĩnh viễn. Trong hành trình tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ bảo tồn đôi mắt, chiết xuất việt quất đen (bilberry) nổi lên như một giải pháp thảo dược được truyền tai nhau rộng rãi. Không ít lời đồn thổi trên mạng xã hội cho rằng loại quả mọng sẫm màu này có thể làm tan áp lực trong mắt và thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Thực hư khả năng hạ nhãn áp của việt quất đen đến đâu dưới lăng kính của y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là các hoạt chất tự nhiên trong việt quất đen có tiềm năng dược lý đáng chú ý trong mô hình phòng thí nghiệm và hỗ trợ tuần hoàn đáy mắt, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng khẳng định uống chiết xuất này có thể hạ áp lực nội nhãn rõ rệt ở người bệnh. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng việt quất đen thay thế thuốc hạ nhãn áp được bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Tăng nhãn áp và mối liên hệ với áp lực nội nhãn

Tăng nhãn áp hay glaucoma là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn tới tổn thương thần kinh thị giác và gây mù lòa không hồi phục ^[1]. Căn nguyên phổ biến của tình trạng này xuất phát từ sự mất cân bằng giữa quá trình sản xuất và thoát lưu thủy dịch trong mắt ^[1]. Khi thủy dịch bị ứ trệ do tốc độ hình thành lớn hơn tốc độ thoát, áp lực nội nhãn (IOP) sẽ tăng cao ^[1].

Áp lực tăng cao kéo dài sẽ chèn ép trực tiếp lên các sợi thần kinh thị giác ở đáy mắt ^[1]. Quá trình chèn ép cơ học cùng với tình trạng thiếu hụt tưới máu cục bộ khiến các tế bào thần kinh dần thoái hóa và chết đi ^[1]. Do đó, việc duy trì nhãn áp ở ngưỡng an toàn và cải thiện tưới máu cho các tế bào thần kinh thị giác là mục tiêu sống còn trong điều trị bệnh lý này.

Rất nhiều bệnh nhân tìm đến các thực phẩm bổ sung giàu chất chống oxy hóa với hy vọng cải thiện tuần hoàn và hạ nhãn áp một cách tự nhiên. Chiết xuất quả việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.) chứa hàm lượng hoạt chất anthocyanin rất dồi dào, từ lâu đã được ứng dụng trong nhiều chế phẩm hỗ trợ thị lực ^[2]. Tuy nhiên, việc hiểu rõ cơ chế và giới hạn của hoạt chất này là điều vô cùng cần thiết.

Cơ chế tác động: Hoạt chất trong việt quất đen tác động vào đâu?

Để dịch kính và thủy dịch trong mắt được lưu thông thuận lợi, các tế bào co thắt ở đường thoát thủy dịch phải ở trạng thái thư giãn thích hợp ^[1]. Một nghiên cứu phân tích hóa tin sinh học công bố năm 2021 đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử liên quan đến con đường truyền tín hiệu Rho guanosine triphosphatases (rho GTPase) ^[1]. Việc ức chế con đường rho GTPase giúp làm giãn các tế bào co thắt tham gia vào mạng lưới thoát thủy dịch ^[1].

Khi các tế bào co thắt bị căng thẳng được thả lỏng, dòng chảy thoát thủy dịch sẽ gia tăng, từ đó giải phóng áp lực nội nhãn ^[1]. Nghiên cứu này đã thực hiện sàng lọc phân tử (molecular docking) trên 27 hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm 17 hợp chất tự nhiên và 10 loại thuốc quy ước ^[1]. Kết quả cho thấy trong số các hợp chất tự nhiên, hai hoạt chất thuộc nhóm anthocyanidin là Cyanidin và Delphinidin từ việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.) và lựu (Punica granatum) có ái lực gắn kết rất tốt với protein rho-GTPase, đạt mức -8,4 kcal/mol ^[1].

Mức ái lực gắn kết này thậm chí còn vượt trội hơn cả phân tử thuốc quy ước được sàng lọc là Mitomycin với mức -6,3 kcal/mol ^[1]. Nghiên cứu mô phỏng động lực học phân tử (MDS) kéo dài 100 nano giây cho thấy cấu trúc phức hợp giữa protein rho GTPase và Delphinidine ổn định hơn về mặt năng lượng so với phức hợp với Cyanidin hay Mitomycin ^[1]. Phân tích toàn diện chỉ ra Delphinidine có tiềm năng ức chế rho GTPase mạnh hơn, đồng thời sở hữu đặc tính dược động học và dược lực học thuận lợi ^[1]. Điều này mở ra giả thuyết rằng hoạt chất trong việt quất đen có thể hỗ trợ giãn cơ thoát dịch để hạ nhãn áp ^[1].

