Nhiều người bị ợ chua, nóng rát cổ họng thường tìm đến nước ion kiềm như một giải pháp cứu cánh để trung hòa axit dạ dày. Thậm chí, không ít lời quảng cáo khẳng định loại nước này có thể chữa lành tận gốc bệnh trào ngược dạ dày thực quản hay trào ngược họng - thanh quản.

Thực tế, nước ion kiềm có pH cao thực sự có khả năng làm bất hoạt enzym pepsin – một thủ phạm gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa – nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm [1]. Việc uống loại nước này có thể hỗ trợ làm giảm tạm thời tác động của dịch trào ngược, song tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này [1].

Kẻ giấu mặt gây tổn thương trong bệnh trào ngược

Khi nhắc đến trào ngược dạ dày, đa số chúng ta chỉ nghĩ tới tác hại của axit clohydric (HCl). Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chứng minh enzym tiêu hóa pepsin bám dính tại mô mới chính là yếu tố nền tảng gây tổn thương niêm mạc thực quản và thanh quản [1]. Pepsin vốn là một enzym phân giải protein trong dạ dày và cần môi trường axit để hoạt động [1].

Khi dịch dạ dày trào ngược lên họng hoặc thanh quản, pepsin đi cùng và bám vào các tế bào niêm mạc [1]. Nguy hiểm hơn, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy pepsin người vẫn giữ trạng thái ổn định ở mức pH 7,4 [1]. Điều đó có nghĩa là dù môi trường tại họng không quá chua, enzym này vẫn tồn tại âm ỉ và có thể tái hoạt động trở lại khi tiếp xúc với các ion hydro (axit) từ bất kỳ nguồn nào đưa vào [1].

Các loại nước máy hay nước đóng chai thông thường trên thị trường hiện nay có độ pH dao động trong khoảng 6,7 đến 7,4 [1]. Mức độ này hoàn toàn không đủ để làm biến tính hay phá vỡ cấu trúc của enzym pepsin [1]. Vì vậy, việc uống nước lọc thông thường không thể giúp vô hiệu hóa được lượng enzym đang bám trên mô hầu họng [1].

Pepsin âm thầm phá hủy tế bào ngay cả khi không có axit

Một phát hiện đáng chú ý được công bố vào năm 2013 đã chỉ ra rằng pepsin vẫn có thể gây hại cho tế bào biểu mô ngay cả trong môi trường không có axit [2]. Khi nghiên cứu trên sinh thiết thanh quản và tế bào hạ họng nuôi cấy, các nhà khoa học nhận thấy tế bào biểu mô đã chủ động nuốt pepsin vào bên trong thông qua cơ chế nội bào [2].

Mặc dù pepsin bất hoạt ở môi trường trung tính pH 7, nhưng sau khi đi vào các túi nội bào, chúng gặp môi trường có độ pH thấp (khoảng pH 5) [2]. Tại mức pH 5 này, pepsin phục hồi khoảng 40% hoạt tính phân giải protein tối đa của nó [2]. Sự tái hoạt động bên trong tế bào này làm tổn thương ty thể, biến đổi hình thái tế bào và kích hoạt các gen đáp ứng căng thẳng [2].

Ngoài ra, pepsin khi trào ngược lên đường hô hấp còn kích thích các tế bào biểu mô phổi tiết ra chất trung gian gây viêm interleukin-8 (IL-8) trong các thử nghiệm in vitro [3]. Điều này lý giải vì sao nhiều bệnh nhân dù đã dùng thuốc giảm tiết axit nhưng vẫn bị đau họng, khàn tiếng hoặc viêm đường thở kéo dài [3, 8].

Tình trạng trào ngược axit yếu cũng được ghi nhận là nguyên nhân chính gây viêm thực quản kháng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [4]. Một nghiên cứu năm 2011 trên 20 bệnh nhân viêm thực quản có triệu chứng dai dẳng dù đã dùng thuốc PPI chuẩn hoặc liều cao ít nhất 8 tuần cho thấy: 100% bệnh nhân có số đợt trào ngược axit yếu vượt ngưỡng bình thường [4]. Axit dạ dày và pepsin vẫn tiếp tục được tiết ra và duy trì hoạt tính gây hại trong môi trường axit yếu này [4].

Nước pH 8,8 vô hiệu hóa enzym pepsin như thế nào?

Để tìm kiếm giải pháp ngăn chặn sự phá hủy của pepsin, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm được công bố vào năm 2012 đã tiến hành kiểm tra tác động của nước kiềm tự nhiên pH 8,8 [1]. Nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá khả năng làm biến tính enzym pepsin người vĩnh viễn và đo lường khả năng đệm axit của loại nước này [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy nước có độ pH 8,8 chứa bicarbonate tự nhiên đã làm biến tính và bất hoạt vĩnh viễn enzym pepsin người ngay lập tức [1]. Khác với nước uống thông thường, mức kiềm này phá vỡ cấu trúc của enzym, khiến nó không thể phục hồi hoạt tính ngay cả khi môi trường bị axit hóa trở lại [1].

Bên cạnh khả năng tiêu diệt enzym, thử nghiệm còn ghi nhận khả năng đệm axit clohydric của nước kiềm pH 8,8 vượt trội hơn hẳn so với hai loại nước đóng chai phổ biến có độ pH thông thường [1]. Nhờ hai cơ chế này, các nhà nghiên cứu nhận định việc uống nước kiềm có thể đem lại lợi ích hỗ trợ điều trị nhất định cho người bệnh trào ngược [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1979 về các phân đoạn pepsin trong dịch vị cũng lưu ý rằng không phải mọi dạng pepsin đều dễ bị kiềm chế [5]. Trong khi pepsin 1 và pepsin 3 tinh khiết bị mất từ 90% hoạt tính trở lên sau khi ủ ở pH 7,1-7,3 trong 30 phút, thì pepsin 5 lại bền vững với kiềm và giữ nguyên 100% hoạt tính [5]. Pepsin 5 thậm chí còn có xu hướng bảo vệ pepsin 3 không bị kiềm hóa hoàn toàn khi chúng cùng tồn tại trong dịch vị [5].

