Dùng lá sòi tía chữa mụn nhọt ngoài da: bằng chứng nói gì?

Mụn nhọt, viêm da mủ là vấn đề da liễu phổ biến mà hầu như ai cũng từng gặp phải ít nhất một lần trong đời. Khi xuất hiện những nốt mụn sưng đỏ, đau nhức, không ít người lựa chọn các bài thuốc dân gian truyền miệng thay vì đi khám bác sĩ da liễu. Trong số đó, việc hái lá sòi tía (tên khoa học thuộc chi Sapium, phổ biến là Sapium discolor) giã nát đắp ngoài da là mẹo truyền tai được nhiều người tìm kiếm.

Tuy nhiên, liệu phương pháp dân gian này có thực sự hiệu quả và an toàn như lời đồn? Dưới lăng kính khoa học hiện đại, các hoạt chất trong cây sòi tía có tác dụng kháng khuẩn, tiêu viêm hay không, và việc tự ý đắp lá tươi lên vùng da bị tổn thương tiềm ẩn những hiểm họa gì cho sức khỏe?

Chiết xuất sòi tía: Cơ chế kháng viêm trên mô hình thực nghiệm

Lá của các loài thuộc chi Sapium vốn được y học cổ truyền sử dụng từ lâu đời để điều trị các chứng bệnh ngoài da như chàm, phù thũng, sưng tấy, mụn vảy hay vết cắn ^[1]. Dưới góc độ sinh học phân tử, hiện tượng mụn nhọt sưng đau bắt nguồn từ phản ứng viêm cấp tính của mô da cùng sự tấn công của các gốc tự do gây tổn thương tế bào.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân lập được 17 hợp chất từ dịch chiết ethanol của cành và lá cây sòi tía (Sapium discolor) ^[2]. Trong số đó, các nhà khoa học tìm thấy 3 cặp chất đồng phân đối quang coumarinolignoid mới (được đặt tên từ sapiumin A đến C), 6 triterpenoid loại taraxerane mới (axit sapiumic A-F) và 5 triterpenoid đã biết ^[2]. Khi thử nghiệm trên tế bào vi mô thần kinh BV-2 bị kích thích bởi lipopolysaccharide, các hợp chất này thể hiện khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) – một chất trung gian quan trọng trong phản ứng viêm – với giá trị IC50 dao động từ 1,7 đến 15,3 microM ^[2]. Điều này cho thấy các hoạt chất chiết xuất từ lá sòi tía thực sự sở hữu tiềm năng ức chế tín hiệu viêm ở cấp độ tế bào ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu hóa thực vật năm 2015 từ dịch chiết ethanol của cành và lá sòi tía (Sapium discolor) cũng phát hiện 4 diterpenoid vòng lớn mới, 1 hợp chất dẫn xuất 3,4-seco ent-kaurane diterpenoid cùng 18 hợp chất phenolic đã biết ^[3]. Các hợp chất phenolic này đóng vai trò quan trọng trong việc thu dọn các gốc tự do, hạn chế tình trạng stress oxy hóa thường đi kèm với các tổn thương viêm ngoài da ^[3].

Các bằng chứng thực nghiệm từ những loài cùng chi

Mặc dù các dữ liệu chuyên sâu về hoạt tính kháng khuẩn của riêng sòi tía (Sapium discolor) còn khá khiêm tốn, nhiều nghiên cứu trên các loài cây khác cùng chi Sapium đã làm sáng tỏ thêm về cơ chế chống viêm và chống oxy hóa của nhóm thực vật này.

Năm 2013, một nghiên cứu trên mô hình in vitro và in vivo khảo sát dịch chiết phenolic từ lá của cây sòi trắng (Sapium sebiferum) – một loài cùng chi với sòi tía ^[1]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ qua nhiều phép đo (DPPH, ABTS+, nitrite radicals) ^[1]. Khi bôi ngoài da trên mô hình chuột bị viêm da cấp tính do hóa chất TPA gây ra, dịch chiết lá sòi ở các liều 0,03 mg/tai; 0,1 mg/tai và 0,3 mg/tai đã ức chế phản ứng viêm một cách rõ rệt (p < 0,001) phụ thuộc vào liều dùng ^[1]. Việc bôi dịch chiết này cũng làm tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa nội sinh SOD, CAT và hàm lượng glutathione (GSH) trong mô tai chuột so với nhóm chỉ xử lý bằng TPA, chứng minh khả năng giảm viêm gắn liền với cơ chế chống oxy hóa ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tiến hành phân lập 10 hợp chất từ chiết xuất lá cây Sapium lateriflorum ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã phát hiện một hợp chất acyl triterpene mới (3beta-palmitoyloxy-1beta,11alpha-dihydroxy-olean-12-ene) có hoạt tính kháng viêm mạnh trên mô hình chuột bị phù tai do TPA và phù bàn chân do carrageenan, với hiệu quả tương đương hoạt chất chống viêm indomethacin ^[4]. Kết quả mô phỏng gắn kết thụ thể (docking) chỉ ra rằng hợp chất này có thể tác động trực tiếp lên con đường tín hiệu NF-kappaB và thụ thể COX-2 để ngăn chặn phản ứng viêm tiến triển ^[4].

