Thói quen uống thảo dược cùng thuốc tây giảm đau

Nhiều người bị đau nhức xương khớp thường tìm đến các bài thuốc dân gian như dây chìa vôi để giảm bớt sự khó chịu. Khi cơn đau nhức trở nên dữ dội, người bệnh lại uống thêm thuốc tây giảm đau nhóm kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen hay aspirin để cắt cơn nhanh chóng.

Thói quen kết hợp này xuất phát từ tâm lý tin rằng thảo dược lành tính, không gây hại khi dùng chung với thuốc tân dược. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa các vị thảo mộc và thuốc tây giảm đau tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe mà người dùng ít ngờ tới.

Đến nay, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa riêng dây chìa vôi và các thuốc giảm đau nhóm NSAIDs. Dù vậy, dữ liệu y khoa hiện có chỉ rõ việc dùng thảo dược chung với thuốc giảm đau NSAIDs có nguy cơ làm gia tăng biến cố xuất huyết và tổn hại đường tiêu hóa [1].

Nguy cơ tổn thương tiêu hóa từ thuốc kháng viêm NSAIDs

Để hiểu nguy cơ tiềm ẩn, cần xem xét cách hoạt động và tác dụng phụ điển hình của nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid. Các thuốc NSAIDs khi vào cơ thể sẽ làm ức chế chức năng tiểu cầu, dẫn đến việc kéo dài thời gian chảy máu [2].

Bên cạnh đó, các loại thuốc NSAIDs có khả năng gây xuất huyết đường tiêu hóa do làm mỏng và loét niêm mạc dạ dày [2]. Tình trạng chảy máu tiêu hóa này sẽ càng trở nên nghiêm trọng và khó kiểm soát hơn nếu người bệnh đang dùng thêm các thuốc ảnh hưởng đến đông máu khác [2].

Ngay cả khi sử dụng trong thời gian ngắn hoặc dùng ngắt quãng, NSAIDs vẫn mang lại rủi ro đáng kể. Ở những bệnh nhân xơ gan bị giãn tĩnh mạch thực quản - dạ dày, việc dùng thuốc NSAIDs đường uống dù chỉ "thỉnh thoảng" (dưới 4 ngày trong tuần trước biến cố) vẫn là bước quan trọng dẫn đến vỡ tĩnh mạch gây xuất huyết nguy kịch [3].

Nghiên cứu chỉ ra gì về tương tác giữa thảo dược và thuốc giảm đau?

Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng cụ thể trên cây chìa vôi, nhiều công trình y khoa đã cảnh báo về hiện tượng tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ sốt, giảm đau. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2002 nhấn mạnh rằng các chất bổ sung từ thảo mộc không được cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm (FDA) kiểm soát chặt chẽ như thuốc tân dược thông thường [1].

Các loại thuốc giảm đau NSAIDs, đặc biệt là aspirin, có khả năng tương tác với các thảo dược có hoạt tính kháng tiểu cầu (như bạch quả, tỏi, gừng, việt quất, đương quy, cúc thơm, nhân sâm, nghệ, ngọc trân châu và liễu) [1]. Việc kết hợp này làm tăng nguy cơ chảy máu ở người sử dụng [1].

Ngoài ra, thuốc NSAIDs cũng có khả năng tương tác với các thảo dược chứa hợp chất coumarin (như hoa cúc La Mã, ích mẫu, dẻ ngựa, cỏ cà ri, cỏ ba lá đỏ) và me chua, dẫn đến làm tăng nguy cơ xuất huyết [1]. Thuốc paracetamol (acetaminophen) cũng có thể tương tác với bạch quả và một số thảo dược trên để làm tăng nguy cơ chảy máu [1].

Các biến cố độc tính trên gan và thận cũng có thể bị khuếch đại khi dùng paracetamol chung với các loại thảo dược có khả năng gây độc cho gan như cúc tím (Echinacea), kava hoặc thảo dược chứa salicylate như liễu và ngọc trân châu [1]. Việc dùng đồng thời thuốc giảm đau nhóm opioid với các thảo dược có tính an thần như rễ cây nữ lang, kava và cúc La Mã có thể dẫn đến ức chế hệ thần kinh trung ương quá mức [1]. Tác dụng giảm đau của opioid cũng có thể bị ức chế bởi nhân sâm [1].

Dù vậy, bài tổng quan năm 2002 cũng nêu rõ một giới hạn quan trọng: hầu hết thông tin về tương tác thảo dược - thuốc giảm đau hiện nay mới dựa trên các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, nghiên cứu trên động vật và dữ liệu ống nghiệm (in vitro), nên cần nghiên cứu thêm để xác nhận mức độ ảnh hưởng trên lâm sàng [1].

