Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà để đun nước uống giải nhiệt hoặc làm thuốc dân gian vì tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính. Trong đó, cây hàn the ba hoa (tên khoa học là Desmodium triflorum) là loài thực vật thường gặp ở bờ ruộng, bãi cỏ và được truyền miệng với nhiều công dụng chữa bệnh. Tuy nhiên, mức độ độc tính thực sự của loài cây này ra sao và liệu có an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng hay không là câu hỏi ít người tìm hiểu kỹ.
Dữ liệu khoa học thực tế cho thấy chiết xuất thô của hàn the ba hoa có mức độc tính cấp tính qua đường tiêu hóa rất thấp trên mô hình chuột thí nghiệm [1]. Dù vậy, các nghiên cứu chuyên sâu về độ an toàn lâu dài trên cơ thể người hiện vẫn còn rất khan hiếm, đòi hỏi sự thận trọng lớn từ người sử dụng, đặc biệt là các đối tượng nhạy cảm.
Cây hàn the ba hoa và những thắc mắc thường gặp
Trong y học cổ truyền và dân gian, hàn the ba hoa là cây thân thảo nhỏ mọc sát đất, thuộc họ Đậu. Cây thường bị nhầm lẫn hoặc dùng thay thế cho các vị dược liệu khác trong các bài thuốc phối hợp phức tạp [2]. Vì dễ kiếm, nhiều người tự ý thu hái về phơi khô dùng hằng ngày mà không qua kiểm định chất lượng.
Thắc mắc phổ biến nhất của người dùng là liệu uống nước sắc từ loại cây này có gây hại cho gan, thận hay tích tụ chất độc trong cơ thể hay không. Việc sử dụng dược liệu dựa trên kinh nghiệm dân gian mà thiếu bằng chứng định lượng rất dễ dẫn đến nguy cơ dùng sai liều lượng hoặc nhầm lẫn loài thực vật.
Thử nghiệm độc tính cấp tính trên động vật nói gì?
Để đánh giá mức độ an toàn ban đầu của bất kỳ loại thảo dược nào, các nhà khoa học thường tiến hành thử nghiệm độc tính cấp tính nhằm xác định chỉ số LD50 (liều gây chết 50% số cá thể thử nghiệm). Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã thực hiện kiểm tra này đối với chiết xuất thô của cây Desmodium triflorum trên chuột [1].
Trong nghiên cứu, chiết xuất thô của cây được cho chuột uống trực tiếp qua đường xông dạ dày [1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chỉ số LD50 của chiết xuất thô hàn the ba hoa lớn hơn 10 g/kg thể trọng chuột [1]. Trong độc chất học, mức liều trên 10 g/kg qua đường uống ở động vật được xếp vào nhóm có độc tính cấp tính rất thấp, cho thấy một liều dùng đơn lẻ cực lớn vẫn không gây tử vong hàng loạt cho chuột thí nghiệm [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của thử nghiệm này là mới chỉ dừng lại ở đánh giá độc tính cấp tính tức thời sau một liều dùng [1]. Nghiên cứu chưa cung cấp dữ liệu về độc tính bán trường diễn (khi uống lặp lại liên tục nhiều tuần) hoặc độc tính mạn tính trên các cơ quan nội tạng. Do đó, kết quả an toàn trên chuột ở liều cấp tính không đồng nghĩa với việc thảo mộc này an toàn tuyệt đối khi con người sử dụng dài ngày.
Khả năng chống oxy hóa và các hoạt chất tự nhiên
Bên cạnh phép thử độc tính, nghiên cứu năm 2010 cũng tập trung phân tích thành phần hóa học và hoạt tính chống oxy hóa của các phân đoạn chiết xuất từ cây hàn the ba hoa [1]. Kết quả cho thấy loài cây này sở hữu tiềm năng chống oxy hóa mạnh mẽ nhờ chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất polyphenolic [1].
Cụ thể, tổng hàm lượng phenolic và flavonoid trong chiết xuất thô lần lượt tương đương với 36,60 +/- 0,1 mg catechin và 45,6 +/- 0,6 mg rutin trên mỗi gam nguyên liệu [1]. Khi đánh giá khả năng dọn gốc tự do DPPH và TEAC, phân đoạn ethyl acetate thể hiện hoạt tính mạnh nhất [1]. Trong đó, 0,4 mg phân đoạn này cho hoạt lực tương đương với 186,6 +/- 2,5 microgam alpha-tocopherol và 82,5 +/- 2,1 microgam trolox [1].
Ngoài ra, trong thử nghiệm đo lực khử, 1,25 mg chiết xuất thô cho kết quả tương đương 61,2 +/- 0,3 microgam acid ascorbic (vitamin C) [1]. Nghiên cứu cũng khảo sát hoạt tính chống tăng sinh tế bào thông qua phương pháp MTT [1]. Các dữ liệu này khẳng định hàn the ba hoa là nguồn thảo dược giàu chất chống oxy hóa tự nhiên [1].
