Tai nạn rắn cắn là nỗi ám ảnh lớn tại nhiều vùng nông thôn, cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người mỗi năm [1]. Khi gặp sự cố nguy hiểm này, không ít người vẫn tin theo các bài thuốc truyền miệng để sơ cứu nạn nhân. Trong đó, Sơn dịch (các cây thuộc chi Aristolochia) thường được nhắc đến như một loại thảo dược thần kỳ có thể hóa giải chất độc của rắn [2], [3].
Tuy nhiên, việc dùng Sơn dịch trị rắn cắn là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn mối nguy hiểm chết người. Dù một số hoạt chất từ loài cây này có khả năng ức chế nọc độc trong ống nghiệm hoặc trên chuột, thảo dược này hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và chứa độc tố nguy hại [1], [2], [3].
Cơ chế tác động của Sơn dịch dưới góc nhìn sinh học
Trong nọc rắn, các enzym phospholipase A2 (PLA2) và độc tố gây hoại tử cơ đóng vai trò chính khiến nạn nhân bị phá hủy mô, tan máu hoặc tử vong [1], [4]. Các nhà khoa học đã tìm thấy trong cây chi Sơn dịch một hoạt chất sinh học nổi bật mang tên axit aristolochic (AA) [4], [3].
Hoạt chất này có cấu trúc phân tử đặc biệt, có thể gắn kết vào các vị trí hoạt động của enzym PLA2 trong nọc độc [1], [4]. Nhờ sự gắn kết này, axit aristolochic ngăn chặn enzym phá vỡ màng tế bào, từ đó làm giảm hiện tượng tiêu cơ và tan máu gián tiếp do nọc rắn gây ra trong điều kiện phòng thí nghiệm [4]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ cây này còn thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do, chống oxy hóa tùy thuộc vào liều dùng [1].
Bằng chứng phòng thí nghiệm: Từng nghiên cứu nói lên điều gì?
Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá công thức đa thảo dược gồm Aristolochia bracteolata, Tylophora indica và Leucas aspera tỷ lệ 1:1:1 đối kháng với nọc rắn hổ bướm (Daboia russelli russelli) và rắn hổ mang (Naja naja) [1]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm được tiêm liều gây chết LD50 của nọc rắn hổ bướm là 0,44 mg/kg và nọc rắn hổ mang là 0,28 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước từ lá và rễ thảo dược ở liều 200 mg/kg giúp bảo vệ chuột khỏi tác động của nọc độc [1]. Mô phỏng máy tính cũng xác nhận axit aristolochic có thể trung hòa enzym PLA2 nhóm I từ nọc rắn cạp nia Ấn Độ, dù nhóm nghiên cứu thừa nhận cần thêm nhiều khảo sát để tìm ra phân tử đích thực sự [1].
Năm 2020, một nghiên cứu khác phân lập axit aristolochic từ dịch chiết thân cây Aristolochia sprucei bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [4]. Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy hoạt chất này ức chế tác động gây độc cơ của nọc rắn Bothrops jararacussu và Bothrops asper, đồng thời giảm hiện tượng tan máu gián tiếp [4]. Axit aristolochic ức chế độc tính hủy cơ của BthTX-I và MTX-II với hiệu suất trên 60% thông qua việc liên kết với các vị trí dự đoán trên enzym PLA2 [4].
Trước đó, một khảo sát năm 2008 tại miền nam Tamil Nadu, Ấn Độ ghi nhận 72 loài cây thuộc 53 họ được các thầy thuốc dân gian dùng trị rắn cắn [2]. Thử nghiệm trên chuột bị tiêm nọc rắn đuôi chuông dưới da với liều 2,5 đến 15 microgam/kg ghi nhận chuột đối chứng bị sụt cân và ngộ độc nặng [2]. Khi dùng phân đoạn tinh chế từ các cây bao gồm Aristolochia indica ở liều 2,4 mg/kg đường uống, chuột được bảo vệ đáng kể trước các biến đổi nồng độ SOD và LPx trong huyết thanh [2]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh các phân đoạn này ức chế độc tính nọc rắn trong ống nghiệm hiệu quả hơn nhiều so với trong cơ thể sống [2].
Thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng và rủi ro ngộ độc nặng nề
Mặc dù có hoạt tính trung hòa nọc trong ống nghiệm, Sơn dịch hoàn toàn chưa trải qua bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát nào trên người bị rắn cắn. Nọc rắn xâm nhập vào hệ tuần hoàn rất nhanh, gây tổn thương đa cơ quan, trong khi dịch chiết thảo dược uống hoặc đắp không thể đạt nồng độ tức thời để vô hiệu hóa lượng độc tố lan tràn.
Đáng lo ngại hơn, hoạt chất chính mang lại tác dụng kháng độc - axit aristolochic - lại là một chất cực độc. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích 20 dạng hóa học của Aristolochia indica tại Tây Bengal ghi nhận hàm lượng axit aristolochic trong rễ cây rất cao, nơi cao nhất đạt 7643,67 microgam/g [3]. Đánh giá độc tính tế bào và độc tính di truyền của dịch chiết rễ cây trên tế bào rễ hành Allium cepa đã chứng minh nguy cơ gây hại vật chất di truyền rõ rệt [3]. Y văn thế giới đã xác lập việc phơi nhiễm axit aristolochic gây tổn thương thận nghiêm trọng không thể hồi phục và dẫn đến ung thư đường niệu.
Hiểu lầm tai hại khi chữa rắn cắn bằng thảo dược
Nhiều người lầm tưởng rằng nếu thảo dược ức chế được nọc rắn trong ống nghiệm thì cũng sẽ cứu sống được người bệnh ngoài đời thực. Thực tế, môi trường ống nghiệm rất đơn giản, nơi hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với độc tố, khác xa với cơ thể người có hệ mạch máu phức tạp và độc tố phát tán chỉ sau vài phút.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Với Sơn dịch, việc dung nạp hoạt chất axit aristolochic có thể gây suy thận cấp tính hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng suy đa tạng do chính nọc rắn gây ra [3]. Rất nhiều trường hợp tử vong xảy ra không phải do nọc rắn quá mạnh mà vì bệnh nhân mất đi "thời gian vàng" cấp cứu do mải tìm lá cây đắp vết thương.
Ai cần tuyệt đối tránh xa loại thảo dược này?
Mọi nạn nhân bị rắn cắn đều không được sử dụng Sơn dịch dưới bất kỳ hình thức nào, dù là uống nước sắc, nhai nuốt hay giã nát đắp lên vết thương. Sự chậm trễ trong việc tiếp cận y tế hiện đại là yếu tố trực tiếp đe dọa mạng sống [1].
Đặc biệt, phụ nữ mang thai càng phải tránh xa thảo dược này vì axit aristolochic trong chi Sơn dịch từ lâu đã được ghi nhận có đặc tính gây sảy thai [3]. Người có bệnh nền về thận hoặc gan nếu tiếp xúc với Sơn dịch sẽ đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng cơ quan nhanh chóng do độc tính di truyền và độc tính tế bào của cây [3].
Xử trí đúng cách khi bị rắn cắn trong thực tế
Khi bị rắn tấn công, việc đầu tiên cần làm là rời khỏi tầm tấn công của con rắn để đảm bảo an toàn. Tuyệt đối không rạch vết thương, không giác hút, không ga-rô quá chặt và không đắp bất kỳ loại lá cây hay bài thuốc dân gian nào lên miệng vết cắn.
Biện pháp duy nhất được chứng minh hiệu quả và an toàn để cứu sống nạn nhân là đưa đến cơ sở y tế gần nhất có huyết thanh kháng nọc rắn phù hợp. Huyết thanh kháng nọc là chế phẩm sinh học chuẩn hóa giúp trung hòa độc tố lưu hành trong máu, ngăn chặn tổn thương tim mạch, rối loạn đông máu và tổn thương thần kinh [5], [6].
Tóm lại, việc dùng Sơn dịch trị rắn cắn là phương pháp hoàn toàn sai lầm và không có căn cứ y học để áp dụng trên người. Mặc dù các phân tử trong cây có khả năng ức chế độc tố trong phòng thí nghiệm, độc tính di truyền nguy hiểm cùng sự thiếu vắng thử nghiệm lâm sàng khiến nó trở thành mối nguy hại lớn [4], [3]. Khi đối mặt với vết cắn nghi của rắn độc, huyết thanh kháng nọc tại các bệnh viện luôn là cứu cánh duy nhất và an toàn nhất cho người bệnh [5], [6].
