Băn khoăn khi phối hợp hai biện pháp giảm ngứa quen thuộc
Khi bị ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ do côn trùng cắn, dị ứng thời tiết hay viêm da, nhiều người thường có thói quen tìm đến dung dịch lô cam thạch (calamine) để làm mát và dịu da. Song song đó, các tuýp kem bôi chứa corticoid cũng sẵn có trong tủ thuốc gia đình và thường được mang ra dùng kết hợp nhằm cắt cơn ngứa nhanh hơn.
Câu hỏi đặt ra là: Dùng chung lô cam thạch với kem bôi corticoid cùng một lúc có an toàn và hiệu quả không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên bôi cùng một thời điểm, bởi vì lớp khoáng chất của lô cam thạch sau khi khô sẽ tạo thành một lớp màng bao phủ bề mặt, làm cản trở đáng kể sự thẩm thấu và tác dụng chống viêm của hoạt chất corticoid.
Để việc điều trị viêm da đạt hiệu quả mà không lãng phí thuốc hay gây kích ứng thêm, người bệnh cần nắm rõ cơ chế tác động của từng loại chế phẩm cũng như các tương tác vật lý bề mặt giữa chúng.
Cơ chế tạo màng khoáng chất cản trở thuốc hấp thu
Lô cam thạch thực chất là hỗn dịch chứa kẽm oxit và sắt oxit dạng bột mịn phân tán trong nước hoặc dung dịch lỏng. Khi thoa lên da, nước bay hơi nhanh chóng mang lại cảm giác mát mẻ tức thì, làm dịu cơn ngứa nhẹ và giảm tiết dịch ở các tổn thương da ướt [1]. Tuy nhiên, phần còn lại trên da sau khi khô là một lớp bột khoáng chất màu hồng kết mảng bám chặt vào tầng sừng.
Lớp màng khoáng chất này đóng vai trò như một lớp chắn bảo vệ cơ học, che phủ vết thương trước các kích thích từ bên ngoài [1]. Nhưng chính đặc tính tạo màng bảo vệ này lại trở thành rào cản lớn đối với các loại thuốc điều trị cần ngấm sâu qua da.
Kem bôi corticoid muốn phát huy được hoạt tính chống viêm, chống dị ứng thì phân tử thuốc bắt buộc phải hòa tan, khuếch tán qua lớp sừng và thâm nhập vào các lớp tế bào sống của thượng bì và trung bì. Nếu bôi kem corticoid đè lên trên lớp lô cam thạch đã khô, thuốc sẽ bị giữ lại trên bề mặt màng khoáng chất, không thể tiếp xúc trực tiếp với bề mặt da. Ngược lại, nếu bôi lô cam thạch ngay sau kem corticoid khi kem chưa kịp ngấm, động tác xoa xát và thành phần hỗn dịch có thể rửa trôi hoặc làm loãng hoạt chất, làm mất liều điều trị chuẩn xác.
Bằng chứng khoa học về vị trí của lô cam thạch và corticoid
Trong thực hành lâm sàng, việc lựa chọn lô cam thạch hay kem bôi corticoid phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh da liễu.
Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2018 tại Malaysia đã điều tra tỷ lệ mắc viêm da cơ địa và mô hình sử dụng thuốc trên 384 trẻ em tại các trường mẫu giáo [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc viêm da cơ địa chung là 13,4%, trong đó lô cam thạch cùng với sáp mềm trắng là những lựa chọn không kê đơn được ưa chuộng nhất, còn hydrocortisone bôi ngoài da là lựa chọn kê đơn phổ biến nhất để kiểm soát bệnh [2]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng các corticoid bôi tại chỗ và chất làm mềm da là trụ cột chính trong điều trị viêm da cơ địa tại đây [2].
Mặc dù lô cam thạch được dùng phổ biến để giảm triệu chứng nhẹ hoặc ngứa ngáy ở mức độ nhất định, nhưng khi tổn thương không cải thiện, cơn ngứa và đau trở nên nghiêm trọng, các bác sĩ da liễu bắt buộc phải kê đơn corticoid (như hydrocortisone hay dexamethasone) [1]. Điều này cho thấy lô cam thạch chỉ đóng vai trò hỗ trợ bề mặt ban đầu, không thể thay thế hoạt lực chống viêm mạnh mẽ của corticoid khi bệnh diễn tiến nặng [1].
