Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Quyển bá là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được dân gian thu hái và sử dụng trong nhiều bài thuốc kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng. Quan niệm phổ biến cho rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, uống càng lâu càng bổ giúp thanh lọc cơ thể mà không gây hại.
Tuy nhiên, người dùng hiện nay ngày càng quan tâm đến việc sử dụng dược liệu kéo dài có nguy cơ tiềm ẩn nào đối với các cơ quan nội tạng hay không. Việc tự ý sắc uống dài ngày khi chưa rõ giới hạn an toàn thực nghiệm dấy lên mối lo ngại thực sự về độc tính tích lũy.
Câu trả lời từ cơ sở dữ liệu hiện có
Dữ liệu khoa học trực tiếp về độc tính bán trường diễn và ngưỡng an toàn gan thận của riêng dược liệu quyển bá chưa xuất hiện trong các tài liệu thực nghiệm được cung cấp. Hiện chưa có nghiên cứu cụ thể nào về cây quyển bá để đưa ra ngưỡng liều chính xác cho dược liệu này.
Các kết quả nghiên cứu hiện có chỉ phản ánh mô hình đánh giá độc tính bán trường diễn nói chung trên động vật thông qua các hợp chất hóa học và dịch chiết thực vật khác. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên tự ý dùng quyển bá dài ngày với liều cao khi thiếu dữ kiện an toàn chuẩn hóa.
Cơ chế tác động lên gan thận trên mô hình bán trường diễn
Gan là cơ quan chính đảm nhiệm chức năng giải độc chuyển hóa, còn thận đóng vai trò lọc máu và đào thải chất cặn bã khỏi cơ thể [1]. Khi tiếp xúc dài ngày với bất kỳ dược chất nào, gan và thận luôn là hai cơ quan nhạy cảm nhất, phản ánh rõ nét tình trạng tổn thương sinh lý [2].
Tổn thương gan thường dẫn đến hoại tử tế bào nhu mô hoặc thay đổi tính thấm màng, làm rò rỉ các enzyme nội bào như ALT và AST vào tuần hoàn máu [1]. Ở thận, sự suy giảm chức năng bài tiết dẫn đến tích tụ các chất thải nitơ, thể hiện rõ qua sự gia tăng nồng độ creatinine và urê huyết thanh [2].
Nghiên cứu bán trường diễn nói gì về đáp ứng của cơ quan
Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 14 ngày trên chuột nhắt trắng Swiss albino đực, dịch chiết vi khuẩn lam Geitlerinema pseudacutissimum CNP 1019 dùng liều tối đa từ 1 g/kg thể trọng trở xuống gây biến động lượng ăn, sụt cân và tăng hoạt độ ALT, LDH cùng giảm nồng độ protein toàn phần huyết thanh [3]. Kết quả mô bệnh học tại gan, thận và lách của chuột cho thấy rõ mảnh vụn hoại tử, xuất huyết và xuất hiện vi nhân [3].
Ngược lại, nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết lá Syzygium aqueum trên chuột cống cho thấy không có thay đổi đáng kể về trọng lượng tuyệt đối cũng như tương đối của gan, thận [2]. Các chỉ số hóa sinh máu gồm ALT, ALP, creatinine, urê và protein toàn phần đều không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng ở cả thử nghiệm cấp và bán trường diễn [2].
Khảo sát năm 2022 trên chuột cống dùng dịch chiết nước hỗn hợp Bidens pilosa và Cymbopogon citratus liều 200 và 400 mg/kg ghi nhận sự gia tăng cholesterol toàn phần tương quan với tăng HDL-C [1]. Dịch chiết này không gây rối loạn men gan AST, ALT hay biến đổi tiêu cực trên mô học gan thận, cho thấy khả năng dung nạp tốt tùy thuộc vào bản chất từng loại thảo mộc [1].
Thử nghiệm năm 2021 với dịch chiết vỏ cây Handroanthus chrysotrichus trên chuột nhắt nhắm đích chính vào gan, thận và bạch cầu [4]. Liều đơn cấp tính 100 mg/kg làm tăng creatinine và tăng peroxy hóa lipid gan, trong khi phơi nhiễm bán trường diễn 14 ngày làm tăng nồng độ carbonyl ở gan và não tại tất cả các mức liều, đồng thời làm giảm số lần di chuyển và tăng tần suất tự chải chuốt trong thử nghiệm trường mở ở liều 100 mg/kg [4].