Nguy cơ nhầm lẫn và pha trộn dược liệu trên thị trường
Một khía cạnh an toàn đáng lo ngại khác liên quan đến tính thuần nhất của thảo dược khi lưu hành trên thị trường. Do đặc điểm hình thái khó phân biệt khi đã qua sơ chế hoặc cắt nhỏ, hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) thường xuất hiện dưới dạng tạp nhiễm hoặc chất thay thế ngoài ý muốn trong các chế phẩm cổ truyền [2].
Nghiên cứu năm 2012 về phương pháp định danh thực vật dựa trên DNA (PlantID) cho thấy trong các chế phẩm phối hợp phức tạp như bài thuốc Dashmool của Ayurveda, nhiều loài thực vật bị chế biến sâu khiến việc nhận diện bằng mắt thường trở nên bất khả thi [2]. Phân tích hóa học đối với các bài thuốc hỗn hợp này cũng tạo ra phổ hợp chất vô cùng phức tạp [2]. Việc thay thế nguyên liệu thô diễn ra rất phổ biến, trong đó loài Desmodium gangeticum vốn là thành phần chính quy thường bị thay thế hoặc pha lẫn bởi hai loài khác là Desmodium velutinum và Desmodium triflorum (hàn the ba hoa) [2].
Nghiên cứu năm 2009 về đặc tính phân tử bằng phương pháp phân tích RAPD cũng khẳng định vấn đề này [3]. Khi phân tích bộ gen của Desmodium gangeticum, Desmodium velutinum và Desmodium triflorum, hồ sơ RAPD của ba loài này cho thấy chỉ số tương đồng rất thấp, chỉ dao động từ 0,21 đến 0,39 [3]. Điều này chứng minh hàn the ba hoa và các loài cùng chi có cấu trúc di truyền khác biệt rõ rệt, do đó việc nhầm lẫn hoặc tự ý thay thế loài này cho loài khác trong điều trị có thể dẫn tới những tác dụng không mong muốn [2], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hàn the ba hoa
Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không độc thì uống bao nhiêu cũng được". Mặc dù chuột chịu được liều chiết xuất thô trên 10 g/kg [1], cơ thể người có cơ chế chuyển hóa và chuyển hóa thuốc qua gan khác biệt. Uống nước sắc thảo mộc quá đậm đặc hoặc kéo dài nhiều tháng có thể gây quá tải cho hệ bài tiết.
Một hiểu lầm khác là tự ý thu hái cây mọc hoang để làm thuốc chữa các bệnh nan y. Các hoạt tính chống oxy hóa hay ức chế tăng sinh tế bào mới chỉ được thử nghiệm ở mức độ ống nghiệm thông qua phương pháp MTT [1], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả điều trị bệnh ung thư hay viêm nhiễm trên người. Việc tin vào lời đồn truyền miệng có thể làm lỡ thời gian điều trị y khoa chính thống.
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của cây hàn the ba hoa trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi có nhiều bệnh lý mạn tính hoặc người suy giảm chức năng gan, thận; toàn bộ dữ liệu độc tính thực nghiệm hiện có mới chỉ được thực hiện trên chuột [1]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc từ hàn the ba hoa.
Những người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cũng cần tránh tùy tiện uống nước sắc thảo mộc này, bởi các hợp chất polyphenol nồng độ cao có thể gây tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng tới sự hấp thu của các hoạt chất điều trị chính. Người có cơ địa dị ứng thảo mộc hay mắc bệnh mạn tính luôn phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng phối hợp bất kỳ vị thuốc nam nào.
Áp dụng an toàn trong đời sống thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng hàn the ba hoa như một vị thuốc dân gian, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc thận trọng. Không nên tự ý nhổ cây mọc hoang ven đường, bờ ruộng vì nguy cơ cây bị nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc nhầm lẫn với các loài cỏ dại có độc tính khác.
Chỉ nên tìm mua thảo dược tại các cơ sở đông y uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và quy trình kiểm nghiệm đạt chuẩn để tránh tình trạng dược liệu bị pha tạp hay giả mạo loài [2]. Khi chế biến, cần dùng lượng vừa phải theo đúng chỉ dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, không đun sắc nước quá đặc để uống thay nước lọc cả ngày. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như buồn nôn, đau bụng, nổi mẩn ngứa hay mệt mỏi, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế gần nhất.
Cây hàn the ba hoa sở hữu tiềm năng chống oxy hóa phong phú [1] và có mức độc tính cấp tính rất thấp trên mô hình chuột [1]. Tuy vậy, do dữ liệu nghiên cứu an toàn dài hạn trên người vẫn chưa đầy đủ, người dân không nên xem đây là thần dược trị bách bệnh. Việc sử dụng thảo mộc cần dựa trên sự hiểu biết khoa học, liều lượng vừa phải và luôn có sự tư vấn của bác sĩ chuyên môn để bảo vệ sức khỏe bản thân.