Về hiệu lực sinh học, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 76 người tình nguyện khỏe mạnh năm 2018 đã đo lường phản ứng dị ứng tiếp xúc với diphenylcyclopropenone (DPCP) [3]. Kết quả thử nghiệm trên người cho thấy các corticoid bôi ngoài da có khả năng ức chế phản ứng viêm rõ rệt theo thứ tự giảm dần: mỡ clobetasol propionate, mỡ betamethasone valerate, và mỡ hydrocortisone butyrate [3]. Khi dùng mỡ tacrolimus 0,1% trước và sau kích thích, tác dụng chống viêm cũng được ghi nhận mạnh mẽ [3]. Kết quả này chứng minh rằng các thuốc bôi đặc trị cần tiếp xúc trực tiếp với vùng da kích ứng dưới điều kiện kiểm soát để phát huy hoạt lực ức chế viêm tối đa [3].
Cảnh giác nguy cơ tác dụng phụ toàn thân và dị ứng thuốc bôi
Việc dùng kem corticoid không đúng cách, lạm dụng kéo dài hoặc tự ý tăng liều khi thấy bôi thuốc không đỡ (do bị màng lô cam thạch cản trở) tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe.
Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép quy mô lớn tại Hà Lan công bố năm 2009 đã phân tích dữ liệu liên kết của hơn 2,5 triệu cá nhân từ năm 1992 đến 2004 [4]. Trong số 192.893 người bắt đầu sử dụng corticoid bôi ngoài da, có 2.212 người phát triển bệnh đái tháo đường và được bắt cặp với 8.582 người đối chứng [4]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc đang sử dụng corticoid bôi ngoài da làm tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường với tỷ số chênh (OR) là 1,24 [4]. Nguy cơ này tăng lên tỷ số chênh 1,32 khi thời gian dùng thuốc bôi vượt quá 180 ngày, và tăng lên 1,44 khi tổng liều tích lũy đạt mức 731-1460 mg [4]. Đối với những người chưa từng hoặc đã ngưng dùng corticoid toàn thân, việc đang dùng corticoid bôi ngoài da vẫn liên quan đến việc tăng nguy cơ đái tháo đường với tỷ số chênh 1,27 [4].
Bên cạnh nguy cơ hấp thu toàn thân gây rối loạn chuyển hóa, người bệnh còn đối mặt với nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng do chính các loại thuốc bôi ngoài da [5]. Khi xuất hiện tình trạng viêm da tiếp xúc do thuốc bôi, biện pháp xử trí là ngừng ngay thuốc nghi ngờ và sử dụng thuốc mỡ corticoid để điều trị vùng tổn thương [5]. Tuy nhiên, tá dược trong kem bôi hoặc chính bản thân phân tử hoạt chất corticoid cũng có thể là nguyên nhân gây dị ứng tiếp xúc [5].
Một báo cáo ca bệnh năm 2000 ghi nhận một phụ nữ 46 tuổi bị dị ứng tiếp xúc với nhiều loại corticoid bôi ngoài da được xác nhận qua thử nghiệm áp da (patch test) [6]. Khi thực hiện thử nghiệm kích thích đường uống mù đơn với 5 loại corticoid, bệnh nhân đã phát ban dạng dát sần muộn lan tỏa với 4 loại gồm triamcinolone, methylprednisolone, dexamethasone và prednisone; riêng hydrocortisone không gây phản ứng bất lợi [6]. Điều này nhấn mạnh rằng nếu bôi thuốc corticoid mà vùng da ngày càng đỏ, ngứa hoặc lan rộng, người bệnh cần nghĩ đến khả năng dị ứng với chính thuốc bôi ngoài da và phải đi khám chuyên khoa để xác định chính xác dị nguyên [5], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chung thuốc bôi
Nhiều người lầm tưởng rằng trộn lẫn lô cam thạch và kem corticoid rồi thoa cùng lúc sẽ "nhân đôi tác dụng", vừa làm mát vừa kháng viêm nhanh. Trên thực tế, hành động này làm phá vỡ cấu trúc nhũ tương của kem bôi, làm kết tủa hoạt chất và giảm khả năng giải phóng dược chất vào da.
