Nhiều người có chỉ số mỡ máu cao thường lo lắng nguy cơ hình thành mảng bám làm hẹp lòng mạch, dẫn đến tai biến tim mạch. Trước thông tin dân gian truyền tai nhau về công dụng thông mạch của phấn cỏ nến (còn gọi là bồ hoàng), không ít bệnh nhân thắc mắc liệu thảo dược này có thực sự giúp quét sạch mỡ máu và ngăn chặn xơ vữa động mạch.
Câu trả lời ngắn gọn là các chiết xuất từ phấn cỏ nến bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ điều hòa mỡ máu, giảm tích tụ chất béo ở gan và bảo vệ thành mạch thông qua các thử nghiệm trên tế bào và động vật [1], [2], [3]. Tuy nhiên, đây mới là bằng chứng tiền lâm sàng trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm quy mô lớn trên người để khẳng định khả năng làm tan mảng xơ vữa hay thay thế thuốc điều trị [1], [2], [3].
Mối liên hệ giữa mỡ máu cao và xơ vữa động mạch
Rối loạn mỡ máu (tăng lipid máu) là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dẫn đến chứng xơ vữa động mạch [1]. Bệnh lý này là một dạng rối loạn chuyển hóa lipid kèm theo tình trạng viêm mạn tính, thường xảy ra tại các động mạch đàn hồi cỡ lớn hoặc vừa và lớp nội mạc của các động mạch cơ [1].
Khi mỡ máu tăng cao kéo dài, chất béo sẽ lắng đọng ngày càng nhiều ở lớp nội mạc mạch máu, đi kèm sự tăng sinh mô xơ và xâm nhập của các tế bào viêm [1], [2]. Quá trình này tạo thành các tổn thương xơ vữa hoặc mảng bám xơ mỡ bên trong lòng mạch [1]. Nguy hiểm hơn, khi các mảng bám này nứt vỡ, chúng có thể gây tắc nghẽn đột ngột và dẫn đến các biến cố tim mạch cấp tính đe dọa tính mạng [1].
Trong cơ thể, các axit béo được vận chuyển dưới dạng chất béo trung tính (triglyceride) nằm trong các hạt lipoprotein giàu triglyceride, bao gồm lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) tổng hợp từ gan và chylomicron từ thức ăn [4]. Sự thay đổi nồng độ lipid lưu thông trong máu và tình trạng lắng đọng mỡ sai vị trí có liên quan trực tiếp đến nguy cơ mắc bệnh mạch vành và xơ vữa động mạch [5], [4].
Cỏ nến là dược liệu gì và hoạt động theo cơ chế nào?
Cỏ nến (tên khoa học Typha angustifolia L.) là loài thực vật thân thảo sống lâu năm ở vùng đầm lầy, thuộc họ Hương bồ (Typhaceae) [6]. Dược liệu này có lịch sử sử dụng làm thuốc hơn 1.900 năm tại Trung Quốc, truyền thống dùng để trị các chứng xuất huyết, ứ huyết và bệnh phụ khoa [6], [2]. Phân tích hóa thực vật đã phân lập và xác định được hơn 94 hợp chất từ cỏ nến, bao gồm các nhóm hoạt chất chính như flavonoid, steroid, phenylpropanoid và các axit hữu cơ [6]. Các hợp chất này mang lại nhiều hoạt tính sinh học như kháng viêm, giảm đau, chống kết tập tiểu cầu (ngừa cục máu đông), chống oxy hóa và chống xơ vữa động mạch [6].
Về cơ chế sinh học đối với mỡ máu và mạch máu, phấn cỏ nến tác động qua nhiều con đường phân tử khác nhau. Thứ nhất, dược liệu này giúp tăng cường biểu hiện của thụ thể SR-BI (Scavenger Receptor Class B Type I) tại gan, hỗ trợ quá trình vận chuyển và xử lý cholesterol [1]. Thứ hai, tại gan, chiết xuất phấn cỏ nến điều hòa quá trình chuyển hóa chất béo thông qua đường truyền tín hiệu SREBPs và giảm viêm qua đường tín hiệu NOD [2].
Bên cạnh tác động tại gan, phấn cỏ nến còn bảo vệ trực tiếp lớp tế bào nội mạc lót bên trong thành mạch máu [2]. Chiết xuất của cây giúp làm chậm quá trình lão hóa tế bào nội mạc thông qua việc điều chỉnh đường tín hiệu p53/p21 [2]. Đồng thời, thảo dược ức chế sự di chuyển của protein p65 vào nhân tế bào để kìm hãm phản ứng viêm, cũng như điều hòa đường tín hiệu NRF2/HO-1 nhằm giảm căng thẳng oxy hóa gây hại cho mạch máu [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của phấn cỏ nến?
