Dùng viên uống bổ sung canxi đơn độc có làm tăng vôi hóa động mạch cảnh?

Nỗi lo lắng đọng canxi mạch máu khi uống viên bổ sung

Nhiều người trung niên và cao tuổi có thói quen uống viên canxi mỗi ngày để phòng ngừa loãng xương. Tuy nhiên, không ít người truyền tai nhau rằng uống canxi đơn độc không kèm vitamin K2 sẽ khiến canxi đi lạc vào máu, gây vôi hóa động mạch cảnh và dẫn đến đột quỵ. Nỗi sợ này khiến nhiều người tự ý bỏ thuốc hoặc hoang mang khi đi khám định kỳ.

Thực tế, các dữ liệu nghiên cứu về hình ảnh học mạch máu hiện tại chỉ tập trung đánh giá mối liên hệ giữa tình trạng vôi hóa động mạch với nguy cơ đột quỵ, chứ không có dữ liệu nào trong các nghiên cứu này chứng minh việc uống viên bổ sung canxi đơn độc hay thiếu vitamin K2 là nguyên nhân trực tiếp gây vôi hóa động mạch cảnh. Thay vào đó, vôi hóa động mạch cảnh là một dấu hiệu của bệnh lý xơ vữa động mạch tiến triển và chịu ảnh hưởng lớn bởi tuổi tác cùng các yếu tố nguy cơ tim mạch [1, 5, 6].

Vôi hóa động mạch cảnh thực chất là gì?

Xơ vữa động mạch là một bệnh lý toàn thân đặc trưng bởi sự lắng đọng các chất béo, tế bào viêm và mô sẹo bên trong thành động mạch ^[1]. Quá trình vôi hóa mạch máu vùng cổ và não thực chất là dấu hiệu của tình trạng xơ vữa động mạch đã tiến triển ^[2]. Tình trạng xơ vữa ở động mạch cảnh vùng cổ là nguyên nhân đã được xác lập gây ra đột quỵ thiếu máu cục bộ cùng bên ^[3].

Mức độ vôi hóa động mạch cảnh bên trong sọ tăng dần theo tuổi tác trên mọi phương pháp đo lường ^[3]. Các yếu tố nguy cơ chính đã được biết đến của đột quỵ thiếu máu cục bộ và liên quan mật thiết đến tình trạng vôi hóa mạch máu não bao gồm tuổi cao, giới tính, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, rối loạn mỡ máu và béo phì ^[1]. Như vậy, sự xuất hiện của các mảng vôi hóa trong lòng mạch là hệ quả của quá trình lão hóa và bệnh lý mạch máu mạn tính, chứ không đơn thuần do lượng canxi nạp vào từ đường uống.

Nghiên cứu khoa học nói gì về vôi hóa động mạch và đột quỵ?

Các công trình nghiên cứu y khoa cung cấp góc nhìn chi tiết về vai trò của mảng vôi hóa đối với nguy cơ tai biến mạch máu não. Một nghiên cứu đoàn hệ dựa trên quần thể dân cư năm 2014 (Nghiên cứu Rotterdam) đã theo dõi 2323 người không có tiền sử đột quỵ, độ tuổi trung bình 69,5 tuổi trong thời gian 6 năm ^[4]. Kết quả ghi nhận trong 14.055 người-năm theo dõi có 91 người bị đột quỵ, trong đó 74 ca là đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[4]. Thể tích vôi hóa động mạch cảnh trong sọ lớn hơn có liên quan đến việc tăng nguy cơ đột quỵ (tỷ số rủi ro đã hiệu chỉnh là 1,43 trên mỗi mức tăng 1 độ lệch chuẩn thể tích vôi hóa) ^[4]. Đáng chú ý, vôi hóa động mạch cảnh trong sọ đóng góp vào 75% tổng số ca đột quỵ, trong khi tỷ lệ này ở vôi hóa cung động mạch chủ là 45% và động mạch cảnh ngoài sọ là 25% ^[4].

Một nghiên cứu năm 2015 đánh giá độ tin cậy của các phương pháp đo vôi hóa động mạch cảnh trong sọ trên phim chụp cắt lớp vi tính (CT) ở các bệnh nhân mới bị đột quỵ thiếu máu cục bộ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua ^[3]. Hai chuyên gia độc lập đã đo điểm Agatston bán tự động, thể tích canxi và chấm điểm thị giác Woodcock sửa đổi ^[3]. Kết quả cho thấy điểm thị giác Woodcock sửa đổi có độ tương quan rất chặt chẽ với điểm Agatston và thể tích canxi (R2 đều bằng 0,84; P<0,0001), trong đó thể tích canxi tăng 0,47 mm trên mỗi điểm tăng của thang Woodcock sửa đổi ^[3].