Năm 2016, nghiên cứu trên dịch chiết cồn-nước từ lá cây Sapium glandulatum cũng cho thấy tác dụng ức chế phù nề, ngăn chặn sự di chuyển của bạch cầu và làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha trên mô hình chuột bị viêm da cấp và mạn tính ^[5]. Thử nghiệm chuyên biệt xác nhận hoạt động chống viêm của dịch chiết này có sự tương tác trực tiếp với thụ thể glucocorticoid (GR) ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học

Nhìn vào các công bố trên, có thể thấy các chiết xuất từ lá sòi tía và các loài họ hàng sở hữu nhiều phân tử sinh học có khả năng chống oxy hóa và ức chế các con đường gây viêm [1, 3, 5, 7]. Đây là cơ sở khoa học lý giải vì sao trong dân gian, loại cây này hay được dùng để điều trị sưng nề mụn nhọt [1, 7].

Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến việc điều trị an toàn trên người là rất xa. Điểm hạn chế lớn nhất hiện nay là toàn bộ bằng chứng mới chỉ dừng lại ở các tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[2] hoặc động vật thí nghiệm như chuột [1, 3, 7]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá hiệu quả điều trị nhọt hay độ an toàn da liễu của cây sòi tía.

Hơn nữa, dịch chiết dùng trong phòng thí nghiệm được tinh chế bằng các dung môi hữu cơ với nồng độ hoạt chất chuẩn hóa [1, 5, 7, 8]. Điều này khác hoàn toàn với việc người dân tự hái lá cây tươi ngoài tự nhiên rồi giã nát đắp lên da.

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính"

Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại lá cây mọc hoang dã đều an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc Tây. Tuy nhiên, sòi tía là loài thực vật thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) – một họ thực vật nổi tiếng vì chứa nhiều chất độc và nhựa mủ dễ gây kích ứng [3, 8].

Nghiên cứu về thành phần hóa học của cành và lá sòi tía (Sapium discolor) đã ghi nhận sự tồn tại của các diterpenoid dạng casbane và cembranoid, vốn liên quan chặt chẽ đến sự tiến hóa sinh học của các diterpenoid loại tigliane phân bố rộng rãi trong chi này ^[3]. Đáng chú ý, các este diterpenoid nhóm tigliane và phorbol trong họ Thầu dầu là những chất gây kích ứng da cực kỳ dữ dội.

Khi giã nát lá tươi, lượng nhựa mủ tiếp xúc trực tiếp với biểu bì có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng, phồng rộp, bỏng rát và nổi mụn nước ngứa ngáy. Đối với các nốt mụn nhọt vốn dĩ đang có ổ nhiễm trùng khu trú và tổn thương lớp màng bảo vệ da, việc đắp một loại lá chứa nhựa kích ứng sẽ khiến hàng rào biểu mô bị phá hủy sâu hơn, dẫn đến loét da lan rộng.

Bên cạnh nguy cơ độc tính từ bản thân cây, lá hái từ môi trường thường chứa nhiều vi khuẩn, nấm mốc và bụi bẩn. Khi tự ý đắp lên vết thương hở, vi khuẩn từ bề mặt lá có thể xâm nhập trực tiếp vào mô liên kết dưới da, biến ổ mụn nhọt đơn thuần thành ổ áp xe lớn, viêm mô tế bào hoại tử, thậm chí vi khuẩn tràn vào máu gây nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý áp dụng mẹo đắp lá sòi tía tươi lên vùng da bị tổn thương. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối phải tránh xa phương pháp này:

• Người có vết thương hở, nốt mụn đang mưng mủ hoặc trầy xước: Màng bảo vệ da tại vị trí này đã mất, vi khuẩn và nhựa kích ứng từ lá sẽ thấm sâu vào bên trong mô mềm cực kỳ nguy hiểm.
• Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ: Làn da của trẻ mỏng manh và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, rất dễ bị bỏng rộp hoặc ngộ độc nhựa mủ qua da.
• Người có cơ địa viêm da dị ứng: Lớp sừng của nhóm người này rất nhạy cảm, dễ phản ứng quá mẫn nặng khi tiếp xúc với các hợp chất lạ.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa hề có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn của hoạt chất từ sòi tía đối với thai nhi hay nguồn sữa mẹ.

Khuyến nghị xử lý mụn nhọt an toàn trong đời sống

Thay vì mạo hiểm sử dụng các loại lá cây chưa rõ độc tính và chưa được kiểm chứng lâm sàng, khi bị mụn nhọt ngoài da, bạn nên áp dụng các biện pháp chăm sóc y khoa chuẩn mực:

• Vệ sinh sạch sẽ: Rửa nhẹ nhàng vùng da quanh nốt nhọt bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn y tế thông thường theo hướng dẫn của dược sĩ. Giữ cho vùng da này luôn khô thoáng, tránh gãi cào.
• Không tự ý chích, nặn hay giã lá đắp: Nặn mụn non hoặc đắp lá cây khiến vi khuẩn dễ dàng bị đẩy sâu vào tuần hoàn máu, làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
• Thăm khám y tế: Nếu nốt nhọt có kích thước lớn, sưng đỏ lan rộng, đau nhức nhiều, có mủ hoặc đi kèm triệu chứng sốt toàn thân, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được bác sĩ kê đơn kháng sinh phù hợp hoặc thực hiện rạch thoát mủ trong điều kiện vô trùng.

Dù các nghiên cứu ban đầu cho thấy lá sòi tía chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý, việc tự ý khai thác để chữa bệnh ngoài da tại nhà hoàn toàn không có cơ sở an toàn. Hãy luôn lắng nghe ý kiến của bác sĩ da liễu và lựa chọn những giải pháp điều trị đã được khoa học kiểm chứng để bảo vệ làn da cũng như tính mạng của chính mình.