Nhiều người có thói quen dùng thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe xương khớp hoặc nấu ăn giải nhiệt theo kinh nghiệm dân gian. Đuôi chồn quả đen (tên khoa học Uraria crinita) là một trong những loại cây thường được truyền tai sử dụng cho các mục đích này. Tuy nhiên, liệu loại cây này có an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là phụ nữ mang thai hay người suy giảm chức năng gan thận?
Câu trả lời ngắn gọn là các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, người mắc bệnh gan mạn tính và người suy thận cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng đuôi chồn quả đen. Lý do là hiện nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các đối tượng này ở người.
Cơ chế sinh học và những hoạt chất đã biết của cây đuôi chồn quả đen
Để hiểu rõ mức độ an toàn của một loài cây, trước hết cần xem xét thành phần hóa học của nó. Đuôi chồn quả đen từ lâu đã được biết đến trong dân gian như một loại thực phẩm thảo mộc tự nhiên [1]. Khi phân tích chiết xuất rễ và thân cây trong phòng thí nghiệm, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhiều hợp chất hóa học thực vật đặc trưng.
Cụ thể, một nghiên cứu đã phân lập được các hợp chất phenolic từ chiết xuất methanol của cây đuôi chồn quả đen (Uraria crinita), gồm một 3-hydroxyisoflavanone mới là 3,5,7,2',4'-pentahydroxyisoflavanone, cùng 2 monoaryl glucoside mới và ba chất đã biết: 3'-O-methylorobol, robusflavone B và apigenin [2]. Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2019, các nhà khoa học tách chiết được hai triterpene glycoside mới từ rễ cây đuôi chồn quả đen, gồm dẫn xuất của 24-deoxyoxytrogenin và dẫn xuất của sophoradiol cùng bốn glycoside đã biết [3].
Những hoạt chất này chịu sự chuyển hóa phức tạp tại gan và đào thải qua thận sau khi vào cơ thể. Khi cơ quan chuyển hóa bị suy yếu, nồng độ các chất này hoặc chất chuyển hóa trung gian có thể tích tụ, dẫn đến nguy cơ tiềm ẩn mà y học hiện nay chưa thể lường trước.
Nghiên cứu khoa học nói gì về đuôi chồn quả đen?
Mặc dù có lịch sử sử dụng trong dân gian, các dữ liệu khoa học hiện đại về đuôi chồn quả đen phần lớn dừng lại ở mức độ nghiên cứu tế bào và ống nghiệm. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định liều an toàn cũng như độc tính lâu dài.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra tác động của dịch chiết cây đuôi chồn quả đen trên dòng tế bào tạo xương (osteoblast) của người [1]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp chiết xuất phân đoạn (ethyl acetate, n-butanol và nước) từ dịch chiết thô ethanol 95% để tìm hoạt chất kích thích biệt hóa xương [1]. Kết quả ghi nhận hợp chất flavone glycoside mới mang tên apigenin 6-C-beta-d-apiofuranosyl(1->2)-alpha-d-xylopyranoside ở nồng độ 100 muM làm tăng hoạt tính phosphatase kiềm (114,10 +- 4,41%), mức độ khoáng hóa (150,10 +- 0,80%), cùng với biểu hiện mRNA của osteopontin (tăng 1,39 +- 0,01 lần), protein tạo xương BMP-2 (tăng 1,30 +- 0,04 lần) và yếu tố phiên mã Runx2 (tăng 1,43 +- 0,10 lần) [1]. Hai hợp chất khác là dalbergioidin và byzantionoside B cũng cho hiệu ứng tương tự [1].
Nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát hoạt tính độc tế bào của dịch chiết và các hợp chất phenolic phân lập từ cây [2]. Dữ liệu cho thấy dịch chiết đuôi chồn quả đen và các hợp chất phân lập thể hiện độc tính yếu hoặc không có độc tính tế bào đối với các dòng tế bào thử nghiệm gồm KB, HepG2, Lu và MCF7 trong điều kiện ống nghiệm [2]. Ngoài ra, cây đuôi chồn quả đen cũng được xác định là vật chủ tự nhiên của một số loài nấm phấn trắng (Erysiphe lespedezae) tại Đài Loan gây hại cho lá già và virus khảm đậu nành (Soybean Mosaic Virus) [4, 8].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Dựa trên các nghiên cứu phòng thí nghiệm kể trên, đuôi chồn quả đen và các hợp chất hoạt tính của nó có tiềm năng hỗ trợ kích thích tạo xương và tái tạo mô xương [1]. Đây là cơ sở khoa học sơ khởi giải thích vì sao loại cây này từng được dùng làm món ăn dân gian trong việc hỗ trợ tình trạng loạn sản xương ở trẻ nhỏ [1].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng. Toàn bộ phát hiện về kích thích tạo xương hay độc tính tế bào yếu mới chỉ ghi nhận trên tế bào nhân tạo hoặc tế bào nuôi cấy trong đĩa petri [3, 7].
