Dây tơ mành và hen suyễn: Lời đồn so với thực tế nghiên cứu

Thực hư lời đồn chữa khỏi hen suyễn bằng thảo dược

Nhiều người mắc bệnh hen suyễn thường có tâm lý lo ngại khi phải sử dụng thuốc xịt chứa corticoid hay thuốc giãn phế quản kéo dài. Từ tâm lý này, các bài thuốc dân gian truyền miệng bắt đầu nở rộ, trong đó dây tơ mành (tên khoa học thường gặp trong họ Malpighiaceae như Hiptage benghalensis) được đồn thổi như một loại thần dược có thể "cắt đứt cơn hen" hoặc trị dứt điểm bệnh phế quản mạn tính.

Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là: Hiện tại không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy dây tơ mành có thể thay thế thuốc cắt cơn hen hoặc chữa khỏi bệnh hen suyễn ở người. Việc tự ý bỏ thuốc hít cắt cơn để dùng nước sắc thảo dược chưa qua kiểm chứng tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Bệnh hen suyễn là tình trạng viêm mạn tính đường thở đi kèm hiện tượng tăng phản ứng phế quản trước các kích thích từ môi trường ^[1], ^[2]. Dù nhiều cây cỏ được nghiên cứu về hoạt tính sinh học, khoảng cách từ một thử nghiệm phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị trên người là rất lớn.

Bản chất phức tạp của bệnh hen suyễn và phản ứng đường thở

Để hiểu vì sao các thảo dược truyền miệng khó có thể "chữa dứt" hen suyễn, cần nhìn vào cơ chế bệnh học phức tạp của đường thở. Tăng phản ứng phế quản được xem là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của bệnh hen ^[1]. Các chất trung gian phospholipid như leucotrien, HPETE và PAF giữ vai trò trung tâm trong việc điều hòa co thắt cơ trơn phế quản ^[1].

Ở người bệnh hen, các tế bào biểu mô phế quản giải phóng các yếu tố thu hút hóa ứng động đối với tế bào lympho T ^[3]. Nghiên cứu tiến hành trên tế bào biểu mô phế quản nuôi cấy từ 16 bệnh nhân hen dị ứng và 8 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy dịch nổi tế bào người bệnh hen có hoạt tính hóa ứng động tế bào lympho T tăng lên đáng kể (p < 0,025) khi tiếp xúc với histamine ở nồng độ 10(-6) mol/L ^[3]. Hoạt tính này một phần qua trung gian interleukin-8 (IL-8) với nồng độ định lượng được là 0,89 +/- 0,39 ng/ml ^[3].

Ngoài ra, tế bào biểu mô đường thở ở bệnh nhân hen còn xuất hiện rối loạn quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) ^[4]. Khảo sát sinh thiết niêm mạc phế quản trên 21 bệnh nhân hen phế quản ghi nhận nhóm hen dị ứng có biểu hiện gen Bcl-2 cao hơn và Bax thấp hơn so với nhóm hen không dị ứng hoặc người dùng glucocorticosteroid toàn thân, trong khi hoạt tính caspase-3 duy trì ở mức khá cao ở mọi thể bệnh ^[4].

Thậm chí ở mức độ bệnh nhẹ, niêm mạc phế quản đã có tổn thương sâu sắc ^[5]. Một nghiên cứu nội soi phế quản trên 8 bệnh nhân hen dị ứng nhẹ (ngưỡng PC20 histamine trung bình 0,90 mg/ml) và 4 người đối chứng cho thấy người bệnh hen bong tróc số lượng tế bào biểu mô vào dịch rửa cao hơn rõ rệt (7,23 so với 1,48 x 10(4)/ml, p = 0,048) ^[5]. Đồng thời ghi nhận hiện tượng thoái hóa hạt tế bào mast, lắng đọng collagen dưới màng đáy và thâm nhiễm bạch cầu ái toan hoạt hóa ^[5]. Tình trạng viêm và tăng phản ứng đường thở này diễn ra liên tục, ngay cả ngoài mùa dị nguyên ^[6].