Đáp ứng thích nghi và biến thiên giới tính
Nghiên cứu năm 2007 về perchloroethylene (Perc) trên chuột nhắt Swiss Webster đực dùng liều 150, 500 và 1000 mg/kg/ngày qua đường uống trong 30 ngày cho thấy tổn thương gan (tăng ALT) xuất hiện sớm nhưng thoái lui dần nhờ cơ chế hồi phục thích ứng, mà không gây độc thận hay biến đổi mô học thận [5]. Sự phục hồi mô gan đạt đỉnh vào ngày thứ 7 và duy trì liên tục ở mức liều trung bình và liều cao đến ngày thứ 14 [5].
Tương tự, chuột nhắt phơi nhiễm chloroform liều 150, 225 và 300 mg/kg/ngày trong 30 ngày xuất hiện tổn thương thận ngày thứ nhất rồi hồi phục hoàn toàn sau 7 ngày nhờ đáp ứng tái tạo mô mạnh mẽ [6]. Lượng chloroform đào thải qua hơi thở tăng lên cùng mức tích lũy trong máu và mô giảm dần đã tạo nên hiện tượng dung nạp thích nghi [6].
Nghiên cứu năm 2019 về dịch chiết lá Stachytarpheta cayennensis trên chuột cống trong 28 ngày nhấn mạnh sự khác biệt độc tính theo giới tính [7]. Mức độ tổn thương mô học gan thận phụ thuộc vào liều và biểu hiện ở chuột cái ít hơn chuột đực, có thể liên quan đến sự biểu hiện biểu gen cytochromes P450 cao hơn ở con đực dẫn đến tăng nhạy cảm chuyển hóa chất độc [7].
Nghiên cứu 13 tuần với hóa chất 1,4-dichloro-2-nitrobenzene (DCNB) trên chuột cống F344 và chuột nhắt BDF cho thấy gan và thận chịu ảnh hưởng nặng nhất [8]. Giá trị BMDL10 đối với trọng lượng gan tương đối được xác định là 12,0 mg/kg/ngày ở chuột cống đực và 22,6 mg/kg/ngày ở chuột cống cái; 88,7 mg/kg/ngày ở chuột nhắt đực và 94,4 mg/kg/ngày ở chuột nhắt cái [8]. Chuột cống đực xuất hiện bệnh thận alpha2u-globulin với các giọt hyaline, trong khi chuột cống cái biểu hiện giọt ái toan trong ống thận và tăng nồng độ BUN [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu dài ngày
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng cây thuốc uống bao lâu cũng vô hại và không thể gây suy gan suy thận. Thực tế sinh học chứng minh mọi hợp chất đưa vào cơ thể đều phải qua chuyển hóa và đào thải, nếu dùng quá liều hoặc kéo dài đều có thể gây độc mạn tính [2], [1].
Nhiều người tự ý sắc đặc uống thay nước lọc suốt nhiều tháng liền mà không kiểm tra chức năng cơ quan định kỳ. Việc lầm tưởng độc tính chỉ biểu hiện bằng triệu chứng bên ngoài dẫn đến bỏ qua các tổn thương sinh hóa âm thầm ở tế bào nhu mô [3], [4].
Ai nên thận trọng
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc men gan cao cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng các bài thuốc thảo mộc dài ngày. Gan bị tổn thương từ trước sẽ suy giảm khả năng trung hòa chất độc, làm tăng tính nhạy cảm với các phản ứng hoại tử [1].
Người mắc bệnh thận mạn, suy thận hoặc người cao tuổi có mức lọc cầu thận giảm không nên tự ý dùng thuốc kéo dài. Sự suy giảm chức năng thanh thải sẽ làm tích tụ các chất độc trong huyết tương, đẩy nhanh nguy cơ tổn thương ống thận [2], [8].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý áp dụng các liệu trình dược liệu dài ngày khi chưa có dữ liệu an toàn. Nam giới và nữ giới cũng có thể có mức độ nhạy cảm độc tính khác nhau do hệ enzyme chuyển hóa P450 không đồng nhất [7].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Khi sử dụng quyển bá hay bất kỳ loại thảo dược truyền thống nào, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc. Không tự ý tăng liều, không uống liên tục kéo dài nhiều tháng mà không có khoảng nghỉ sinh lý thích hợp.
Nên chế biến đúng quy chuẩn y học cổ truyền, sắc thuốc đủ nước và không phối hợp tùy tiện các vị thuốc lạ với nhau. Trong quá trình sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, tiểu sẫm màu hoặc phù nề, cần dừng ngay dược liệu.
Quan trọng nhất, những người cần điều trị dài ngày bằng thảo dược phải định kỳ xét nghiệm máu để kiểm tra men gan ALT, AST và chức năng thận qua creatinine, urê [2], [1]. Mọi liệu trình can thiệp thảo dược trên nền bệnh lý mạn tính đều cần có sự tham vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.