Cơ thể con người sống động và phức tạp hơn rất nhiều so với tế bào ống nghiệm. Một chất không gây độc trên đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc nó hoàn toàn vô hại khi uống vào dạ dày, hấp thu qua đường ruột và chuyển hóa qua gan. Do đó, người tiêu dùng không thể dựa vào các thử nghiệm tế bào sơ bộ để coi đây là dược liệu an toàn cho mọi tình trạng sức khỏe.
4 nhóm người nên thận trọng trước khi dùng đuôi chồn quả đen
Từ sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng về an toàn, có 4 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng, không nên tự ý dùng dược liệu này:
1. Phụ nữ mang thai
Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của cây đuôi chồn quả đen đối với phụ nữ mang thai hoặc thai nhi. Các hợp chất hoạt tính sinh học phân lập từ rễ như isoflavanone và triterpene glycoside [3, 6] có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc kích thích các phản ứng nội tiết chưa rõ. Việc sử dụng dược liệu chưa được kiểm chứng trong thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ đe dọa sự phát triển tự nhiên của phôi thai.
2. Phụ nữ đang cho con bú
Chưa có dữ liệu nào đánh giá liệu các thành phần phân lập từ cây đuôi chồn quả đen [3, 6] có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ sơ sinh còn rất non nớt, dễ bị ảnh hưởng bởi những hợp chất chuyển hóa từ thực vật. Do thiếu dữ liệu an toàn, nhóm phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng cây này như trà thảo mộc hay bài thuốc dân gian.
3. Người suy giảm chức năng gan mạn tính
Các hợp chất tự nhiên khi vào cơ thể hầu hết đều phải qua gan để chuyển hóa và khử độc. Mặc dù thử nghiệm trên dòng tế bào gan HepG2 cho thấy chiết xuất đuôi chồn quả đen có độc tính yếu hoặc không đáng kể [2], nhưng người bệnh gan mạn tính (xơ gan, viêm gan mạn) vốn có men gan bất ổn và khả năng chuyển hóa suy giảm. Việc đưa vào cơ thể một phức hợp chiết xuất tự nhiên chưa rõ con đường thải trừ có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan đang bị tổn thương.
4. Người suy giảm chức năng thận mạn tính
Thận là cơ quan bài tiết chính các chất chuyển hóa sau cùng. Ở người suy thận mạn tính, độ thanh thải bị sụt giảm nghiêm trọng, khiến các hợp chất tự nhiên rất dễ bị ứ đọng lại trong máu. Dữ liệu khoa học hiện hành chưa từng khảo sát đường đào thải hay mức độ an toàn của các hợp chất trong đuôi chồn quả đen trên người suy giảm chức năng thận, do đó người có bệnh thận mạn tính nên tránh sử dụng để phòng ngừa nguy cơ quá tải bài tiết.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược "hoàn toàn lành tính"
Rất nhiều người vẫn giữ định kiến rằng "cây cỏ tự nhiên nếu không bổ thì cũng vô hại". Đây là quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Bất kỳ loài thực vật nào có hoạt tính sinh học đều chứa các phân tử hóa học tác động lên cơ thể sống [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng dược liệu dùng được trong món ăn thì người bệnh nào cũng uống được với số lượng tùy ý. Thực tế, một loại thảo mộc có thể an toàn cho người khỏe mạnh nhưng lại trở thành yếu tố nguy cơ ở người có nội tạng suy yếu. Việc nhầm lẫn giữa hoạt tính tế bào trong ống nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên người cũng khiến nhiều người đặt kỳ vọng sai lầm vào đuôi chồn quả đen mà bỏ qua phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Các tài liệu khoa học hiện tại không cung cấp số liệu liều lượng cụ thể, số lần uống hay phác đồ tiêu chuẩn cho đuôi chồn quả đen trên người. Vì vậy, người dân chỉ nên sử dụng cây này với lượng vừa phải dưới dạng thực phẩm theo kinh nghiệm dân gian, không nên tự ý sắc uống đậm đặc liên tục trong thời gian dài như một phương thuốc đặc trị.
Trước khi sử dụng đuôi chồn quả đen, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị cần hỏi ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi mua thảo dược khô, cần lựa chọn nguồn gốc rõ ràng, bảo quản khô ráo để tránh nấm mốc hoặc nhiễm khuẩn từ môi trường sống tự nhiên của cây [4]. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng lạ nào như mẩn ngứa, buồn nôn, vàng mắt hoặc tiểu tiện bất thường sau khi dùng, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.
Đuôi chồn quả đen là loại thảo mộc có tiềm năng kích thích tạo xương dựa trên các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, lợi ích trên cơ thể người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng và xác lập liều an toàn. Để bảo vệ sức khỏe, người có bệnh gan, thận mạn tính hoặc phụ nữ mang thai và cho con bú nên chọn giải pháp thận trọng: luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc truyền miệng nào.
