Nhiều người tin rằng bệnh tim mạch chỉ thuộc về thời hiện đại. Cuộc sống căng thẳng, đồ ăn nhanh và lười vận động thường bị xem là thủ phạm duy nhất. Quan niệm này tạo nên niềm tin rằng tổ tiên tiền sử có trái tim hoàn toàn khỏe mạnh.
Quan niệm này hoàn toàn sai. Bằng chứng khảo cổ học và y học giải phẫu xác nhận xơ vữa động mạch đã tồn tại từ hàng nghìn năm trước ở người cổ đại [1].
Xơ vữa mạch máu không phải sản phẩm riêng của thời nay
Tổn thương xơ vữa thành mạch ở xác ướp Ai Cập cổ đại đã được ghi nhận từ hơn một thế kỷ trước [2]. Các nghiên cứu gần đây tiếp tục củng cố thực tế này trên nhiều nền văn hóa cổ xưa khác nhau [2]. Dấu hiệu bệnh xuất hiện rõ ở tầng lớp giàu có và bộc lộ từ độ tuổi khá trẻ, khi nhiều người qua đời ở độ tuổi 40 và 50 [2].
Hiện tượng này không chỉ giới hạn ở một nền văn minh duy nhất. Dấu vết vôi hóa động mạch xuất hiện rải rác ở nhiều nhóm dân cư cổ xưa [1, 2]. Điều này cho thấy tổn thương mạch máu là một phần gắn liền với quá trình lão hóa tự nhiên của con người chứ không hoàn toàn do nếp sống công nghiệp tạo ra [2].
Bằng chứng chụp cắt lớp từ 137 xác ướp cổ đại
Nghiên cứu Horus công bố năm 2013 kiểm chứng giả thuyết về bệnh mạch máu thời tiền sử [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành chụp cắt lớp vi tính (CT) toàn thân cho 137 xác ướp từ 4 nền văn hóa khác nhau trải dài hơn 4.000 năm lịch sử [1]. Mẫu khảo sát bao gồm người Ai Cập cổ đại, người Peru cổ đại, người Pueblo cổ đại ở tây nam nước Mỹ và người Unangan săn bắt hái lượm thuộc quần đảo Aleutian [1].
Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định bệnh là sự hiện diện của mảng xơ vữa vôi hóa trên thành động mạch [1]. Kết quả cho thấy 47 trong tổng số 137 xác ướp (chiếm 34%) mắc xơ vữa động mạch chắc chắn hoặc có khả năng mắc [1]. Tỷ lệ này phân bố đều khắp các quần thể: 29 trên 76 người Ai Cập cổ đại (38%), 13 trên 51 người Peru cổ đại (25%), 2 trên 5 người Pueblo cổ đại (40%), và 3 trên 5 người Unangan săn bắt hái lượm (60%) [1].
Tổn thương phân bố ở nhiều vị trí: 28 xác ướp bị ở động mạch chủ (20%), 25 người ở động mạch chậu hoặc động mạch đùi (18%), 25 người ở động mạch khoeo hoặc chày (18%), 17 người ở động mạch cảnh (12%) và 6 người ở động mạch vành (4%) [1]. Trong số 5 giường mạch được kiểm tra, xơ vữa hiện diện ở 1-2 giường mạch tại 34 xác ướp (25%), ở 3-4 giường mạch tại 11 xác ướp (8%), và ở toàn bộ 5 giường mạch tại 2 xác ướp (1%) [1]. Độ tuổi tử vong tỷ lệ thuận với mức độ mắc bệnh: tuổi thọ trung bình của nhóm có xơ vữa là 43 tuổi so với 32 tuổi ở nhóm không mắc [1].
Câu chuyện của Người băng Otzi
Một minh chứng rõ ràng cho giai đoạn tiền sử là Người băng Otzi, thi thể được bảo tồn trong băng tuyết trên dãy Alps suốt 5.300 năm [1, 7]. Ông qua đời vào khoảng 45 tuổi do bị trúng tên gây xuất huyết nội [2].
Phân tích y học phát hiện Người băng Otzi bị xơ vữa động mạch với các nốt vôi hóa rõ rệt [2]. Bữa ăn cuối cùng của ông gồm ngũ cốc kết hợp với thịt hươu đỏ và sơn dương [2]. Giải mã toàn bộ bộ gene của Otzi bộc lộ các biến thể di truyền đơn nucleotide liên quan trực tiếp đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch [1, 7]. Đáng chú ý, cơ thể ông còn mang dấu hiệu nhiễm vi khuẩn Borrelia, một tác nhân nhiễm trùng có mối liên hệ với phản ứng viêm dẫn đến xơ vữa [2].
Nguồn gốc tiến hóa và vai trò của gene
Quá trình chuyển đổi từ chế độ ăn thực vật sang ăn thịt trong lịch sử tiến hóa loài người tạo nên áp lực chọn lọc tự nhiên đối với các cơ chế điều hòa cholesterol máu [3]. Một giả thuyết khoa học chỉ ra allele epsilon4 của gene ApoE là dạng cổ xưa, giúp tăng hấp thu cholesterol và hữu ích cho những cộng đồng săn bắt hái lượm có nguồn thực phẩm bấp bênh [3]. Người mang biến thể này có mức cholesterol cao hơn và nguy cơ mắc bệnh động mạch vành cao hơn [3].