Tác dụng của phấn cỏ nến đối với mỡ máu và xơ vữa động mạch đã được khảo sát qua một số nghiên cứu thực nghiệm từ cấp độ phân tử đến mô hình động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá tác động của cốm thảo dược Tiaozhi và từng thành phần riêng lẻ (gồm phấn cỏ nến, nghệ và trạch tả) lên thụ thể SR-BI [1]. Nhóm nghiên cứu thu thập huyết thanh từ chuột được uống các loại thuốc khác nhau (nhóm chứng, nhóm dùng thuốc mỡ máu atorvastatin, nhóm dùng dịch chiết nước hoặc cồn của cốm Tiaozhi, và nhóm dùng dịch chiết cồn của từng vị thuốc) để xử lý trên dòng tế bào gan người LO-2 và HepG2 [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết cồn của riêng phấn cỏ nến ở liều cao làm tăng đáng kể hoạt tính vùng khởi động cũng như biểu hiện mRNA và protein của thụ thể SR-BI, trong khi dịch chiết từ nghệ và trạch tả dùng riêng lẻ không tạo ra hiệu ứng này [1]. Điều này chứng tỏ phấn cỏ nến đóng vai trò chủ chốt trong việc phối hợp điều hòa gen xử lý mỡ máu [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2023 đi sâu vào phân tích hoạt chất polysaccharide dạng pectin (ký hiệu PTPS-2-2) tách chiết bằng nước từ phấn cỏ nến [3]. Hợp chất này có trọng lượng phân tử 54 kDa, cấu tạo từ các đường rhamnose, arabinose, xylose, galactose và axit galacturonic theo tỷ lệ mol 11,5 : 36,5 : 4,1 : 36,7 : 11,2 [3]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm trên dòng tế bào gan L02 bị gây tích tụ mỡ bằng axit oleic, hoạt chất PTPS-2-2 ở nồng độ từ 100 đến 400 mug/mL đã làm giảm lượng triglyceride (TG) và cholesterol toàn phần (TC) bên trong tế bào theo mức độ phụ thuộc liều dùng [3]. Ngoài ra, nồng độ 100-400 mug/mL còn giúp giảm các chỉ số men gan (AST, ALT) và chất chỉ điểm oxy hóa (MDA), đồng thời làm tăng nồng độ enzyme chống oxy hóa SOD, qua đó cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ cấp độ tế bào [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu năm 2025 đã thử nghiệm trực tiếp chiết xuất phấn cỏ nến (TPEX) trên mô hình chuột biến đổi gen thiếu hụt ApoE (ApoE-/-) được cho ăn chế độ giàu chất béo để gây xơ vữa động mạch [2]. Song song đó, nhóm nghiên cứu cũng thử nghiệm trên mô hình tế bào gan nguyên phát và tế bào nội mạc bị gây tổn thương bằng axit palmitic và H2O2 [2]. Kết quả trên chuột cho thấy việc uống chiết xuất phấn cỏ nến liên tục giúp cải thiện tình trạng lắng đọng mỡ ở động mạch chủ, giảm tổn thương động mạch, hạ mỡ máu và giảm tổn thương gan [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các dữ liệu hiện có cho thấy phấn cỏ nến sở hữu tiềm năng đa đích trong việc bảo vệ hệ tim mạch. Trong thực hành lâm sàng tại Trung Quốc, nước sắc phấn cỏ nến đã được sử dụng để hỗ trợ điều trị chứng tăng lipid máu [3]. Ở góc độ dược lý, thảo dược này không chỉ giúp giảm tích tụ triglyceride và cholesterol trong tế bào gan mà còn chống oxy hóa, kháng viêm, chống kết tập tiểu cầu và bảo vệ lớp nội mạc mạch máu khỏi sự lão hóa [6], [2], [3]. Việc kiểm soát được mỡ máu thông qua thay đổi lối sống và các tác nhân hạ lipid có liên quan mật thiết đến việc làm chậm tiến triển xơ vữa động mạch và giảm các biến cố mạch vành [5].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng khoa học này. Toàn bộ các kết quả chi tiết về cơ chế giảm mảng xơ vữa, hạ men gan hay điều hòa gen kể trên đều được thực hiện trên mô hình tế bào trong ống nghiệm (như tế bào LO-2, HepG2) hoặc trên chuột thí nghiệm [1], [2], [3].
