Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà đem sắc lấy nước uống mỗi khi thấy nóng trong người hoặc nổi mụn. Trong số đó, cỏ seo gà (tên khoa học là Pteris multifida) thường được rỉ tai như một bài thuốc dân gian giúp mát gan, thải độc và trị mụn nhọt hiệu quả.
Tuy nhiên, quan niệm uống nước sắc cỏ seo gà để "thải độc gan" và ngừa mụn là chưa có căn cứ khoa học xác thực. Các dữ liệu dược lý hiện nay không hề chứng minh loài cây này có khả năng lọc độc cho gan hay làm sạch da, thậm chí việc tùy tiện sử dụng còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nguy hiểm.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học thực tế
Khái niệm "thải độc gan" theo cách hiểu dân gian thường không trùng khớp với cơ chế chuyển hóa sinh học. Gan là cơ quan tự đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa độc chất thông qua chuỗi phản ứng enzyme phức tạp, không cần đến một loại thảo mộc bất kỳ để "rửa" sạch độc tố. Mụn trứng cá lại liên quan mật thiết đến tình trạng tăng tiết bã nhờn, tắc nghẽn nang lông, vi khuẩn và viêm nhiễm tại chỗ, không phải đơn thuần do gan tích tụ chất độc mà phát ra ngoài.
Xét về thành phần hóa thực vật, cây cỏ seo gà (Pteris multifida) quả thực có chứa một số nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên. Một nghiên cứu hóa học công bố năm 2008 đã phân lập được 7 hợp chất từ dịch chiết methanol của loài cây này [1]. Các hợp chất bao gồm một glycoside sesquiterpene là pterosin C-3-O-beta-D-glucoside cùng sáu hợp chất flavonoid gồm apigenin, luteolin, apigenin-7-O-beta-D-glucoside, apigenin-7-O-beta-D-glucosyl-4'-O-alpha-L-rhamnoside, apigenin-4'-O-alpha-L-rhamnoside và luteolin-7-O-beta-D-glucoside [1]. Nghiên cứu xác nhận apigenin, luteolin và hai dạng dẫn xuất rhamnoside lần đầu tiên được tìm thấy trong cỏ seo gà [1]. Dù các flavonoid này có tính chống oxy hóa trong tự nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc uống nước sắc cả cây sẽ kích hoạt khả năng giải độc cho gan hay trị mụn.
Khoa học thực sự nghiên cứu gì về cỏ seo gà?
Các nghiên cứu dược lý thực tế về cỏ seo gà (Pteris multifida) hoàn toàn tập trung vào những hướng tác dụng khác trên mô hình động vật thí nghiệm, thay vì điều trị mụn hay thanh lọc cơ thể.
Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 đã tiến hành khảo sát tác dụng kháng u của tổng flavonoid chiết xuất từ cỏ seo gà trên chuột mang khối u ghép H22 [2]. Trong thử nghiệm này, chuột mô hình được phân chia thành nhóm đối chứng mô hình, các nhóm dùng flavonoid tổng liều cao và liều thấp, cùng nhóm dùng hóa chất đối chứng CTX [2]. Các nhóm dùng flavonoid từ cỏ seo gà được cho uống liên tục trong 10 ngày, trong khi nhóm CTX được dùng cách ngày [2].
Kết quả ghi nhận tổng flavonoid từ loài cây này có khả năng ức chế sự phát triển của khối u cấy ghép H22 [2]. Tỷ lệ ức chế khối u ở nhóm dùng liều cao đạt 49,36% và nhóm dùng liều thấp đạt 33,97% [2]. Đồng thời, chiết xuất này làm gia tăng chỉ số lách và chỉ số tuyến ức, tăng nồng độ TNF-alpha và IL-2 trong huyết thanh chuột [2]. Về mặt sinh hóa, chuột dùng dịch chiết tăng mức năng lực chống oxy hóa tổng số (T-AOC) và giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận tác dụng ức chế u có thể liên quan tới việc nâng cao chức năng miễn dịch và tăng cường khả năng chống oxy hóa ở chuột [2]. Nghiên cứu hoàn toàn không đề cập đến tác dụng trị mụn hay bảo vệ gan.
