Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ phải đối mặt với tình trạng hay quên, suy giảm khả năng tập trung hoặc mệt mỏi tinh thần mà dân gian thường gọi là "não cá vàng". Để cải thiện tình trạng này, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loại cây cỏ tự nhiên với hy vọng tăng cường trí nhớ mà không phải dùng thuốc tây. Trong số các loại thảo mộc được truyền tai nhau gần đây, dây săng máu (còn có tên khoa học là Celastrus paniculatus) nổi lên như một vị thuốc bồi bổ trí não và tăng cường nhận thức.
Tuy nhiên, quan niệm phụ nữ có thai có thể sử dụng dây săng máu để bổ não là hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho thai kỳ. Việc tự ý sử dụng một dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh khi chưa có bằng chứng an toàn rõ ràng có thể đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và sức khỏe của người mẹ.
Trả lời thẳng thắn: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng
Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát cho thắc mắc này là: Sai, phụ nữ mang thai không được tự ý dùng dây săng máu để bổ não.
Dù được xem là cây thuốc bổ thần kinh trong một số hệ thống y học cổ truyền, dây săng máu chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất cao. Hiện nay, y học hiện đại chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào khẳng định loài cây này an toàn cho phụ nữ mang thai hoặc thai nhi.
Ngược lại, các nghiên cứu độc học và sinh sản trên mô hình thực nghiệm đã ghi nhận nhiều tác động bất lợi của thảo dược này đối với hệ sinh sản và chức năng nội tạng. Do đó, việc dùng săng máu trong thai kỳ không những không mang lại lợi ích đã được kiểm chứng mà còn đẩy người mẹ vào nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến sự an toàn của phôi thai.
Hiểu về cơ chế tác động lên hệ thần kinh của dây săng máu
Tại sao dây săng máu lại được gán cho công dụng "bổ não"? Về mặt dược lý, các chất chiết xuất từ hạt và thân của loài thực vật này chứa các alkaloid, sesquiterpen và nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên có khả năng tương tác với các thụ thể thần kinh.
Các hợp chất này có thể điều hòa sự dẫn truyền thần kinh, hỗ trợ bảo vệ màng tế bào não trước các gốc tự do và hiện tượng viêm mạn tính. Ở trạng thái thực nghiệm, các phân tử hoạt tính sinh học trong dược liệu có xu hướng can thiệp vào chu trình sống của tế bào và kiểm soát con đường chết theo chương trình.
Chính vì khả năng đi qua hàng rào máu não và tác động sâu vào các mô thần kinh nhạy cảm, loại thảo mộc này không đơn thuần là một món bồi bổ vô hại. Mọi tác nhân có thể thay đổi hoạt động tế bào thần kinh ở mức độ phân tử đều có nguy cơ ảnh hưởng đến sự biệt hóa và phát triển hệ thần kinh non nớt của thai nhi nếu người mẹ hấp thu qua đường tiêu hóa.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độc tính?
Để nhìn nhận một cách khách quan, giới khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm đánh giá cả tiềm năng bảo vệ thần kinh lẫn độc tính của dây săng máu trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã kiểm tra tác động của dịch chiết cồn từ cây Celastrus paniculatus trên chuột cống đực giống Wistar bị phơi nhiễm methylmercury (thủy ngân hữu cơ) [1]. Methylmercury là một chất gây ô nhiễm môi trường phổ biến trong hải sản, có khả năng tích lũy sinh học và gây độc tính thần kinh nặng nề [1]. Trong thí nghiệm kéo dài 21 ngày này, chuột được chia thành các nhóm gồm nhóm đối chứng, nhóm dùng methylmercury (liều 5 mg/kg thể trọng), nhóm dùng methylmercury kết hợp dịch chiết săng máu (liều 200 mg/kg thể trọng), và nhóm chỉ dùng riêng dịch chiết săng máu (liều 200 mg/kg thể trọng) bằng đường uống [1].
Kết quả tại mô tiểu não cho thấy dịch chiết săng máu làm tăng hoạt động của chuỗi vận chuyển điện tử trong ty thể với ý nghĩa thống kê p < 0,05 [1]. Đồng thời, thảo dược này làm giảm sự giải phóng cytochrome c (p < 0,05) và làm giảm biểu hiện mRNA của caspase 3 (p < 0,05) ở tiểu não [1]. Điều này chứng minh dịch chiết giúp bảo vệ tiểu não trước độc tính của methylmercury thông qua việc ức chế con đường chết tế bào theo chương trình cytochrome c/caspase 3 [1]. Ngoài ra, tại động mạch chủ, săng máu còn giúp cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa, cải thiện rối loạn mỡ máu và giảm thiểu tổn thương tróc lớp nội mô do methylmercury gây ra [1].
Mặc dù nghiên cứu năm 2018 cho thấy tiềm năng bảo vệ thần kinh trước độc chất, nhưng một nghiên cứu tiền lâm sàng khác công bố vào năm 1990 lại chỉ ra những cảnh báo nghiêm trọng về mặt sinh sản và độc tính tế bào [2]. Nghiên cứu này đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết dầu từ hạt Celastrus paniculatus trên tinh hoàn và gan của chuột cống đực trưởng thành [2].
Khi quan sát mô học tinh hoàn ở động vật được điều trị, các nhà nghiên cứu phát hiện tình trạng hình thành không bào, cạn kiệt tế bào mầm và làm ngừng trệ quá trình sinh tinh [2]. Tại gan, những con chuột được tiêm màng bụng liều 0,2 ml dịch chiết hạt săng máu cách ngày một lần trong 30 ngày đã xuất hiện tình trạng hoại tử cục bộ [2]. Mặc dù các tổn thương ở gan không còn thấy sau 45 ngày ngừng điều trị và quá trình tái tạo mô được ghi nhận sau 30 ngày dừng thuốc, các tác giả kết luận rằng dầu hạt săng máu sở hữu hoạt tính kháng sinh sản rõ rệt [2].