Sự xuất hiện của biến thể epsilon3 cách đây khoảng 300.000 năm có thể là đáp ứng trước áp lực bệnh lý tim mạch do tiêu thụ lượng cholesterol cao từ thịt [3]. Biến thể epsilon3 đạt tần số cao nhất ở các nhóm cư dân canh tác nông nghiệp lâu đời [3]. Dữ liệu này chứng minh bệnh lý mạch máu gắn liền với nền tảng sinh học và di truyền của loài người từ hàng trăm nghìn năm trước [3, 7].
Phụ nữ thời cổ đại cũng không tránh khỏi bệnh tim
Nhiều giả định cho rằng bệnh mạch máu chỉ tấn công nam giới thời hiện đại [4]. Dữ liệu kiểm tra CT trên các xác ướp nữ Ai Cập cổ đại bác bỏ hoàn toàn cách hiểu này [4].
Hình ảnh chụp cắt lớp của một phụ nữ Ai Cập sống cách đây hơn 3.000 năm cho thấy các mảng xơ vữa vôi hóa xuất hiện khắp các động mạch hệ thống [4]. Thi thể này còn lưu lại dấu tích tổn thương nghi do một cơn nhồi máu cơ tim trước đó [4]. Kết luận từ nghiên cứu khẳng định xơ vữa mạch máu ảnh hưởng đến cả nam lẫn nữ từ hàng nghìn năm trước, bắt nguồn từ sự tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường như tiếp xúc khói bếp hay độc chất [4].
Bằng chứng đối lập từ các quần thể sống truyền thống
Dù xơ vữa đã có từ thời cổ đại, nguy cơ tim mạch ở mỗi nhóm dân cư lại có sự chênh lệch lớn. Nghiên cứu tại đảo Kitava thuộc Papua New Guinea ghi nhận người dân làm nông nghiệp truyền thống hiếm khi mắc bệnh tim mạch [2]. Quần thể này có hồ sơ chuyển hóa rất tốt và không bị tăng huyết áp [2].
Tương tự, người bản địa Tsimane ở rừng mưa Amazon duy trì lối sống tự cung tự cấp và sở hữu tỷ lệ mắc bệnh động mạch vành thấp nhất thế giới [5]. Điểm đặc biệt là tỷ lệ mắc bệnh của họ duy trì ở mức tối thiểu bất chấp gánh nặng viêm nhiễm cao trong môi trường sống [5]. Yếu tố nguy cơ thông thường như cholesterol, hút thuốc, huyết áp và đái tháo đường giải thích hơn 90% nguy cơ mắc bệnh mạch vành ở thời hiện đại [5].
Hiểu lầm về chế độ ăn tiền sử và bệnh tật
Nhiều trào lưu ăn uống hiện đại cho rằng người cổ đại săn bắt hái lượm có thể trạng thon gọn, thể lực hoàn hảo và hoàn toàn miễn nhiễm với các bệnh mạn tính [6]. Thực tế nghiên cứu cho thấy 3 trên 5 người săn bắt hái lượm thuộc nhóm xác ướp Unangan cổ xưa vẫn bị xơ vữa động mạch [1, 2].
Chế độ ăn thời tiền sử với nhiều thịt hoang dã, thực vật tự nhiên, giàu đạm và acid béo không bão hòa chuỗi dài có thể hỗ trợ cải thiện huyết áp, vòng eo, độ nhạy insulin và lipid máu [7]. Tuy nhiên, việc ăn theo lối cổ đại không phải lá chắn tuyệt đối bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tim, bởi quá trình thoái hóa mạch máu còn phụ thuộc vào tuổi tác, gene di truyền và phản ứng viêm [1, 7, 8].
Ai nên thận trọng trước quan niệm sai lệch?
- Người mắc bệnh tim mạch hoặc rối loạn lipid máu: Không nên tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang các chế độ ăn mô phỏng thời tiền sử mà thiếu sự theo dõi y khoa [5].
- Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim sớm: Yếu tố gene quy định nguy cơ xơ vữa độc lập với lối sống lành mạnh, cần chủ động tầm soát chuyên sâu định kỳ [1, 7].
- Người cao tuổi: Xơ vữa mạch máu tăng dần theo tuổi thọ tự nhiên, đòi hỏi việc thăm khám thường xuyên dù bản thân duy trì nếp sống rất kỷ luật [1].
Lời khuyên áp dụng vào đời sống hiện nay
- Xây dựng khẩu phần ăn cân đối: Tăng cường rau xanh, trái cây, các loại hạt và hải sản; dùng thịt nạc và thịt đỏ ở mức vừa phải [6].
- Giảm thiểu thực phẩm công nghiệp: Hạn chế thức ăn siêu chế biến, đường tinh luyện và chất béo bão hòa công nghiệp, vốn chiếm tới 70% năng lượng khẩu phần phương Tây hiện nay [4, 5].
- Kiểm soát sớm các chỉ số sức khỏe: Can thiệp điều chỉnh sớm huyết áp, đường huyết và mỡ máu giúp ngăn ngừa và làm chậm tiến trình tắc hẹp lòng mạch về sau [5].
Xơ vữa động mạch là bệnh lý có nguồn gốc tiến hóa lâu đời, chịu tác động kết hợp giữa cơ địa di truyền và môi trường sống chứ không riêng lối sống hiện đại. Hiểu đúng bản chất tiến hóa của bệnh giúp chúng ta chủ động thăm khám định kỳ, phối hợp y học hiện đại với dinh dưỡng cân bằng để bảo vệ trái tim lâu dài.
