Đu đủ rừng ngâm rượu: Tác dụng thật sự hay lời đồn thổi?

Nhiều gia đình thường có thói quen ngâm các loại củ, quả, rễ cây rừng vào rượu để uống bồi bổ hoặc làm bài thuốc xoa bóp đau nhức. Trong số đó, rượu ngâm cây đu đủ rừng (tên khoa học là Trevesia palmata) được truyền tai là vị thuốc quý giúp mạnh gân cốt, trị dứt điểm viêm khớp và tăng cường sinh lực.

Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại thảo dược này ngâm với rượu trắng liệu có đem lại công dụng trị bệnh thần kỳ như đồn thổi, hay lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa cho gan và đường tiêu hóa do độc tính của cồn? Câu trả lời từ các bằng chứng dược lý học hiện đại cho thấy đu đủ rừng chứa một số hoạt chất tiềm năng chống viêm trong phòng thí nghiệm, nhưng thói quen uống rượu ngâm thảo dược này lại hoàn toàn không được khoa học ủng hộ và có thể gây hại cho sức khỏe.

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về bài thuốc dân gian

Tại nhiều vùng rừng núi nước ta, cây đu đủ rừng thường mọc hoang dã và được người dân thu hái thân, lá, rễ để phơi khô ngâm rượu. Lời đồn phổ biến nhất là chỉ cần uống một vài chén rượu ngâm đu đủ rừng mỗi ngày trong bữa ăn thì các chứng đau lưng, mỏi gối, thoái hóa khớp kinh niên đều biến mất.

Chính vì mang danh "thảo mộc tự nhiên", nhiều người lầm tưởng bài thuốc này hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ. Thậm chí có người còn dùng cồn nồng độ cao để ngâm với mong muốn chiết kiệt hoạt chất, dẫn đến việc tiêu thụ lượng lớn rượu ngâm tự chế không rõ nguồn gốc và nồng độ dược chất.

Cơ chế tác động: Dung môi chiết xuất và độc tính cồn

Để hiểu rõ hiệu quả thực tế, cần nhìn nhận dưới góc độ chiết xuất hóa học và dược lý. Trong các nghiên cứu khoa học, để lấy được hoạt chất trong thực vật, các nhà khoa học sử dụng các dung môi chiết phân đoạn như methanol hoặc ethyl acetate dưới quy trình kiểm soát nhiệt độ và áp suất nghiêm ngặt ^{[1] [2]}. Rượu tự nấu thủ công thường chứa ethanol pha lẫn nước và nhiều tạp chất hữu cơ, không phải là dung môi tối ưu để chiết tách chọn lọc các hợp chất quý.

Đặc biệt hơn, ethanol là chất có độc tính tế bào cao đối với niêm mạc dạ dày và tế bào gan. Khi dùng ethanol nguyên chất đưa vào cơ thể động vật thí nghiệm, các nhà khoa học ghi nhận ethanol trực tiếp gây viêm dạ dày đáng kể, kích hoạt hiện tượng chết theo chương trình của tế bào (apoptosis), sưng phù niêm mạc và thoái hóa nước dẫn đến hoại tử tế bào ^[3]. Ethanol còn kích hoạt con đường gây viêm ở tất cả các vùng của dạ dày bằng cách gia tăng mức cyclooxygenase-2 (COX-2), TNF-alpha và yếu tố hạt nhân kappa B (NF-kappaB) ^[3]. Do đó, việc dùng rượu có cồn để ngâm thảo dược trị bệnh viêm khớp là một nghịch lý, bởi chính cồn lại kích thích thêm các ổ viêm trong đường tiêu hóa và gây gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng cho gan.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về cây đu đủ rừng?

Thực tế, cây đu đủ rừng (Trevesia palmata) đã được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu về thành phần hóa thực vật trong những năm gần đây. Dữ liệu từ các công trình được công bố đem lại cái nhìn chi tiết về loài cây này.

Nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân lập các hợp chất mới loại glycoside triterpene oleanane và ursane từ dịch chiết methanol của cây đu đủ rừng (Trevesia palmata) ^[1]. Nhóm tác giả đã phân lập được năm hợp chất saponin (TPG1 đến TPG5), trong đó có TPG1, TPG2, TPG3 và TPG5 cho thấy hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật rất mạnh trong ống nghiệm, đặc biệt là nấm Magnaporthe oryzae gây bệnh đạo ôn lúa với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 từ 2-5 microgam/ml ^[1]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên cây trồng, hợp chất TPG1 ở nồng độ 500 microgam/ml giúp kiểm soát bệnh đạo ôn lúa đạt 84%, bệnh mốc xám cà chua đạt 82%, sương mai cà chua đạt 88% và rỉ sắt lá lúa mì đạt 70% ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ chứng minh giá trị của đu đủ rừng như nguồn phát triển thuốc diệt nấm bảo vệ thực vật từ tự nhiên, không phản ánh bất kỳ tác dụng sinh học nào trên cơ thể người ^[1].

Mãi đến năm 2023, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm mới tiến hành đánh giá sâu về tiềm năng điều trị khớp của đu đủ rừng (Trevesia palmata) trên dòng tế bào MG 63 và mô hình chuột bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ Complete Freund's Adjuvant (CFA) ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng phân đoạn chiết ethyl acetate từ lá cây đu đủ rừng (viết tắt là TPEA) ^[2].