Đối với nhánh mạch máu khác là động mạch não giữa, một nghiên cứu hồi cứu năm 2015 đã phân tích 354 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ vùng động mạch não giữa và 1518 người thuộc nhóm chứng có chụp CT sọ não ^[1]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ chính như tuổi, tăng huyết áp, đái tháo đường và hút thuốc, những người có vôi hóa động mạch não giữa ở một hoặc hai bên có nguy cơ bị nhồi máu não cao gấp 8,46 lần so với người không có vôi hóa ^[1]. Tuy nhiên, mức độ vôi hóa nặng hơn tính theo điểm Agatston lại không làm tăng thêm nguy cơ đột quỵ sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế hồi cứu nên cần thêm các nghiên cứu tiến cứu để xác nhận ^[1].

Bất ngờ về tính ổn định của mảng vôi hóa

Không phải cứ thấy canxi trong mạch máu là đồng nghĩa với nguy cơ vỡ mảng xơ vữa gây tắc mạch ngay lập tức. Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã khảo sát 2239 động mạch cảnh từ 9 nghiên cứu có dùng chụp CT để đánh giá gánh nặng vôi hóa mảng xơ vữa động mạch cảnh ngoài sọ ^[5]. Kết quả tổng thể cho thấy sự hiện diện của vôi hóa ở động mạch cảnh cùng bên không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với các biến cố thiếu máu não cục bộ (nguy cơ tương đối 0,75; P=0,29) ^[5].

Thú vị hơn, khi phân tích riêng nhóm bệnh nhân bị hẹp động mạch cảnh đáng kể (hẹp trên 50%), sự xuất hiện của vôi hóa lại liên quan đến việc giảm nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ (nguy cơ tương đối 0,56; P=0,006) ^[5]. Ngược lại, ở nhóm bệnh nhân chủ yếu có mảng xơ vữa không gây hẹp lòng mạch, tình trạng vôi hóa lại làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ cùng bên lên 1,72 lần (P=0,04) ^[5]. Điểm hạn chế của phân tích này là sự khác biệt lớn và tính không đồng nhất giữa các nghiên cứu thành phần về tổng gánh nặng canxi cũng như đặc điểm hình thái canxi ^[5].

Một báo cáo tổng quan năm 2014 cũng chỉ ra rằng khả năng dự báo biến cố của vôi hóa mạch máu là khá phức tạp ^[6]. Một số nghiên cứu nhỏ trên bệnh nhân Trung Quốc và Nhật Bản thấy rằng điểm vôi hóa động mạch cảnh không dự báo được biến cố mạch máu não, nhưng sự hiện diện của mảng xơ vữa không vôi hóa lại làm tăng đáng kể nguy cơ đột quỵ ở nam giới ^[6]. Các nghiên cứu phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh cũng cho thấy mảng xơ vữa đã vôi hóa thể hiện khả năng phản ứng mạch máu não tốt hơn, báo hiệu sự ổn định của mảng bám ^[6]. Một tổng quan hệ thống năm 2010 được trích dẫn trong báo cáo này khẳng định các mảng xơ vữa gây triệu chứng có thể tích, trọng lượng hoặc tỷ lệ phần trăm vôi hóa thấp hơn so với mảng xơ vữa không gây triệu chứng, và tỷ lệ phần trăm vôi hóa là yếu tố dự báo mạnh nhất cho sự ổn định của mảng xơ vữa ^[6]. Ngược lại, các mảng xơ vữa thủ phạm gây biến cố thiếu máu cấp tính thường có vỏ xơ mỏng và lõi lipid (mỡ) lớn ^[6].

Kiểu đóng vôi "lốm đốm" mới là dấu hiệu đáng ngại

Bằng chứng khoa học cho thấy hình thái lắng đọng canxi quan trọng hơn tổng lượng canxi. Một nghiên cứu năm 2020 đã khảo sát 50 bệnh nhân bị đột quỵ thiếu máu cục bộ không phải ổ khuyết lần đầu và 50 người nhóm chứng có xơ vữa động mạch cảnh không triệu chứng ^[2]. Cả hai nhóm đều được chụp CT mạch máu (CTA) vùng cổ - não có tiêm thuốc cản quang trong vòng một tuần sau lần khám hình ảnh đầu tiên để đánh giá tình trạng "vôi hóa lốm đốm" tại 11 đoạn động mạch ^[2].