Lợi ích hạn chế và khoảng trống bằng chứng ở phụ nữ mang thai
Khi phân tích kỹ các công bố khoa học kể trên, chúng ta có thể nhận thấy một khoảng trống nghiên cứu rất lớn. Tất cả các dữ liệu thực nghiệm hiện có đều chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm, cụ thể là chuột cống đực [2] [1]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá độ an toàn hay hiệu quả bổ não.
Các tác động sinh học diễn ra trên cơ thể động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người, đặc biệt là phụ nữ trong giai đoạn thai nghén vô cùng nhạy cảm. Nghiên cứu năm 2018 cho thấy tác dụng hỗ trợ chống độc thần kinh nhưng đối tượng nghiên cứu lại là chuột đực chịu tác động bởi kim loại nặng methylmercury [1]. Dữ liệu này không đồng nghĩa với việc thảo dược sẽ giúp cải thiện trí nhớ cho một người mẹ khỏe mạnh đang mang thai.
Hơn thế nữa, hoạt tính kháng sinh sản và ức chế tế bào mầm được ghi nhận ở nghiên cứu năm 1990 là hồi chuông cảnh báo lớn về độc tính sinh học của săng máu [2]. Một hoạt chất có khả năng làm gián đoạn tế bào sinh sản và gây hoại tử tế bào gan trên động vật [2] chắc chắn tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn phân bào, ảnh hưởng xấu đến sự làm tổ của phôi hoặc kích thích co bóp tử cung dẫn tới hư thai. Do đó, tuyên bố dây săng máu giúp thai phụ bổ não là thiếu căn cứ khoa học nghiêm trọng.
Bác bỏ hiểu lầm: "Cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn"
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là đánh đồng khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Nhiều người tin rằng thảo dược không có hóa chất nhân tạo nên dùng cho đối tượng nào cũng được, kể cả bà bầu.
Thực tế, cây cỏ trong tự nhiên tồn tại hàng nghìn hoạt chất hóa học phức tạp. Nhiều loại cây phát triển các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như một cơ chế tự vệ để chống lại động vật ăn cỏ hay sâu bệnh. Khi vào cơ thể người, những chất này hoạt động không khác gì một loại thuốc điều trị, có thể chuyển hóa qua gan, bài tiết qua thận và tác động lên các thụ thể tế bào.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy dầu hạt săng máu có thể gây hoại tử cục bộ tế bào gan trong thời gian sử dụng [2]. Mặc dù tổn thương này có thể tự phục hồi sau khi ngừng tiếp xúc [2], nhưng điều đó chứng minh rõ ràng rằng dược liệu này có độc tính đối với nội tạng chứ không hề lành tính như lời đồn. Đối với phụ nữ mang thai, khi gan và thận đã phải tăng công suất làm việc để hỗ trợ sự sống của thai nhi, việc tiếp nạp thêm một dược chất có độc tính trên gan [2] là vô cùng nguy hiểm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh dùng dây săng máu?
Dựa trên các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng hiện có, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải tránh xa hoặc cực kỳ cẩn trọng với dây săng máu:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Do chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về tính an toàn trên người mang thai và dữ liệu động vật ghi nhận độc tính tế bào [2], nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng.
Thứ hai là phụ nữ đang trong giai đoạn lên kế hoạch sinh con hoặc đang điều trị hiếm muộn. Các hoạt tính kháng sinh sản được ghi nhận trên mô hình thực nghiệm [2] có thể cản trở quá trình thụ thai tự nhiên.
Thứ ba là nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc đang mong muốn có con. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết dầu từ hạt cây này gây cạn kiệt tế bào mầm và đình trệ quá trình sinh tinh ở chuột [2]. Do đó, nam giới muốn duy trì chất lượng tinh trùng không nên tùy tiện sử dụng.
Thứ tư là những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang sử dụng các loại thuốc gây áp lực lên gan. Tác động gây tổn thương và hoại tử tế bào gan tạm thời trên động vật [2] cho thấy dược liệu này có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý gan sẵn có.
Giải pháp an toàn chăm sóc não bộ cho mẹ bầu
Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu truyền miệng nhiều rủi ro, phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể cải thiện chứng hay quên và mệt mỏi tinh thần thông qua các phương pháp khoa học đã được kiểm chứng.
Thai phụ nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung đầy đủ các dưỡng chất thiết yếu cho não bộ như axit béo Omega-3 từ các loại cá béo an toàn hoặc các loại hạt dinh dưỡng. Việc uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh và hoa quả tươi cũng giúp các tế bào thần kinh hoạt động tối ưu.
Giấc ngủ là yếu tố then chốt giúp não bộ phục hồi và củng cố trí nhớ. Thai phụ nên ngủ đủ giấc, dành thời gian nghỉ ngơi ngắn trong ngày và thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng như đi bộ hoặc yoga cho bà bầu để kích thích tuần hoàn máu lên não.
Quan trọng nhất, trước khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung, thảo dược hay viên uống hỗ trợ trí não nào, người mẹ luôn cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa. Việc tự ý bồi bổ bằng những bài thuốc chưa rõ nguồn gốc không chỉ lãng phí tiền bạc mà còn có thể đánh đổi bằng sự an toàn của con yêu.