Kết quả phân tích cho thấy dịch chiết TPEA của lá đu đủ rừng chứa nhiều hợp chất polyphenol như axit gallic, catechin, axit caffeic, rutin, quercetin và naringenin ^[2]. Trong thử nghiệm ống nghiệm, dịch chiết TPEA thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do cao (DPPH đạt IC50 là 4,72; ABTS đạt 242,33 +- 6,81 mM TE/g dịch chiết), khả năng kháng viêm ức chế vỡ màng hồng cầu đạt 40,04% và hoạt tính chống viêm khớp thông qua ức chế biến tính protein đạt 32,4% ^[2].

Trên mô hình động vật sống (in vivo), nghiên cứu thực hiện trên chuột bị viêm khớp với liều thấp 250 mg/kg thể trọng và liều cao 500 mg/kg thể trọng dịch chiết lá đu đủ rừng ^[2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết có khả năng tác động tích cực đến các chỉ số sinh hóa, huyết học và khả năng chống oxy hóa, đồng thời hình ảnh X-quang và mô bệnh học cho thấy sự cải thiện quá trình thâm nhập của viêm khớp từ mô vào xương khớp ^[2].

Mặc dù vậy, nghiên cứu này bộc lộ những giới hạn rõ rệt: thử nghiệm chỉ được tiến hành trên chuột thí nghiệm bằng dịch chiết phân đoạn ethyl acetate từ lá cây, hoàn toàn không sử dụng rượu ngâm ethanol truyền thống và chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng

Những dữ liệu trên cho thấy lá cây đu đủ rừng thực sự có chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và flavonoid có triển vọng chống viêm khớp ^[2]. Tuy nhiên, từ một nghiên cứu trên mô hình tế bào và chuột đến một sản phẩm dùng được cho con người là một khoảng cách rất lớn.

Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc uống dịch chiết đu đủ rừng giúp giảm đau nhức hay phục hồi sụn khớp ở người bệnh thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp. Việc tự ý thu hái thân, rễ hoặc lá cây trôi nổi để ngâm rượu uống tự phát hoàn toàn không tương đương với dịch chiết tinh sạch chuẩn hóa liều lượng trong phòng thí nghiệm. Do đó, tuyên bố đu đủ rừng ngâm rượu là "thần dược chữa bách bệnh xương khớp" chỉ là lời đồn thổi không có cơ sở xác thực.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm thảo dược

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "rượu thuốc càng ngâm lâu càng bổ và lành tính". Cồn trong rượu khi hấp thụ vào cơ thể sẽ được gan chuyển hóa thành acetaldehyde - một chất độc gây tổn thương tế bào gan và gây viêm mạn tính. Thêm vào đó, việc uống rượu thường xuyên có thể kích hoạt các phản ứng viêm loét tại niêm mạc dạ dày ^[3].

Nhiều người cảm thấy sau khi uống một chén rượu đu đủ rừng thì cơ thể ấm lên, các khớp bớt đau tức thì. Thực chất, đây là tác dụng ức chế thần kinh tạm thời của cồn ethanol, làm giãn mạch ngoại vi và nâng ngưỡng chịu đau tạm thời của não bộ, chứ không phải các tổn thương viêm ở khớp đã được chữa lành. Khi cồn hết tác dụng, phản ứng viêm và cơn đau nhức sẽ tái phát, thậm chí trở nên trầm trọng hơn nếu người bệnh lạm dụng rượu kéo dài.

Ai nên thận trọng với rượu đu đủ rừng?

Do chưa có nghiên cứu an toàn và độc tính mạn tính trên người, bất kỳ ai cũng cần hết sức cẩn trọng trước việc uống các chế phẩm tự chế từ đu đủ rừng.

Đặc biệt, những nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng loại rượu ngâm thảo mộc này bao gồm:

• Người mắc bệnh gan: Viêm gan B, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan do rượu và hóa chất.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng: Cồn ethanol làm tăng nguy cơ tổn thương và hoại tử niêm mạc dạ dày ^[3].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn của đu đủ rừng trên nhóm đối tượng này; độc tính của cồn đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
• Người mắc bệnh tim mạch, huyết áp cao và người đang điều trị các thuốc kháng viêm theo đơn.

Lời khuyên và cách áp dụng thực tế

Khi gặp phải các cơn đau nhức xương khớp kéo dài, người bệnh không nên tìm đến các loại rượu ngâm rễ cây, vỏ cây rừng chưa rõ độc tính để tự chữa bệnh. Việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán nguyên nhân chính xác.

Nếu trong gia đình có bình rượu ngâm đu đủ rừng từ trước, chỉ nên cân nhắc dùng ngoài da như một loại cồn xoa bóp cơ học để tạo cảm giác dễ chịu, tránh thoa lên vết thương hở hoặc vùng da bị trầy xước. Tuyệt đối không uống hàng ngày với mục đích bồi bổ hay thay thế thuốc điều trị nội khoa do bác sĩ chỉ định. Bất kỳ ai có bệnh nền khi muốn sử dụng thêm thảo dược hỗ trợ bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền.

Đu đủ rừng là loài thảo dược có chứa các hợp chất sinh học và polyphenol kháng viêm tiềm năng trong các nghiên cứu tiền lâm sàng ^[2]. Thế nhưng, việc ngâm loài cây này vào rượu để uống bồi bổ hoàn toàn là thói quen truyền miệng thiếu căn cứ khoa học, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cồn và tổn hại đường tiêu hóa. Hãy là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống thay vì đặt cược sức khỏe vào những bình rượu thuốc dân gian truyền tai.