Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe nhưng lại bất ngờ gặp phản ứng ngứa họng, nổi mẩn ngứa hay khó thở. Hiện tượng người có cơ địa dị ứng phấn hoa hít phải bụi thảo dược hoặc dùng các chế phẩm chứa phấn hoa như bột cỏ nến (bồ hoàng) gặp bất thường không phải hiếm gặp. Liệu tình trạng dị ứng phấn hoa ngoài môi trường có thể gây phản ứng chéo nguy hiểm khi tiếp xúc với bột cỏ nến hay không?
Câu trả lời là hoàn toàn có nguy cơ. Hiện tượng phản ứng chéo giữa các dị nguyên đường hô hấp (phấn hoa) và các loại thực phẩm, bột thảo dược dạng hạt phấn qua trung gian kháng thể IgE đã được y học ghi nhận rộng rãi [1]. Khi hệ miễn dịch đã nhạy cảm với một loại protein trong phấn hoa môi trường, nó có thể nhận nhầm các protein tương tự trong phấn thảo dược hoặc thực phẩm, kích hoạt phản ứng dị ứng từ nhẹ ở khoang miệng đến sốc phản vệ toàn thân [1].
Cơ chế phản ứng chéo giữa dị nguyên hô hấp và thảo dược
Hệ miễn dịch của người dị ứng sản sinh ra kháng thể IgE để chống lại các protein dị nguyên có trong phấn hoa khi hít phải [1]. Hiện tượng phản ứng chéo xảy ra khi một protein trong thực phẩm hoặc thảo dược có cấu trúc tương đồng với kháng thể IgE đã được tạo ra trước đó từ đường hô hấp [1].
Quá trình mẫn cảm nguyên phát từ dị nguyên hô hấp có thể kích hoạt dị ứng khi ăn phải các sản phẩm chứa phấn hoa từ thực vật [1]. Mức độ biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, có thể khởi phát từ hội chứng dị ứng miệng (ngứa, sưng môi lưỡi) cho đến các cơn hen phế quản cấp hoặc sốc phản vệ nghiêm trọng đe dọa tính mạng [1]. Các nhóm dị nguyên phổ biến tham gia vào chuỗi phản ứng chéo này gồm có nhóm protein PR-10 liên quan đến Bet v 1, nhóm protein vận chuyển lipid (LTP) hay các dị nguyên phấn cỏ [5, 8].
Bằng chứng khoa học về dị ứng chéo từ hạt phấn và thảo dược
Các nghiên cứu dị ứng học đã làm sáng tỏ nhiều hội chứng phản ứng chéo giữa phấn hoa thực vật và đường tiêu hóa hoặc hô hấp:
Nghiên cứu dịch tễ học và miễn dịch học năm 2024 tại Philippines về phấn cỏ địa phương cho thấy các kháng nguyên phấn cỏ có mức độ phản ứng chéo IgE rất rõ rệt [2]. Các nhà khoa học đã thu thập các hạt phấn cỏ tự nhiên, điều chế dịch chiết dị nguyên thô và kiểm tra độ phản ứng của IgE bằng huyết thanh bệnh nhân dương tính với các dịch chiết này [2]. Kết quả xác định được nhiều protein phấn cỏ có tính phản ứng chéo, trong đó có 4 loại protein thậm chí chưa từng được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu danh pháp dị nguyên của Tổ chức Y tế Thế giới/Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Miễn dịch học (WHO/IUIS) [2]. Điều này cho thấy tính đa dạng và nguy cơ tiềm ẩn của các dị nguyên từ họ thảo mộc ngoài tự nhiên chưa được phát hiện hết.
Một tổng quan hệ thống năm 2015 đã chỉ ra các ca dị ứng lâm sàng sau khi người bệnh tiêu thụ sản phẩm chứa hạt phấn hoa của các loài thực vật cụ thể [1]. Những bệnh nhân có tiền sử dị ứng hô hấp với phấn hoa cúc ngải (mugwort) hoặc phấn cỏ phấn hương (ragweed) thuộc họ Cúc (Asteraceae) đã gặp phản ứng dị ứng nghiêm trọng khi dùng mật ong, sữa ong chúa và thực phẩm bổ sung chứa phấn ong [1]. Các hội chứng phấn hoa - thực phẩm kinh điển được liệt kê bao gồm hội chứng bạch dương - táo, bách thảo - đào, cần tây - ngải cứu - gia vị, cũng như mối liên quan giữa cỏ ngải cúc và đào, hoa cúc La Mã, mù tạt [1].
Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ hồi cứu năm 2020 thực hiện tại Vienna trên 1.057 người nghi ngờ mẫn cảm dị ứng đã cung cấp con số thống kê cụ thể [3]. Qua phân tích cụm trên 671 bệnh nhân có phản ứng với ít nhất một dị nguyên bằng vi mảng ISAC112, các tác giả xác định được 18 cụm phản ứng chéo (gồm 6 cụm thực phẩm, 10 cụm hô hấp và 2 cụm khác) [3]. Nghiên cứu chỉ ra 14% bệnh nhân dương tính với 1 cụm phản ứng chéo và 23% phản ứng với từ 2 cụm trở lên [3]. Đặc biệt, những người mẫn cảm đồng thời với nhóm protein dị nguyên PR-10 và cụm phấn cỏ Bermuda - timothy có nguy cơ mắc bệnh hen phế quản cao vượt trội, với tỷ số chênh (odds ratio) lên tới 4,22 (khoảng tin cậy 95%: 2,32 - 7,68) [3]. Ngoài ra, cứ mỗi 10 năm kéo dài thời gian mắc bệnh dị ứng, tỷ số chênh mẫn cảm kết hợp giữa cụm PR-10 và cụm cỏ Bermuda - timothy lại tăng thêm 1,27 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,06 - 1,53) [3].
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá vai trò của protein vận chuyển lipid Art v 3 từ phấn cỏ ngải cúc trên 15 bệnh nhân dị ứng protein đào Pru p 3 và 9 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Thử nghiệm kích thích dị nguyên qua đường mũi (NAPT) với Art v 3 và Pru p 3 cho thấy sự thay đổi rõ rệt và có ý nghĩa thống kê về đo kháng lực mũi bằng sóng âm, điểm số thang nhìn tương tự (VAS), tổng điểm triệu chứng mũi và nồng độ cysteinyl leukotriene (cysLT) trong dịch rửa mũi (P < 0,001), trong khi nhóm đối chứng không có biểu hiện bất thường [4]. Riêng nồng độ men tryptase chỉ tăng sau thử nghiệm kích thích mũi với Pru p 3 [4]. Kết quả chứng minh protein phấn hoa có thể kích hoạt viêm mũi dị ứng và sự mẫn cảm tiên phát với dị nguyên thức ăn có thể dẫn tới dị ứng đường hô hấp thông qua cơ chế phản ứng chéo [4].
Tổng quan năm 2021 về nhóm protein LTP chỉ ra rằng các protein phấn hoa có độ tương đồng trình tự axit amin trên 45% so với Pru p 3 (như Art v 3 ở cỏ ngải cúc và Pla a 3 ở cây tiêu huyền) có khả năng gây phản ứng chéo rõ rệt giữa phấn hoa và thực vật [5]. Ngược lại, nhóm có độ tương đồng dưới 35% (như Amb a 6 ở cỏ phấn hương, Ole e 7 ở ô liu) thường không kích hoạt phản ứng chéo với Pru p 3 [5]. Ngoài ra, protein LTP Api g 2 trong cuống cần tây cũng được chứng minh có phản ứng chéo với Art v 3 từ phấn ngải cúc và Pru p 3 [5].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 trên chuột Balb/c được gây dị ứng đường hô hấp bằng dịch chiết phấn hoa bạch dương hấp phụ phèn (BPE) cho thấy cơ thể chuột phát triển kháng thể IgE phản ứng chéo với dị nguyên Mal d 1 của quả táo [6]. Ban đầu phản ứng còn yếu, nhưng khi tái phơi nhiễm với phấn bạch dương, mức độ phản ứng chéo tăng lên đến mức chuột bị sốc phản vệ khi tiếp xúc với Mal d 1 (được đo bằng tình trạng tăng phản ứng đường thở và hạ thân nhiệt) [6]. Liệu pháp miễn dịch dưới da bằng dịch chiết phấn bạch dương đã giúp giảm đáng kể phản ứng sốc phản vệ này đối với Mal d 1 [6].
Một báo cáo năm 2003 trên 4 bệnh nhân dị ứng hô hấp với phấn hoa bạch dương bị hội chứng dị ứng miệng khi dùng rau diếp xoăn (chicory) phát hiện dải liên kết IgE biến thiên ở kích thước 18, 21, 40, 52 và 71 kD [7]. Nghiên cứu ở 2 bệnh nhân có đủ mẫu huyết thanh đã chứng minh phản ứng chéo giữa diếp xoăn và phấn hoa bạch dương, trong đó xác định một protein kích thước 51 kD của phấn bạch dương chịu trách nhiệm trực tiếp cho hiện tượng này mà không thông qua họ protein Bet v 1 [7].
Đối với các loài cây dâu tằm (Morus), tổng quan năm 2020 nhấn mạnh tình trạng dị ứng có thể biểu hiện dưới dạng dị ứng thực phẩm hoặc hô hấp, bao gồm viêm mũi dị ứng, mề đay tiếp xúc trong không khí, hội chứng dị ứng miệng và sốc phản vệ [8]. Sự hiện diện của protein PR-10 tương đồng với Bet v 1 của bạch dương, protein LTP1 tương đồng với thực vật họ Hoa hồng (Rosaceae), cũng như protein giống ubiquitin và cystatin gây phản ứng chéo với phấn hoa cỏ tường (Parietaria judaica) và phấn ô liu (Olea europaea) [8]. Nguy cơ phản ứng toàn thân gia tăng khi người bệnh mẫn cảm với phấn hoa sử dụng các thực phẩm chức năng hoặc dược liệu chiết xuất từ cây [8].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng
Các dữ liệu khoa học khẳng định rõ tính phổ biến của hiện tượng phản ứng chéo giữa phấn hoa hít phải và các dị nguyên dạng hạt phấn hoặc mô thực vật ăn qua đường miệng [1]. Điều này cảnh báo rằng bột cỏ nến—vốn là hạt phấn hoa phơi khô thu hoạch từ cây cỏ nến—mang đầy đủ đặc tính vật lý và sinh học của một nguồn dị nguyên hạt phấn đậm đặc, có nguy cơ gây mẫn cảm chéo cao đối với những người đã có cơ địa dị ứng phấn hoa từ trước.