Tác động cải thiện lưu lượng máu võng mạc và bảo vệ thần kinh

Bên cạnh tiềm năng trên đường thoát thủy dịch, chiết xuất việt quất đen từ lâu đã được y học ghi nhận về khả năng cải thiện vi tuần hoàn đáy mắt. Một tổng quan khoa học công bố năm 2015 cho biết các anthocyanin sở hữu hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ thần kinh và mang lại tác động tích cực lên hệ tim mạch ^[2]. Nhờ chứa các anthocyanoside từ việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.), chế phẩm Mirtilene forte giúp thúc đẩy quá trình tổng hợp và tái tạo sắc tố thị giác rhodopsin ^[2].

Cũng theo nghiên cứu này, các hoạt chất từ việt quất đen giúp tăng độ nhạy cảm của võng mạc trước những thay đổi về cường độ ánh sáng ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này còn hỗ trợ cải thiện thị lực, tăng khả năng thích ứng trong bóng tối và tăng cường cung cấp máu cho võng mạc ^[2]. Các dữ liệu y khoa tại Nga và quốc tế đã đánh giá việc ứng dụng chế phẩm chứa việt quất đen trong nhiều bệnh lý mắt như thoái hóa hoàng điểm do tuổi tác, bệnh võng mạc tiểu đường và bệnh tăng nhãn áp góc mở nguyên phát ^[2].

Việc cải thiện lưu lượng máu nuôi dưỡng võng mạc có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với bệnh nhân glaucoma ^[2]. Ở người bị tăng nhãn áp, áp lực trong mắt tăng lên thường cản trở dòng máu đến nuôi các sợi thần kinh thị giác. Khi vi tuần hoàn được củng cố và các tế bào tiếp nhận đủ dưỡng chất cùng oxy, nguy cơ chết tế bào do thiếu máu cục bộ sẽ được giảm thiểu phần nào ^[2].

Bằng chứng khoa học: Giữa phòng thí nghiệm và thực tế điều trị

Mặc dù các dữ liệu mô phỏng và nghiên cứu vi tuần hoàn cho thấy nhiều tín hiệu lạc quan, người bệnh cần nhìn nhận ranh giới rõ ràng giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng. Nghiên cứu năm 2021 về Cyanidin và Delphinidin hoàn toàn là nghiên cứu mô phỏng máy tính (in silico), sử dụng mô hình gắn kết phân tử và mô phỏng động lực học để dự đoán tương tác sinh học ^[1]. Dù kết quả cho thấy Delphinidine gắn kết mạnh và bền vững với protein rho-GTPase, nghiên cứu này chưa được thử nghiệm trên động vật sống hay trên mắt của bệnh nhân thực tế ^[1].

Một hoạt chất có ái lực gắn kết lý tưởng trên phần mềm máy tính không đồng nghĩa với việc khi uống vào cơ thể qua đường tiêu hóa, nó sẽ đến được mô mắt với nồng độ đủ để hạ nhãn áp ^[1]. Quá trình hấp thu qua ruột, chuyển hóa tại gan và vượt qua hàng rào máu - mắt là những thách thức sinh học khổng lồ mà các mô hình máy tính chưa thể phản ánh đầy đủ. Do đó, tiềm năng hạ áp lực nội nhãn thông qua ức chế rho GTPase của việt quất đen hiện tại vẫn chỉ dừng lại ở mức gợi ý hướng đi cho việc phát triển thuốc mới trong tương lai ^[1].

Tương tự, các nghiên cứu về anthocyanoside từ việt quất đen trong điều trị glaucoma góc mở nguyên phát chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ dinh dưỡng võng mạc, tăng tái tạo rhodopsin và cải thiện thị lực chức năng ^[2]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn chứng minh uống chiết xuất việt quất đen làm giảm áp lực nội nhãn một cách nhất quán và có ý nghĩa thống kê ở người bệnh hiện vẫn còn rất hạn chế. Do đó, giới y khoa chưa xem việt quất đen là một phương pháp độc lập để hạ áp lực nội nhãn.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng việt quất đen trị nhãn áp

Hiểu lầm nguy hiểm nhất của nhiều người là tin rằng các chế phẩm từ thiên nhiên có thể thay thế thuốc nhỏ mắt đặc trị hoặc các chỉ định phẫu thuật. Tăng nhãn áp là một bệnh lý tiến triển âm thầm, thường được ví như "kẻ trộm thị lực giấu mặt" vì không gây đau đớn ở giai đoạn sớm. Nếu người bệnh tự ý bỏ thuốc hạ nhãn áp để chuyển sang uống chiết xuất việt quất đen, áp lực nội nhãn có thể âm thầm tăng vọt, gây teo dây thần kinh thị giác và dẫn đến mù lòa vĩnh viễn không thể cứu vãn ^[1].