Từ ống nghiệm ra đời thực: Đừng vội thần thánh hóa

Mặc dù kết quả thí nghiệm trên nước pH 8,8 rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ ràng về giới hạn của bằng chứng khoa học [1]. Thử nghiệm làm bất hoạt enzym nói trên hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm (in vitro), nơi nước kiềm tiếp xúc trực tiếp với enzym pepsin trong điều kiện kiểm soát lý tưởng [1].

Cơ thể con người là một hệ thống sinh học vô cùng phức tạp. Khi bạn uống một ngụm nước kiềm, nước sẽ trôi qua họng rất nhanh rồi đi thẳng xuống dạ dày. Nước không thể lưu lại lâu trên niêm mạc thực quản hay thanh quản để loại bỏ toàn bộ lượng enzym đã bám sâu vào mô [1, 3]. Hơn nữa, dạ dày luôn liên tục tiết ra axit để tiêu hóa thức ăn, do đó lượng nước kiềm uống vào sẽ nhanh chóng bị dịch vị trung hòa.

Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định nước ion kiềm có thể thay thế thuốc điều trị trào ngược dạ dày thực quản hay trào ngược họng - thanh quản [1]. Việc coi nước kiềm là "thần dược" chữa dứt điểm bệnh là một hiểu lầm tai hại, có thể khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn điều trị y tế quan trọng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhiều người vì muốn tăng tính kiềm đã tự ý tìm mua các loại giọt kiềm cô đặc (alkaline drops) để tự pha vào nước uống tại nhà [6]. Hành động này tiềm ẩn những rủi ro tai nạn nghiêm trọng [6]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2021 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân trào ngược họng - thanh quản do sơ suất đã nhỏ nhầm lọ dung dịch kiềm cô đặc vào mắt [6]. Hậu quả là bệnh nhân bị bỏng hóa chất kiềm ở củng mạc và giác mạc, để lại sẹo vĩnh viễn [6].

Bên cạnh nguy cơ tai nạn, những người có tổn thương niêm mạc do hóa chất cũng cần cảnh giác [7]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1996 trên thỏ bị bỏng niêm mạc thực quản do xút kiềm (NaOH) cho thấy, việc tiếp xúc sau đó với trào ngược axit và pepsin làm xuất hiện mô sẹo và cản trở đáng kể quá trình lành vết thương của niêm mạc [7].

Ngoài ra, những người mắc bệnh thận mạn tính, người bị suy giảm chức năng thận hoặc người đang phải tuân thủ chế độ ăn kiêng khoáng chất cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng nước ion kiềm thường xuyên. Việc nạp vào cơ thể một lượng lớn các ion khoáng và bicarbonate có thể làm thay đổi cân bằng điện giải và tạo gánh nặng cho hệ bài tiết.

Đối với các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em, hiện chưa có nghiên cứu chuyên biệt nào đánh giá tính an toàn và hiệu quả của việc uống nước kiềm pH 8,8 để kiểm soát trào ngược. Do đó, các nhóm này không nên tự ý áp dụng mà cần tuân thủ hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.

Áp dụng đúng cách để hỗ trợ đường tiêu hóa

Nếu bạn đang gặp phải các triệu chứng khó chịu do trào ngược và muốn sử dụng nước kiềm tự nhiên như một biện pháp hỗ trợ, hãy áp dụng một cách khoa học:

  • Lựa chọn nguồn nước an toàn: Nên ưu tiên các loại nước khoáng kiềm tự nhiên đóng chai có độ pH khoảng 8,5 đến 9,0 đã qua kiểm định chất lượng [1]. Tuyệt đối tránh việc tự ý mua hóa chất hay dung dịch kiềm cô đặc trôi nổi để tự pha chế nhằm phòng ngừa nguy cơ ngộ độc hoặc bỏng hóa chất [6].
  • Thời điểm sử dụng: Uống từng ngụm nhỏ sau các bữa ăn hoặc khi bắt đầu xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát ở cổ họng. Việc uống chậm giúp nước có thời gian tiếp xúc và tráng qua vùng niêm mạc họng, hỗ trợ trung hòa bớt axit dư và làm dịu hoạt tính của pepsin tại chỗ [1].
  • Không uống quá nhiều trước bữa ăn: Tránh uống lượng lớn nước kiềm ngay trước hoặc trong khi ăn, vì điều này có thể làm loãng dịch vị tạm thời, gây ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa thức ăn của dạ dày.
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Nước kiềm chỉ là giải pháp bổ trợ [1]. Bạn vẫn cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế đồ dầu mỡ, đồ chua cay, tránh ăn quá no và không nằm ngay sau khi ăn ít nhất 2 đến 3 giờ.

Nước ion kiềm pH cao có cơ sở khoa học trong phòng thí nghiệm về khả năng tiêu diệt enzym pepsin và đệm axit [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa loại nước này như một phương pháp chữa bệnh thần kỳ. Hãy xem đây là một thói quen hỗ trợ đi kèm với chế độ dinh dưỡng lành mạnh, và luôn thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị an toàn, chuẩn xác nhất.