Đến năm 2017, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá tác động của cỏ seo gà đối với bệnh tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt và độc tính bán trường diễn trên chuột [3]. Dịch chiết tổng flavonoid từ Pteris multifida đã được xác định chứa 10 flavonoid chính thông qua sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ [3]. Chuột mắc bệnh tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt được cho uống chiết xuất này với liều 180 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 60 ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp làm giảm rõ rệt chỉ số tuyến tiền liệt [3]. Phân tích hóa mô miễn dịch ghi nhận sự ức chế biểu hiện của yếu tố tăng sinh nội mô mạch máu (VEGF) và kích hoạt biểu hiện của TGF-beta 1 trong các mẫu mô tuyến tiền liệt [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 còn tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley [3]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) của dịch chiết flavonoid tổng này được xác định là 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày [3]. Những bằng chứng này hướng đến tiềm năng nghiên cứu cho bệnh lý tuyến tiền liệt, không phải là cơ sở để tự ý đun nước uống hàng ngày nhằm làm đẹp da.
Nguy cơ tiềm ẩn: Cỏ seo gà là loài siêu tích lũy asen
Một khía cạnh cực kỳ quan trọng mà người truyền miệng thường bỏ qua chính là đặc tính sinh học của chi thực vật này. Cỏ seo gà là một loài thực vật có khả năng siêu tích lũy asen (thạch tín) từ đất và môi trường xung quanh, thường được giới khoa học ứng dụng để xử lý đất ô nhiễm hơn là làm thuốc uống.
Một khảo sát thực địa tại mỏ asen bỏ hoang ở tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc công bố năm 2007 đã tiến hành điều tra khả năng siêu tích tụ kim loại độc này trên 11 phân loại thuộc chi Pteris [4]. Ngoài việc khảo sát thực địa, cây non của 11 phân loại này đã được trồng trong nhà kính suốt 12 tuần trên các nền đất chứa nồng độ asen nhân tạo là 0, 50 và 200 mg As/kg [4]. Kết quả chỉ ra loài Pteris multifida (cỏ seo gà) cùng với một số loài khác như Pteris aspericaulis, Pteris cretica var. nervosa, Pteris fauriei, P. multifida f. serrulata và Pteris oshimensis đều là những thực vật có khả năng siêu tích lũy asen [4]. Nghiên cứu cũng phát hiện khả năng siêu tích lũy asen là một đặc tính cơ bản, có sẵn ở các quần thể khác nhau của loài P. multifida [4].
Một nghiên cứu thực địa khác tại miền nam Trung Quốc thu thập 112 mẫu cây và đất, bao gồm 78 mẫu Pteris vittata, 13 mẫu Pteris cretica, 3 mẫu Pteris multifida và 18 mẫu dương xỉ thuộc chi khác mọc trên 7 khu vực có nồng độ asen khác nhau [5]. Mặc dù trong nhóm chi Pteris, P. multifida có mức tích tụ thấp hơn so với loài chiếm ưu thế P. vittata, nồng độ asen ghi nhận trong lá của P. multifida vẫn nằm trong khoảng rất cao, dao động từ 11,2 đến 341 mg/kg [5]. Nồng độ sắt (Fe) tích lũy trong lá của P. multifida cũng đạt mức 375 đến 1856 mg/kg [5]. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa sự tích tụ sắt và sự tích lũy, dung nạp asen trong các loài dương xỉ này [5].
Nghiên cứu năm 2021 về ảnh hưởng của nhiệt độ thấp đến việc tích lũy asen đã nuôi cấy cỏ seo gà (Pteris multifida) cùng hai loài khác trong dung dịch bổ sung 5 mg/L As ở nhiệt độ từ 25 độ C xuống 5 độ C trong 15 ngày [6]. Kết quả phân bố cho thấy asen chủ yếu tích tụ trong lá của cây, đồng thời P. multifida cũng lưu trữ một phần asen trong rễ [6]. Khi nhiệt độ giảm dần, P. multifida vẫn duy trì trạng thái khỏe mạnh và tiếp tục tích lũy asen cho đến khi hạ xuống 10 độ C, chỉ ngừng tích tụ khi nhiệt độ xuống 5 độ C [6]. Cỏ seo gà thể hiện sự kiểm soát việc vận chuyển và thoát asen chặt chẽ, được đề xuất là loài phù hợp nhất để xử lý nước nhiễm asen ở vùng ôn đới [6].
Việc tự ý thu hái cỏ seo gà ngoài tự nhiên để đun nước uống trực tiếp đem lại mối nguy hại lớn. Cây cỏ có thể đã hút một lượng lớn thạch tín từ nguồn đất và nước xung quanh, khi sắc uống sẽ trực tiếp đưa kim loại nặng độc hại này vào cơ thể.