Một ngộ nhận khác là quan niệm "càng uống nhiều việt quất đen thì mắt càng sáng và nhãn áp càng hạ thấp". Anthocyanin là hợp chất chống oxy hóa hòa tan trong nước, cơ thể chỉ có thể hấp thu một lượng nhất định mỗi ngày và phần dư thừa sẽ bị đào thải. Việc lạm dụng các viên uống chiết xuất đậm đặc với liều lượng quá cao không mang lại thêm lợi ích hạ nhãn áp mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tạo gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa quả việt quất thông thường (blueberry) và việt quất đen (bilberry). Mặc dù cùng thuộc chi Vaccinium, quả việt quất đen mọc hoang dã ở châu Âu (Vaccinium myrtillus L.) có phần thịt màu đỏ thẫm hoặc tím sẫm, chứa hàm lượng anthocyanin và anthocyanoside cao hơn đáng kể so với việt quất thông thường ^[1], ^[2]. Việc dùng nhầm loại quả hoặc chọn mua các sản phẩm không rõ nguồn gốc sẽ không đem lại các hoạt tính sinh học như các nghiên cứu đã mô tả ^[2].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng chiết xuất việt quất đen?

Chiết xuất việt quất đen nhìn chung an toàn khi sử dụng dưới dạng thực phẩm hoặc bổ sung theo liều khuyến cáo thông thường, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

• Người đang được điều trị tăng nhãn áp tiến triển hoặc có nhãn áp chưa kiểm soát: Tuyệt đối không được xem đây là giải pháp thay thế đơn thuốc của bác sĩ nhãn khoa. Bất kỳ sự thay đổi nào trong phác đồ điều trị đều phải có sự đồng ý của chuyên gia y tế.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Anthocyanin có tác động lên hệ mạch máu và tuần hoàn ^[2]. Việc sử dụng liều cao chiết xuất thảo dược có thể tương tác với các thuốc chống đông, làm tăng nguy cơ chảy máu trong hoặc sau phẫu thuật mắt.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn về việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất việt quất đen liều cao ở nhóm đối tượng nhạy cảm này, vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
• Người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc các thành phần tá dược trong các viên uống bổ mắt: Cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để tránh nguy cơ kích ứng miễn dịch.

Gợi ý áp dụng thực tế và chăm sóc mắt khoa học

Nếu bạn muốn bổ sung việt quất đen vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày để hỗ trợ tuần hoàn đáy mắt và tăng cường chất chống oxy hóa, hãy tiếp cận một cách khoa học và chừng mực:

• Sử dụng như biện pháp bổ trợ: Hãy coi chiết xuất việt quất đen như một nguồn dinh dưỡng bổ sung hỗ trợ sức khỏe võng mạc và tái tạo sắc tố thị giác, song hành cùng phác đồ hạ nhãn áp tiêu chuẩn chứ không phải phương pháp điều trị chính ^[2].
• Lựa chọn chế phẩm chuẩn hóa: Ưu tiên các sản phẩm đã được kiểm nghiệm, có hàm lượng anthocyanoside tiêu chuẩn hóa rõ ràng (như các chế phẩm đã được ứng dụng trong y khoa) từ các nhà sản xuất uy tín ^[2].
• Kết hợp quả tươi trong thực đơn: Bên cạnh viên uống bổ sung, bạn có thể bổ sung các loại quả mọng tươi vào chế độ ăn uống, kết hợp cùng các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, rau xanh đậm để bảo vệ hệ mạch máu toàn thân ^[2].
• Duy trì lối sống thân thiện với nhãn áp: Người bị tăng nhãn áp nên uống nước thành nhiều ngụm nhỏ rải rác trong ngày thay vì uống một lượng lớn nước cùng lúc; tránh gập người quá thấp hoặc nâng vật quá nặng gây tăng áp lực vùng đầu; giữ tinh thần thư giãn vì căng thẳng kéo dài có thể tác động tiêu cực đến tuần hoàn mắt.

Chiết xuất việt quất đen chứa đựng những phân tử tự nhiên giàu tiềm năng, mở ra hy vọng về việc tìm kiếm các hoạt chất mới hỗ trợ giãn cơ và giải phóng áp lực nội nhãn trong tương lai ^[1]. Tuy nhiên ở thời điểm hiện tại, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ vi tuần hoàn và bảo vệ tế bào võng mạc ^[2]. Hãy luôn tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc của bác sĩ nhãn khoa và thăm khám định kỳ để bảo vệ thị lực của chính mình một cách an toàn và bền vững nhất.