Một hiểu lầm khác là bôi một lớp lô cam thạch thật dày để "giữ ẩm" và khóa kem corticoid bên dưới. Lô cam thạch có tính chất làm se, hút dịch và làm khô bề mặt, hoàn toàn không phải là chất dưỡng ẩm hay chất làm mềm da như sáp mềm trắng [2]. Việc đắp lớp khoáng chất quá dày có thể gây khô căng da quá mức, tạo vảy cứng gây khó chịu thêm cho vùng da đang bị tổn thương.
Một số người còn cho rằng khi bôi corticoid bị ngứa tăng thì chỉ cần phủ thêm lô cam thạch lên trên là an toàn. Nếu cơn ngứa tăng lên do phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng với tá dược hoặc hoạt chất corticoid, việc tiếp tục bôi trát thêm các lớp khác chỉ làm chậm trễ việc phát hiện và xử trí kích ứng [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Bệnh nhân viêm da có vết loét mãn tính ở chân cần hết sức thận trọng, vì nhóm này có nguy cơ rất cao bị viêm da tiếp xúc với các loại thuốc bôi ngoài da và thuốc sát trùng [5]. Khi phát hiện dị ứng với thuốc bôi, cần tư vấn để người bệnh tránh sử dụng lại hoạt chất đó cả bằng đường bôi lẫn đường toàn thân [5].
Những người có tiền sử đái tháo đường, rối loạn đường huyết hoặc đang phải điều trị bệnh mạn tính cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng corticoid bôi ngoài da trong thời gian dài, vì thuốc có thể làm tăng nguy cơ liên quan đến đái tháo đường khi dùng trên 180 ngày hoặc liều tích lũy cao [4].
Bệnh nhân có cơ địa dị ứng đa hóa chất, từng bị dị ứng mỹ phẩm hay dị ứng thuốc bôi trước đây cần thận trọng với các thành phần tá dược có trong cả hỗn dịch lô cam thạch lẫn kem bôi corticoid [5]. Hiện nay, một số liệu pháp mới như chất ức chế calcineurin bôi tại chỗ hay các công thức phục hồi hàng rào da không chứa steroid đang được nghiên cứu để giảm thiểu các tác dụng phụ của corticoid [7].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Để việc phối hợp lô cam thạch và kem corticoid không cản trở nhau, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc ngoài da sau:
Không bôi chung cùng lúc: Tuyệt đối không trộn lẫn hai loại chế phẩm này với nhau hoặc bôi chồng lớp này ngay sau lớp kia.
Ưu tiên thuốc đặc trị trước: Khi có chỉ định dùng cả hai loại, nên làm sạch nhẹ nhàng vùng da tổn thương, thoa một lượng kem corticoid vừa đủ theo đúng hướng dẫn của bác sĩ. Chờ cho kem ngấm hoàn toàn vào da (thường sau một khoảng thời gian nhất định) trước khi cân nhắc dùng các biện pháp hỗ trợ khác.
Làm sạch lớp màng trước khi thoa liều mới: Nếu đã thoa lô cam thạch lên da, trước khi bôi liều kem corticoid tiếp theo, cần dùng nước ấm hoặc nước muối sinh lý rửa trôi nhẹ nhàng lớp bột khoáng chất màu hồng đã khô, thấm khô da rồi mới bôi kem thuốc.
Tuân thủ thời gian điều trị: Không tự ý kéo dài thời gian dùng kem bôi corticoid quá số ngày bác sĩ đã chỉ định nhằm tránh nguy cơ tích lũy liều và các tác dụng phụ chuyển hóa lâu dài [4].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe làn da
Lô cam thạch là giải pháp không kê đơn hữu ích giúp xoa dịu cảm giác khó chịu ban đầu trên da, trong khi kem bôi corticoid là thuốc điều trị kháng viêm mạnh cần có sự kiểm soát chặt chẽ. Việc hiểu rõ tương tác vật lý tạo màng cản trở hấp thu thuốc sẽ giúp bạn sử dụng đúng cách, tránh làm giảm hiệu quả điều trị. Khi các triệu chứng viêm da không thuyên giảm hoặc có dấu hiệu kích ứng nặng hơn, hãy ngừng bôi thuốc và đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và hướng dẫn phác đồ phù hợp.