Độc tính gan từ các chế phẩm thảo dược trôi nổi
Nhiều người nghĩ thảo mộc luôn lành tính, nhưng thực tế việc tự dùng dược liệu không rõ nguồn gốc có thể gây tổn thương gan cấp tính hoặc mạn tính. Một nghiên cứu năm 2014 về độc tính trên gan của thực phẩm bổ sung thảo dược nhấn mạnh rằng nhãn mác của các sản phẩm thảo dược thường không đáng tin cậy [7]. Hầu hết các chất pha tạp hoặc tạp chất gây độc trong chất bổ sung từ thảo dược là các hoạt chất dược phẩm và kim loại nặng [7].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự nhiễm khuẩn có liên quan đến tổn thương gan do các sản phẩm thảo dược bổ sung [7]. Ngay cả với những hợp chất tưởng chừng có lợi như catechin chiết xuất từ trà xanh, các bằng chứng lâm sàng và thực nghiệm cũng cho thấy chúng có khả năng gây độc cho gan [7]. Tổn thương gan do các hợp chất này có thể mang tính chất dị ứng hoặc đặc ứng (idiosyncratic), nghĩa là không phụ thuộc hoàn toàn vào liều lượng [7]. Do đó, việc uống một loại cây cỏ hoang dã có khả năng tích lũy kim loại nặng cao như cỏ seo gà không những không giúp gan giải độc, mà còn có thể khiến gan phải làm việc quá tải, thậm chí dẫn tới suy giảm chức năng gan do ngộ độc.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Tóm lại, những tác dụng dược lý của cỏ seo gà mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm trên mô hình chuột. Chiết xuất tổng flavonoid của cây đã cho thấy tác dụng ức chế u cấy ghép H22 ở chuột (ức chế từ 33,97% đến 49,36%) thông qua điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa [2]. Ngoài ra, liều 180 mg/kg thể trọng trong 60 ngày giúp giảm chỉ số phì đại tuyến tiền liệt ở chuột [3], với ngưỡng an toàn không quan sát thấy tác dụng ngoại ý trên chuột cống là 200 mg/kg/ngày trong 90 ngày [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn KHÔNG CÓ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh cỏ seo gà có tác dụng "thải độc", trị mụn hay làm mát gan. Những kết quả trên động vật thí nghiệm sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng đo lường kỹ lưỡng, hoàn toàn khác biệt với việc người dân tự hái cây cỏ về sắc uống dạng nước thô.
Hiểu lầm thường gặp về cỏ seo gà và mụn trứng cá
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi hiện tượng nổi mụn với tình trạng "nóng gan" hay "gan quá tải". Khi thấy da mụn, người dân thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng để thải độc thay vì đi khám da liễu. Uống nước sắc cỏ seo gà không thể giải quyết được nguyên nhân gây mụn như sự mất cân bằng hormone, vi khuẩn C. acnes hay tình trạng viêm da.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì không chứa độc tố. Khả năng siêu tích lũy asen tự nhiên của cỏ seo gà [4], [6], [5] là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược có thể chứa hàm lượng kim loại nặng rất cao. Việc đun sôi, sắc nước truyền thống không thể loại bỏ được asen hay các tạp chất kim loại nặng này.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng?
Những người đang gặp vấn đề về mụn trứng cá, người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối tránh việc tự ý sắc cỏ seo gà để uống. Người có bệnh gan dùng thảo dược lạ có nguy cơ cao gặp phải tình trạng tổn thương gan do thuốc hoặc ngộ độc kim loại nặng [7].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ càng phải cẩn trọng, bởi nhóm đối tượng này cực kỳ nhạy cảm với độc tố kim loại như thạch tín. Chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của cỏ seo gà trên các đối tượng này. Bất kỳ ai nếu muốn sử dụng thảo dược đều phải có sự thăm khám và kê đơn từ bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không mua dược liệu trôi nổi hay hái cỏ hoang ven đường.
Cách tiếp cận đúng đắn để chăm sóc da và gan
Thay vì tin vào các bài thuốc thải độc truyền miệng chưa được kiểm chứng, người bị mụn nên tìm đến các chuyên khoa da liễu để được thăm khám chuẩn xác. Việc kiểm soát mụn đòi hỏi các biện pháp chăm sóc tại chỗ, làm sạch da đúng cách và sử dụng thuốc bôi hoặc thuốc uống theo phác đồ y khoa.
Đối với sức khỏe của gan, cách bảo vệ tốt nhất là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng giàu chất xơ, hạn chế đồ uống có cồn và không tự ý sử dụng các loại thuốc hay thực phẩm chức năng không rõ thành phần. Khi nghi ngờ gan có vấn đề hoặc xuất hiện các triệu chứng bất thường, người bệnh cần đến bệnh viện để xét nghiệm chức năng gan cụ thể.
Uống nước sắc cỏ seo gà để thải độc gan và ngừa mụn là một lời đồn sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc asen nguy hại. Để bảo vệ cơ thể, mỗi người cần dựa vào các bằng chứng khoa học chuẩn mực và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể.