Kết quả cho thấy nhóm đột quỵ có số lượng điểm vôi hóa lốm đốm cao vượt trội so với nhóm chứng (trung bình 8,74 điểm so với 1,84 điểm; p<0,001) ^[2]. Tỷ số chênh (OR) gây đột quỵ của vôi hóa lốm đốm tại chỗ chia đôi động mạch cảnh hai bên là 2,49, tại đoạn siphon động mạch cảnh là 1,52 và tính chung tất cả vị trí là 1,98 ^[2]. Nghiên cứu xác định ngưỡng từ 3 điểm vôi hóa lốm đốm trở lên là mốc làm tăng nguy cơ đột quỵ, và chỉ số vôi hóa lốm đốm dự báo chính xác hơn tổng thể tích canxi (diện tích dưới đường cong AUC là 0,88 so với 0,77) ^[2]. Ngay trong nhóm bệnh nhân đột quỵ, bên mạch máu cùng phía tổn thương não cũng có nhiều nốt vôi hóa lốm đốm hơn bên đối diện (5,18 so với 3,56; p<0,001) ^[2].

Phát hiện tình cờ vôi hóa mạch cảnh khi đi khám răng

Một điểm thú vị trong thực hành y khoa là vôi hóa động mạch cảnh đôi khi được phát hiện tình cờ qua các phim chụp vùng hàm mặt. Một báo cáo năm 2000 cho biết tại Mỹ có khoảng 730.000 ca đột quỵ mỗi năm với chi phí ước tính 40 tỷ USD, và một nửa số ca đột quỵ bắt nguồn từ mảng xơ vữa ở động mạch cảnh ^[7]. Các mảng xơ vữa này thường vôi hóa nặng và có thể nhìn thấy trên phim chụp X-quang toàn cảnh nha khoa (panoramic) tại vị trí chỗ chia đôi động mạch cảnh ^[7]. Báo cáo này ghi nhận trường hợp một phụ nữ 67 tuổi không có triệu chứng, đi chụp X-quang nha khoa toàn cảnh và phát hiện lắng đọng canxi đè lên vùng chia đôi động mạch cảnh hai bên ^[7]. Siêu âm Doppler sau đó xác định bà bị hẹp động mạch cảnh mức độ nặng cả hai bên và bệnh nhân đã được phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh an toàn, giúp ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ ^[7].

Tương tự, một báo cáo năm 2013 nhấn mạnh phim chụp CT chùm tia hình nón (cone beam CT) thường dùng trong nha khoa để đánh giá u, chấn thương hoặc cấy ghép implant cũng có thể giúp phát hiện tình trạng vôi hóa động mạch cảnh ^[8]. Việc nhận diện sớm mảng xơ vữa vôi hóa qua các phim chụp nha khoa mở ra cơ hội chuyển bệnh nhân đi khám chuyên khoa và can thiệp giảm nguy cơ đột quỵ kịp thời [4, 8].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ mạch máu thực tế

Những người lớn tuổi hoặc có sẵn các yếu tố nguy cơ xơ vữa động mạch như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, béo phì và hút thuốc lá là nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị vôi hóa mạch máu và đột quỵ [1, 6]. Ngoài ra, những người tình cờ phát hiện có nốt vôi hóa vùng cổ trên phim chụp X-quang nha khoa toàn cảnh hoặc phim CT hàm mặt dù chưa có triệu chứng gì cũng tuyệt đối không nên chủ quan [4, 8].

Trong đời sống thực tế, để bảo vệ hệ xương khớp và mạch máu an toàn, người dân nên ưu tiên bổ sung canxi qua chế độ ăn uống tự nhiên, đa dạng thực phẩm và uống đủ nước mỗi ngày. Khi có nhu cầu dùng viên uống bổ sung canxi hoặc phối hợp thêm các vi chất khác, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được chỉ định liều lượng phù hợp với thể trạng, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính. Thay vì hoang mang lo sợ viên canxi gây đóng vôi mạch máu, biện pháp thiết thực nhất để ngừa đột quỵ là kiểm soát chặt chẽ huyết áp, đường huyết, mỡ máu, bỏ thuốc lá và đi khám chuyên khoa tim mạch ngay nếu bác sĩ nha khoa hay chẩn đoán hình ảnh ghi nhận có dấu hiệu vôi hóa vùng động mạch cảnh [4, 6, 8].

Tóm lại, vôi hóa động mạch cảnh là hệ quả của quá trình lão hóa và bệnh lý xơ vữa mạch máu chứ chưa có bằng chứng từ các nghiên cứu hình ảnh học cho thấy việc uống canxi đơn độc là thủ phạm trực tiếp [1, 5, 6]. Người dân không nên tự ý ngưng các thuốc bổ sung đã được bác sĩ kê đơn, đồng thời cần duy trì lối sống lành mạnh và khám sức khỏe định kỳ để kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ tim mạch.