Dù vậy, các nghiên cứu miễn dịch học chuyên sâu hiện nay tập trung nhiều vào các loài cỏ họ Hòa thảo, bạch dương, cúc ngải hoặc dâu tằm [1, 5, 6]. Bột cỏ nến là dược liệu truyền thống ít phổ biến hơn ở phương Tây nên các báo cáo phân lập trình tự protein chuyên biệt cho loài này vẫn còn hạn chế trên các cơ sở dữ liệu dị ứng học quốc tế [2]. Do đó, người bệnh không nên chủ quan dựa vào việc thiếu vắng cảnh báo cụ thể cho một tên thảo dược riêng lẻ để kết luận sản phẩm đó tuyệt đối an toàn.
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng phấn thảo dược
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại bột thảo dược tự nhiên như bột cỏ nến, phấn hoa hay sữa ong chúa hoàn toàn lành tính và không thể gây dị ứng như thuốc tân dược. Đây là nhận thức sai lầm vì các protein ngoại lai trong hạt phấn thảo dược là dị nguyên trực tiếp kích thích phản ứng miễn dịch qua trung gian IgE [1].
Một hiểu lầm khác là hạt phấn chỉ gây sổ mũi hoặc ngứa mắt khi bay trong không khí, còn khi uống vào dạ dày thì dịch vị sẽ tiêu hủy hoàn toàn. Thực tế, nhiều loại dị nguyên thực vật như protein LTP rất bền vững với nhiệt độ và quá trình tiêu hóa [6, 8]. Chúng hoàn toàn có khả năng hấp thu qua niêm mạc miệng, đường tiêu hóa và kích hoạt hội chứng dị ứng miệng, nổi mề đay hoặc sốc phản vệ toàn thân [2, 6]. Ngược lại, một số dị nguyên có thể mất tính phản ứng khi qua gia nhiệt chế biến, khiến khả năng kích ứng thay đổi tùy vào dạng sử dụng [8].
Ai nên thận trọng với bột cỏ nến?
Người có tiền sử viêm mũi dị ứng theo mùa hoặc dị ứng phấn hoa ngoài trời cần đặc biệt cẩn trọng khi tiếp xúc, ngửi hoặc uống bột cỏ nến [1, 2].
Bệnh nhân mắc bệnh hen phế quản mãn tính, người bị viêm da cơ địa hoặc có thời gian mắc bệnh dị ứng kéo dài nhiều năm là đối tượng có nguy cơ cao xảy ra các phản ứng đồng mẫn cảm phức tạp và bộc phát cơn hen kịch phát [3].
Những người từng có phản ứng ngứa môi, ngứa họng, phù nề thanh quản khi ăn các loại quả, hạt hoặc khi dùng các chế phẩm thảo dược, thực phẩm chức năng chứa phấn ong, mật ong, sữa ong chúa tuyệt đối không nên tự ý dùng bột phấn thảo dược khi chưa có chỉ định [1].
Cách ứng xử an toàn trong thực tế
Trước khi bắt đầu dùng các bài thuốc hoặc sản phẩm bồi bổ từ bột cỏ nến, người dùng cần kiểm tra kỹ nguồn gốc, thành phần và chỉ định của thầy thuốc. Nếu bản thân có cơ địa dị ứng thời tiết hoặc phấn hoa, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị.
Khi thao tác với bột cỏ nến dạng khô, tránh hít trực tiếp bụi phấn mịn bay trong không khí để ngăn ngừa nguy cơ khởi phát cơn co thắt phế quản hoặc viêm mũi cấp tính [4, 6].
Không tự ý phối hợp nhiều loại bột phấn hoa, thảo dược không rõ loại cùng lúc. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược mới nào, cần quan sát các phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện cảm giác ngứa ran trong khoang miệng, sưng mí mắt, tức ngực, khó thở hoặc nổi ban da, phải ngừng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [2, 6]. Đối với những người có bệnh lý nền hô hấp phức tạp, việc thăm khám chuyên khoa dị ứng và thực hiện các chẩn đoán phân tử dị nguyên có thể giúp xác định chính xác nguy cơ phản ứng chéo trước khi dùng sản phẩm [2, 5].
Dị ứng phấn hoa hoàn toàn có khả năng dẫn đến phản ứng chéo khi tiếp xúc với bột cỏ nến do sự tương đồng của các protein dị nguyên thực vật. Thảo dược thiên nhiên mang lại nhiều giá trị chữa bệnh nhưng vẫn chứa các nguy cơ miễn dịch tiềm ẩn đối với người có cơ địa nhạy cảm. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, hiểu rõ cơ địa bản thân và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng.