Rủi ro cộng dồn khi phối hợp NSAIDs với các nhóm điều trị khác

Khi người bệnh tự ý dùng thảo dược kết hợp với thuốc giảm đau NSAIDs trên nền bệnh mạn tính, nguy cơ tổn thương cơ thể có thể tăng lên gấp bội do tương tác đa tầng. Thuốc chống đông máu đường uống cổ điển như warfarin có khoảng điều trị hẹp, việc dùng chung với NSAIDs làm tăng nguy cơ chảy máu do tương tác dược lực học [4].

Các nghiên cứu cho thấy sự phối hợp giữa warfarin và NSAIDs thường không được khuyến khích vì làm tăng biến cố chảy máu, trong đó các thuốc như phenylbutazone ức chế chuyển hóa warfarin tại gan, còn aspirin liều cao gây giảm prothrombin trực tiếp [2]. Bệnh nhân dùng warfarin cần tránh dùng NSAIDs có nguy cơ gây loét và xuất huyết dạ dày cao [2].

Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu công bố năm 2022 khảo sát 782 trường hợp tương tác giữa NSAIDs và thuốc chống huyết khối ở bệnh nhân lớn tuổi (độ tuổi trung bình 68 tuổi, dùng trung bình 5 loại thuốc khác) [5]. Nghiên cứu ghi nhận ibuprofen chiếm 43,0% trường hợp NSAIDs và aspirin liều thấp chiếm 78,8% trường hợp chống huyết khối, với 16,1% liên quan đến thuốc chống đông [5]. Khi các dược sĩ cộng đồng thảo luận với bác sĩ kê đơn, có 39,3% trường hợp đã thay đổi trị liệu, trong đó giải pháp phổ biến nhất là thay thế NSAIDs bằng paracetamol [5].

Không chỉ thuốc tim mạch, tương tác với thuốc hướng thần cũng làm trầm trọng thêm gánh nặng dạ dày. Một tổng quan y khoa năm 2006 phân tích 4 nghiên cứu hồi cứu cho thấy sự kết hợp giữa thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) và NSAIDs làm tăng tỷ số rủi ro chảy máu tiêu hóa trên từ 3,3 đến 15,6 lần so với khi không dùng thuốc nào [6]. Tỷ số rủi ro đối với các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa nói chung của sự kết hợp này lên tới 12,4 [6]. Hai nghiên cứu xác nhận nguy cơ chảy máu tiêu hóa trên từ việc phối hợp thuốc vượt quá tổng nguy cơ đơn lẻ của từng loại [6]. Số bệnh nhân cần điều trị để gây hại (NNH) đối với xuất huyết tiêu hóa trên là 62-75 bệnh nhân-năm, và đối với tác dụng phụ tiêu hóa nói chung là 2 bệnh nhân-năm [6].

Nghiên cứu tại Jordan công bố năm 2020 ghi nhận tỷ lệ kê đơn đồng thời NSAIDs với các thuốc làm tăng nguy cơ loét hoặc xuất huyết tiêu hóa: 6,3% với warfarin và thuốc chống đông khác, 3,0% với corticosteroid, và 8,0% với các thuốc NSAIDs khác hoặc thuốc kháng tiểu cầu [7]. Báo cáo cũng chỉ ra việc dùng đồng thời từ hai loại NSAIDs trở lên có thể làm tăng gấp bội độc tính trên gan [7].

Bên cạnh các nguy cơ xuất huyết, nghiên cứu Syst-Eur năm 2001 trên bệnh nhân cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) bị tăng huyết áp tâm thu so sánh 2.882 bệnh nhân không dùng NSAIDs với 861 bệnh nhân dùng NSAIDs mạn tính (dùng ít nhất 50% thời gian theo dõi) [8]. Kết quả cho thấy xu hướng tăng tỷ lệ xuất huyết ở nhóm dùng NSAIDs mạn tính với tỷ số nguy cơ tương đối là 1,13 (khoảng tin cậy 95%: 0,63-2,05) [8]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc điều trị tăng huyết áp chủ động bằng thuốc chẹn kênh canxi nitrendipine có xu hướng liên quan đến tỷ lệ xuất huyết thấp hơn so với dùng giả dược khi dùng NSAIDs mạn tính (giá trị P tương tác = 0,07) [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bài thuốc nam trị đau nhức xương khớp

Quan niệm phổ biến nhất trong dân gian là "thuốc nam, thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống chung với thuốc tây không thể gây ngộ độc". Đây là suy nghĩ sai lầm bởi nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất có dược tính mạnh, có khả năng ức chế tiểu cầu, chứa salicylate tương tự aspirin hoặc chứa coumarin [1]. Khi uống cùng lúc với thuốc NSAIDs, các hoạt chất này có thể tạo ra tác dụng cộng hưởng nguy hiểm, làm suy giảm khả năng đông máu và bào mòn niêm mạc tiêu hóa [1], [2].

