Cây hoa chông (thuộc chi Barleria) là vị thuốc dân gian quen tộc trong nhiều bài thuốc truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu mà không hiểu rõ mức độ an toàn dễ dẫn đến nhiều rủi ro. Liệu chiết xuất từ loài cây này có gây độc cho cơ thể và ảnh hưởng thế nào đến chức năng gan, thận khi sử dụng?
Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, chiết xuất cây hoa chông cho thấy ngưỡng an toàn cấp tính khá cao trên động vật thí nghiệm, chưa ghi nhận ca tử vong tức thì ở liều thử nghiệm thông thường [1]. Dù vậy, dữ liệu an toàn trên cơ thể người hiện vẫn rất khan hiếm, đòi hỏi sự thận trọng lớn nếu có ý định sử dụng dài ngày [1].
Độc tính cấp tính của hoa chông qua thử nghiệm động vật
Để đánh giá mức độ nguy hiểm của một loại thảo dược, các nhà khoa học thường bắt đầu bằng các thử nghiệm độc tính cấp tính trên động vật gặm nhấm. Đối với chiết xuất lá hoa chông (Barleria cristata L.), nghiên cứu đánh giá bằng cách cho chuột cống trắng Wistar uống liều đơn chiết xuất cồn theo các mức cân nặng 250, 500, 1000 và 2.000 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy trong suốt thời gian theo dõi, chiết xuất lá ở tất cả các mức liều (lên tới 2.000 mg/kg) không tạo ra bất kỳ dấu hiệu ngộ độc cấp tính nào hay gây chết đột ngột ở chuột [1].
Bên cạnh đó, các loài cùng chi hoa chông cũng được kiểm tra ngưỡng an toàn tương tự. Chiết xuất cồn - nước từ thân và lá của loài Barleria prionitis đã được thử nghiệm trên nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau [1]. Kết quả cho thấy chỉ số độc tính cấp đường uống (LD50) của chiết xuất này đạt mức trên 3.000 mg/kg thể trọng, hoàn toàn không có dấu hiệu tử vong sau khi cho chuột uống liều đơn [1].
Ở một thử nghiệm khác, chiết xuất methanol từ lá và thân hoa chông cũng được đưa vào cơ thể chuột cống trắng ở các nồng độ 200, 400 và 600 mg/kg thể trọng [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận không có trường hợp chuột chết nào xảy ra ở cả hai loại chiết xuất tại những mức liều này [1].
Hoa chông và ảnh hưởng đối với chức năng gan, thận
Một trong những băn khoăn lớn nhất của người bệnh khi sử dụng thảo dược là nguy cơ gây suy giảm hoặc tổn thương gan và thận. Trong các mô hình bệnh lý cụ thể, chiết xuất hoa chông lại thể hiện những tín hiệu khả quan đối với hai cơ quan đào thải này.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của chiết xuất lá Barleria cristata trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng alloxan (liều tiêm phúc mạc 150 mg/kg) [2]. Chuột được chia làm 7 nhóm và điều trị bằng chiết xuất ethyl acetate (EALE) hoặc chiết xuất cồn - nước (HALE) ở các mức liều thấp (250 mg/kg) và liều cao (500 mg/kg) kéo dài trong 21 ngày [2]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống dịch chiết hàng ngày không chỉ làm giảm đáng kể lượng đường huyết tăng cao mà còn phục hồi thể trạng sụt cân [2]. Đáng chú ý, phương pháp điều trị bằng chiết xuất còn cải thiện hoạt động bình thường của gan và thận, được chứng minh qua sự phục hồi của các chỉ số sinh hóa máu [2].
Dù vậy, khi xét ở cấp độ tế bào, phản ứng đối với các mô gan và thận lại có sự phân hóa tùy thuộc vào từng loài cụ thể trong chi hoa chông. Nghiên cứu năm 2025 về các loài Barleria cho thấy chiết xuất B. cristata không gây độc tế bào lên các dòng tế bào như tế bào biểu mô tuyến tiền liệt lành tính (HPrEC) và tế bào biểu mô gan người (THLE-3) [3]. Tuy nhiên, chiết xuất từ loài họ hàng là Barleria strigosa lại biểu hiện độc tính nhẹ đối với tế bào HPrEC và độc tính vừa phải đối với dòng tế bào gan THLE-3 [3]. Điều này cho thấy nguy cơ gây căng thẳng tế bào gan vẫn tiềm ẩn nếu dùng không đúng loại chiết xuất.
Lợi ích dược lý và nguy cơ tương tác chuyển hóa
Các thành phần tự nhiên trong hoa chông mang lại nhiều tiềm năng sinh học nhưng cũng gián tiếp tác động đến cách cơ thể xử lý các chất chuyển hóa. Phân tích năm 2025 ghi nhận hai hoạt chất chính gồm barlerin và verbascoside đều có mặt trong 6 loài chiết xuất lá Barleria (B. cristata, B. lupulina, B. prionitis, B. repens, B. siamensis, và B. strigosa) [3]. Trong đó, loài B. siamensis chứa hàm lượng cao nhất với 0,43 mg/g barlerin và 1,02 mg/g verbascoside trên trọng lượng lá khô [3].