Nghiên cứu nói gì về chiết xuất thực vật và phế quản chuột lang?

Nhiều thông tin đồn thổi về dây tơ mành bắt nguồn từ việc đánh đồng các nghiên cứu về chiết xuất thực vật có tác dụng chống co thắt cơ trơn trên động vật thí nghiệm.

Điển hình cho mô hình thử nghiệm chống hen suyễn từ dược liệu là nghiên cứu năm 2012 đánh giá tác dụng kháng histamine, ổn định tế bào mast và giãn phế quản của bài thuốc thảo dược Bharangyadi trên mô hình động vật ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận hợp chất 48/80 gây thoái hóa 76% tế bào mast ở nhóm đối chứng, nhưng chiết xuất ethanol ở liều 500 và 1000 mcg/ml đã giúp bảo vệ tế bào mast không bị thoái hóa hạt phụ thuộc vào liều (p < 0,01) ^[2]. Khi thử nghiệm trên chuột lang, việc dùng chiết xuất giúp bảo vệ 80% và 86% khỏi tình trạng co thắt phế quản do histamine gây ra, đồng thời kéo dài thời gian tiền co giật thêm 27,8% và 36,1% ^[2]. Trên mô hình hồi tràng chuột lang, nồng độ tối đa 50 mg chiết xuất ức chế tới 99,78% sự co bóp cơ trơn do 1,6 mcg histamine ^[2].

Mặc dù các mô hình trên chuột lang chứng minh một số hợp chất thực vật có khả năng ổn định dưỡng bào và ức chế co thắt cơ trơn phế quản thực nghiệm, đây hoàn toàn không phải là thử nghiệm lâm sàng trên người ^[2]. Riêng với loài cây dây tơ mành (Hiptage benghalensis), các công bố khoa học hiện đại chủ yếu tập trung vào đặc tính sinh hóa nông nghiệp và di truyền ^[7]. Một nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng cây Hiptage benghalensis tích lũy lượng lớn axit ricinoleic trong hạt nhờ họ gen FAD2, đóng vai trò như các enzym Delta12-hydroxylase và Delta12-desaturase ^[7]. Nghiên cứu này hoàn toàn chỉ phân lập gen trên nấm men và cây mô hình Arabidopsis, không hề kiểm tra tác động điều trị co thắt phế quản hay bệnh hen suyễn ^[7].

Bác bỏ hiểu lầm: Dây tơ mành không thể thay thế thuốc cắt cơn

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là việc cho rằng thảo dược lành tính, có thể uống thay thế thuốc xịt định liều tác dụng nhanh (như salbutamol). Đây là quan niệm cực kỳ sai lầm và nguy hiểm.

Cơn hen phế quản cấp tính xuất hiện khi cơ trơn đường thở co thắt đột ngột, kèm theo phù nề niêm mạc và tiết dịch nhầy làm tắc nghẽn lưu thông khí ^[1], ^[5]. Trong tình huống này, người bệnh cần một hoạt chất tác động tức thì lên các thụ thể đường thở để làm giãn phế quản trong vòng vài phút. Thuốc giãn phế quản hít hoạt động tại chỗ, đem lại hiệu quả nhanh và chính xác.

Ngược lại, dây tơ mành hay bất kỳ bài thuốc sắc thô nào qua đường uống đều cần thời gian hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa qua gan và nồng độ hoạt chất vào máu thường không thể đoán trước. Hơn nữa, việc co thắt phế quản trong cơn hen còn chịu tác động phức tạp từ hệ thần kinh giao cảm và thụ thể alpha ^[8]. Nghiên cứu năm 1983 cho thấy việc phong bế thụ thể alpha-adrenergic bằng phentolamine đường uống có thể ngăn chặn một phần hoặc hoàn toàn co thắt phế quản sau gắng sức, nhưng lại không làm thay đổi phản ứng đường thở trước histamine dạng hít ^[8]. Điều này chứng minh cơ chế co thắt đường thở rất đa dạng, một dược liệu chưa rõ thành phần không thể bao quát hay giải quyết cấp tính tình trạng tắc nghẽn phế quản.