Nhiều người cũng cho rằng nếu đã dùng thuốc dạ dày bảo vệ thì có thể thoải mái uống thuốc giảm đau tây y cùng các bài thuốc nam. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng năm 2009 cho thấy ngay cả khi niêm mạc được bảo vệ bởi thuốc chống loét, việc dùng thuốc NSAIDs đường uống dù ngắt quãng vẫn là yếu tố thúc đẩy xuất huyết tĩnh mạch thực quản - dạ dày nguy hiểm ở bệnh nhân xơ gan [3].

Dù một số thuốc chống loét có thể hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày thực quản trong vài ngày dùng NSAIDs ở người bệnh, chúng hoàn toàn không loại trừ được hết các biến cố chảy máu nghiêm trọng [3]. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc bảo vệ dạ dày để tự do uống bừa bãi các thang thuốc dân gian cùng thuốc giảm đau.

Ai nên thận trọng khi muốn phối hợp điều trị?

Người cao tuổi là nhóm đối tượng đầu tiên phải hết sức cẩn trọng. Người già thường mắc nhiều bệnh lý kết hợp như thoái hóa khớp, bệnh tự miễn, suy tim, loạn nhịp tim và suy giảm các chức năng sinh lý do lão hóa [7]. Tình trạng này khiến họ thường phải dùng đồng thời nhiều thuốc khác nhau [7].

Nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng người cao tuổi thường được kê đơn digoxin và methotrexate [7]. NSAIDs làm giảm độ thanh thải qua thận của digoxin và methotrexate; tỷ lệ kê đơn đồng thời NSAIDs với digoxin là 28,6% (55/192 đơn) và với methotrexate là 35,3% (12/34 đơn) [7]. Nghiên cứu cũng nhận thấy phụ nữ cao tuổi có xu hướng được kê đơn NSAIDs nhiều hơn do dễ mắc các bệnh khớp mạn tính [7].

Những người có tiền sử loét dạ dày tá tràng, người bị bệnh gan mạn tính hoặc xơ gan phải tuyệt đối thận trọng khi tiếp cận với bất kỳ dạng thuốc NSAIDs nào, kể cả dùng ngắn hạn [3]. Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin, thuốc kháng tiểu cầu như clopidogrel hoặc thuốc chống trầm cảm SSRI cũng cần cảnh giác cao độ vì tương tác làm tăng mạnh nguy cơ chảy máu tiêu hóa [2], [6], [7].

Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khảo sát tính an toàn hay tương tác thuốc của dây chìa vôi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ dây chìa vôi hoặc phối hợp thảo dược này với bất kỳ thuốc giảm đau nào.

Áp dụng thực tế an toàn khi gặp cơn đau nhức

Để bảo vệ đường tiêu hóa và sức khỏe tổng thể, người bệnh cần tuân thủ việc phân tách các phương pháp điều trị và tham vấn chuyên môn:

  • Không tự ý kết hợp dây chìa vôi: Chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về mức độ an toàn của dây chìa vôi khi đi kèm NSAIDs. Không tự ý uống nước sắc dây chìa vôi cùng lúc hoặc trong cùng ngày với các thuốc giảm đau chống viêm như ibuprofen, naproxen hay aspirin.

  • Minh bạch với bác sĩ: Khi đi khám các bệnh cơ xương khớp hoặc tim mạch, hãy thông báo đầy đủ tất cả các loại cây cỏ, thảo dược gia truyền, thực phẩm chức năng đang dùng ở nhà. Việc này giúp bác sĩ và dược sĩ kiểm soát nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [1], [5].

  • Ưu tiên phương án an toàn: Trong nhiều trường hợp đau nhức cần điều trị nội khoa, việc thay thế NSAIDs bằng paracetamol là lựa chọn thay đổi trị liệu phổ biến nhằm hạn chế nguy cơ xuất huyết tiêu hóa [5]. Tuy nhiên, vẫn cần dùng paracetamol ở lượng vừa phải theo đúng chỉ dẫn chuyên môn để tránh gây hại gan thận [1].

  • Lắng nghe cơ thể: Nếu đang phải dùng thuốc giảm đau mà xuất hiện các dấu hiệu như ợ chua dữ dội, đau rát vùng thượng vị, phân có màu đen sệt hoặc có vết bầm tím bất thường dưới da, cần ngừng dùng thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra ngay lập tức.

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh cơ xương khớp

Dây chìa vôi là vị thuốc nam quen thuộc trong dân gian, nhưng việc tự ý dùng chung dược liệu này với thuốc tây giảm đau nhóm NSAIDs tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và các tương tác bất lợi chưa thể lường trước. Bệnh nhân không nên tự làm "bác sĩ" kết hợp đông - tây y theo cảm tính nhằm cắt cơn đau tức thời. Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để được xây dựng phác đồ giảm đau khoa học, hiệu quả và an toàn cho dạ dày.