Nghiên cứu cũng chứng minh chiết xuất B. cristata và B. siamensis có khả năng ức chế đáng kể sự phát triển của tế bào ung thư tuyến tiền liệt PC-3 thông qua cơ chế gây tổn thương DNA, thúc đẩy tế bào chết theo chương trình và cản trở chu kỳ tế bào, đồng thời kích hoạt các tế bào miễn dịch đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) tiết ra các cytokine như IL-2, IL-10, IL-12, IL-15, IL-21 và IFN-gamma [3].
Tuy nhiên, nguy cơ sức khỏe phát sinh khi các chiết xuất này can thiệp vào men gan. Dịch chiết B. siamensis làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các gen thuộc hệ thống enzyme Cytochrome P450 bao gồm CYP1A2, CYP3A4, CYP2D6 và CYP2E1 [3]. Ngược lại, chiết xuất loài B. strigosa lại kích thích sự biểu hiện quá mức của gen CYP2E1 [3]. Vì hệ enzyme CYP450 đảm nhận vai trò chuyển hóa thuốc và giải độc ở gan, việc ức chế hay kích thích các gen này có thể làm thay đổi sinh khả dụng và hiệu quả điều trị của các loại thuốc uống cùng, tăng nguy cơ ngộ độc thuốc hoặc giảm tác dụng chữa bệnh [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy hoa chông có biên độ an toàn cấp tính khá rộng trên động vật, giới khoa học vẫn nhấn mạnh tính chất sơ khai của nguồn dữ liệu này. Theo tổng quan khoa học năm 2022, thông tin về độc tính học và độ an toàn của các chiết xuất từ chi Barleria nhìn chung còn rất khan hiếm, đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu khác [1].
Phần lớn các thử nghiệm an toàn mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột cống trắng hoặc thử nghiệm độc tính trên tế bào trong ống nghiệm [1, 5, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô nào đánh giá mức độ tích tụ độc tính mạn tính trên người khi uống dịch sắc hoặc chiết xuất hoa chông liên tục nhiều tháng. Sự khác biệt lớn về mặt sinh học giữa người và động vật gặm nhấm đồng nghĩa với việc không thể coi mức liều không gây chết trên chuột là ngưỡng an toàn tuyệt đối cho người.
Những hiểu lầm thường gặp về độ an toàn của cây thuốc Nam
Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng cây cỏ mọc tự nhiên hay các vị thuốc thảo mộc dân gian thì "hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng không hại gan thận". Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào chứa hoạt chất sinh học đều buộc gan và thận phải làm việc để chuyển hóa và đào thải.
Một hiểu lầm phổ biến khác là gom chung tất cả các loài cây hoa chông thành một vị thuốc có tác dụng giống hệt nhau. Dữ liệu thực tế cho thấy các loài khác nhau trong chi Barleria có độc tính tế bào và tác động lên men gan rất khác nhau [3]. Việc hái nhầm loài cây hoặc dùng cây bị lẫn tạp chất, nấm mốc có thể làm tăng gánh nặng độc chất trực tiếp lên nhu mô thận và tế bào gan.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược hoa chông?
Do các bằng chứng an toàn trên cơ thể người chưa được thiết lập đầy đủ, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang điều trị bệnh lý bằng thuốc tây: Do chiết xuất hoa chông có khả năng ức chế hoặc kích thích các gen men gan CYP450 (như CYP3A4, CYP2D6, CYP2E1), việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng [3].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận: Bất kỳ gánh nặng chuyển hóa thêm nào từ dược liệu không rõ liều chuẩn hóa đều tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng thêm tổn thương sẵn có.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học xác thực mức độ an toàn của hoa chông trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Mọi dữ liệu an toàn ghi nhận đều chỉ đến từ các thử nghiệm trên chuột trưởng thành hoặc nuôi cấy tế bào [1, 5, 6]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng.
Áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên sử dụng
Cho đến nay, các nghiên cứu chưa đưa ra một con số cụ thể về liều dùng đường uống an toàn hàng ngày của cây hoa chông tươi hay khô đối với người. Do đó, người dân không nên tự ý sắc uống với liều lượng lớn hoặc dùng thay thế nước uống hàng ngày trong thời gian dài.
Nếu có ý định dùng hoa chông theo các bài thuốc y học cổ truyền, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Không tự ý ngắt cành lá ngoài tự nhiên khi chưa xác định chính xác danh pháp khoa học của loài cây để tránh nhầm lẫn với các loài cùng chi có độc tính tế bào gan cao hơn [3]. Tuyệt đối không tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị y khoa hiện đại để chuyển sang dùng thảo dược đơn thuần.