Giới hạn của các bằng chứng thực nghiệm hiện có

Khi đọc các thông tin về thảo dược trị bệnh hen, người bệnh cần nhìn nhận rõ những rào cản khoa học:

• Khác biệt loài: Cơ thể chuột lang hay mô cô lập trong ống nghiệm có đáp ứng sinh học khác xa với hệ thống đường thở phức tạp của con người ^[2].
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng: Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào đánh giá độ an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả của dây tơ mành trên bệnh nhân hen suyễn.
• Nguy cơ dị ứng: Bản thân hen suyễn là một bệnh cảnh viêm dị ứng mạn tính ^[6], ^[5]. Phấn hoa hoặc các protein lạ có trong thảo dược tự nhiên chưa tinh chế hoàn toàn có thể trở thành dị nguyên kích hoạt cơn hen kịch phát nguy hiểm ^[6].

Việc tự ý thu hái dây tơ mành hoặc dùng các chế phẩm trôi nổi có thể khiến người bệnh tiếp xúc với nấm mốc, bụi bẩn, tạp chất gây kích ứng đường thở, khiến tình trạng viêm niêm mạc phế quản thêm trầm trọng ^[6], ^[5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc hen suyễn, viêm phế quản co thắt tuyệt đối không được tự ý sử dụng dây tơ mành thay thế thuốc kê đơn. Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng bao gồm:

• Người có tiền sử hen phế quản nặng hoặc từng nhập viện vì cơn hen cấp: Bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc dùng thuốc giãn phế quản tiêu chuẩn đều có thể dẫn tới suy hô hấp cấp tính.
• Người có cơ địa dị ứng, hen theo mùa: Hệ đường thở của nhóm người này cực kỳ nhạy cảm với các dị nguyên phấn hoa và thực vật ^[6].
• Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện không có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn của dây tơ mành trên các đối tượng này; do đó không được phép sử dụng.
• Người đang điều trị bằng corticosteroid hoặc thuốc kiểm soát hen: Ngừng thuốc đột ngột để dùng thảo dược sẽ khiến tình trạng viêm phế quản bùng phát dữ dội ^[4], ^[5].

Lời khuyên áp dụng và quản lý bệnh an toàn

Thay vì tìm kiếm các giải pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học, người mắc bệnh hen cần tuân thủ phác đồ điều trị được cá nhân hóa bởi bác sĩ chuyên khoa:

• Luôn mang theo bình xịt cắt cơn tác dụng nhanh theo chỉ định y tế bên mình.
• Sử dụng đều đặn thuốc kiểm soát hen hàng ngày (thuốc xịt kháng viêm) nếu được bác sĩ kê toa để làm dịu tình trạng viêm niêm mạc mạn tính ^[4], ^[5].
• Hạn chế tiếp xúc với các yếu tố kích ứng đã biết như phấn hoa, khói bụi, lông thú cưng, hóa chất tẩy rửa mạnh hoặc không khí lạnh ^[6], ^[8].
• Duy trì lối sống lành mạnh, tập luyện thể dục vừa sức và tái khám định kỳ để đo chức năng thông khí phổi (FVC, FEV1) nhằm đánh giá mức độ kiểm soát bệnh ^[6].

Dây tơ mành hiện chỉ dừng lại ở các nghiên cứu sinh học thực vật và hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học để ứng dụng chữa bệnh hen suyễn trên người. Bệnh nhân cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hỗ trợ nào để bảo vệ sức khỏe đường thở của chính mình.