Trong các tài liệu hiện có, vẫn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người bệnh để xác định liều lượng chuẩn xác, thời gian dùng tối ưu cũng như mức độ giảm tỷ lệ nhồi máu cơ tim hay đột quỵ thực tế. Các nhà khoa học nhận định cỏ nến là nguồn tài nguyên quý để khám phá các ứng viên thuốc mới và phát triển thực phẩm bổ sung, nhưng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về sinh khả dụng và kiểm soát chất lượng [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống nước sắc phấn cỏ nến là có thể làm "tan" hoàn toàn các mảng xơ vữa đã hình thành lâu năm trong động mạch. Thực tế, mảng xơ vữa là tổn thương phức tạp gồm mỡ lắng đọng, mô xơ tăng sinh và tế bào viêm [1]. Các nghiên cứu trên chuột mới chỉ ghi nhận chiết xuất cỏ nến giúp cải thiện tình trạng lắng đọng lipid và giảm tổn thương mạch máu chứ không khẳng định xóa sổ hoàn toàn mảng bám đã vôi hóa [2].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý bỏ thuốc tây (như nhóm thuốc statin) để chuyển sang dùng cỏ nến. Trong nghiên cứu năm 2016, thuốc atorvastatin được sử dụng làm nhóm chứng dương chuẩn để so sánh hiệu quả hoạt hóa thụ thể xử lý mỡ máu [1]. Phấn cỏ nến khi dùng đơn lẻ chỉ đạt hiệu quả kích hoạt thụ thể SR-BI khi dùng ở mức liều cao dưới dạng chiết xuất cồn tinh chế, và phát huy tác dụng tốt khi phối hợp cùng các vị thuốc khác như nghệ và trạch tả [1]. Do đó, thảo dược thô tự sắc uống khó có thể thay thế hoàn toàn phác đồ thuốc đặc trị của bác sĩ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng phấn cỏ nến?
Dù là thảo dược tự nhiên có lịch sử dùng lâu đời, phấn cỏ nến vẫn có những hoạt tính dược lý mạnh cần lưu ý. Phân tích dược lý cho thấy cỏ nến có tác dụng chống kết tập tiểu cầu và thường được dùng để trị chứng huyết ứ [6], [2]. Vì vậy, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc người có rối loạn đông máu cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ tương tác thuốc gây chảy máu bất thường.
Trong y học cổ truyền, cỏ nến được ứng dụng rộng rãi để điều trị các bệnh lý phụ khoa như đau bụng kinh, kinh nguyệt không đều và xuất huyết tử cung bất thường [6]. Do có tác động trực tiếp đến hệ sinh sản và huyết học, phụ nữ đang mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý sử dụng dược liệu này khi chưa có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa.
Người có bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc đang điều trị đa bệnh lý bằng thuốc tây cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc tự ý thu hái cỏ nến hoang dại ở các vùng đầm lầy không được kiểm soát chất lượng có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc tạp chất độc hại từ bùn nước [6].
Cách áp dụng thực tế và bảo vệ mạch máu an toàn
Trong thực tế lâm sàng y học cổ truyền, phấn cỏ nến thường được dùng dưới dạng nước sắc để hỗ trợ hạ mỡ máu [3], hoặc bào chế thành dạng cốm phối hợp cùng nghệ (Curcuma longa L.) và trạch tả (Rhizoma Alismatis) nhằm tăng cường hiệu quả điều hòa chuyển hóa lipid [1]. Các hoạt chất có lợi như polysaccharide dạng pectin trong phấn cỏ nến có khả năng hòa tan qua quá trình chiết xuất bằng nước [3]. Khi đun sắc, người dùng nên bọc phấn cỏ nến trong túi vải lọc vì các hạt phấn rất nhỏ và nhẹ, dễ nổi lên mặt nước gây sặc hoặc kích ứng cổ họng khi uống.
Để kiểm soát mỡ máu và ngăn ngừa xơ vữa động mạch bền vững, việc dùng thảo dược chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ bên cạnh nền tảng thay đổi lối sống [5]. Người bệnh cần duy trì chế độ ăn giảm chất béo bão hòa, hạn chế nội tạng động vật, tăng cường rau xanh và chất xơ hòa tan để giảm lượng chất béo hấp thu vào máu. Kết hợp vận động thể lực đềuặn ít nhất 30 phút mỗi ngày sẽ giúp cơ thể tiêu thụ axit béo dư thừa tại các mô cơ và mô mỡ, hạn chế tình trạng lắng đọng mỡ sai vị trí gây hại cho thành mạch [4].
Tóm lại, phấn cỏ nến là dược liệu có cơ sở khoa học bước đầu trong việc hỗ trợ giảm mỡ máu, bảo vệ gan và ngăn ngừa tổn thương nội mạc mạch máu [2], [3]. Tuy nhiên, người bệnh mỡ máu cao không nên xem đây là "thần dược" thay thế thuốc điều trị mà cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ, khám định kỳ và hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi kết hợp thêm bất kỳ thảo dược nào.
