Nhiều gia đình ở các vùng trung du và miền núi thường có thói quen hái lá hoặc bóc vỏ các loại cây rừng về đun nước tắm nhằm trị mẩn ngứa, rôm sảy hay làm sạch da. Trong số các loài cây quen thuộc, cây vối thuốc (tên khoa học là Schima wallichii) được nhiều người truyền tai nhau về tác dụng làm dịu viêm ngứa ngoài da. Tuy nhiên, không ít người sau khi tắm nước lá hoặc vỏ thân cây này lại gặp phải tình trạng ngứa ngáy dữ dội, châm chích và nổi mẩn đỏ khắp người.
Thực tế, việc sử dụng cây vối thuốc nấu nước tắm có thể mang lại một số đặc tính hỗ trợ chống viêm nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro kích ứng và dị ứng tiếp xúc rất lớn. Nguyên nhân chủ yếu đến từ các sợi lông tơ gây ngứa bám ở vỏ, cành non cùng các thành phần dịch chiết đậm đặc tác động trực tiếp lên bề mặt biểu bì. Để sử dụng an toàn và hạn chế tối đa nguy cơ viêm da tiếp xúc, người dùng cần nắm vững các lưu ý phòng ngừa quan trọng dưới đây.
Vối thuốc và nguy cơ gây dị ứng từ dịch chiết vỏ thân
Cây vối thuốc (Schima wallichii), hay còn có tên gọi khác ở một số vùng địa phương là cây chilauni, là một loài cây thân gỗ lớn thuộc họ Chè (Theaceae). Trong dân gian, người dân thường thu hái vỏ cây hoặc lá bánh tẻ đem về phơi khô hoặc nấu tươi làm nước rửa, nước tắm cho các trường hợp mẩn ngứa da. Dù vậy, phần vỏ thân và cành của loài cây này chứa các cấu trúc lông tơ mịn cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, rất dễ gây phản ứng mẫn cảm trên da.
Khi đem vỏ thân hoặc cành lá vối thuốc đun sôi trong nước, nhiệt độ cao sẽ kéo theo các hợp chất hòa tan và giải phóng các sợi lông mịn vào dung dịch nước tắm. Nếu nguồn nước này không được lọc kỹ, các sợi lông tơ nhỏ li ti có thể bám dính vào lớp sừng của da, gây ra các kích thích cơ học khó chịu. Đồng thời, các dịch chiết đậm đặc ngấm qua biểu bì có thể kích hoạt hệ miễn dịch tại chỗ, gây giãn mạch, nổi mẩn đỏ và ngứa rát, đặc biệt ở những người có cơ địa da nhạy cảm.
Cơ chế tác động sinh học của dịch chiết Schima wallichii
Dù có nguy cơ gây dị ứng tiếp xúc, các nghiên cứu khoa học cơ bản đã chứng minh vỏ thân cây vối thuốc thực sự sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý, đặc biệt là khả năng chống oxy hóa và ức chế các chất trung gian gây viêm. Ở mức độ tế bào, các phản ứng viêm và tổn thương mô thường liên quan mật thiết đến sự tích tụ của các gốc tự do có hại. Quá trình trao đổi chất của tế bào tạo ra các anion superoxide, tuy ban đầu ít độc hơn nhưng khi có mặt ion sắt sẽ chuyển đổi thành gốc hydroxyl có hoạt tính cực mạnh [1].
Gốc tự do hydroxyl là dạng gốc tự do hoạt động mạnh và có thời gian tồn tại ngắn, nhưng lại có khả năng gây tổn hại nặng nề đến các đại phân tử sinh học quan trọng gồm protein và axit nucleic [1]. Thông qua phản ứng Haber-Weiss hoặc Fenton từ hydro peroxide với xúc tác của ion sắt, gốc hydroxyl sinh ra có thể phá hủy cấu trúc tế bào và mô [1]. Các thử nghiệm cho thấy các dạng dịch chiết khác nhau từ cây vối thuốc có khả năng ức chế sự sinh ra các gốc tự do hydroxyl tùy thuộc theo nồng độ sử dụng [1]. Đáng chú ý, hợp chất flavonoid kaempferol có mặt trong cây vối thuốc đã được ghi nhận có tác dụng dọn dẹp các gốc tự do hydroxyl này [1].
Bên cạnh đó, các dịch chiết từ cây vối thuốc cũng thể hiện khả năng ức chế sự hình thành của anion superoxide theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [1]. Hợp chất kaempferol trong loài thực vật này cũng đóng vai trò trung hòa superoxide nhằm bảo vệ cấu trúc tế bào khỏi tổn thương [1]. Nhờ các đặc tính trung hòa gốc tự do này, dược liệu được đánh giá cao ở khía cạnh hỗ trợ phục hồi và giảm thiểu tình trạng stress oxy hóa trong các mô nghiên cứu [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính chống viêm?
Để hiểu rõ hơn về tiềm năng của cây vối thuốc, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2011 đã khảo sát hoạt tính kháng viêm của dịch chiết giàu polyphenol tách từ vỏ thân Schima wallichii [2]. Nghiên cứu này được tiến hành qua hai bước: thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên các tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người (PBMC) và thử nghiệm trên cơ thể động vật (in vivo) bằng mô hình gây phù chân bằng carrageenan (đánh giá viêm cấp tính) cùng mô hình u hạt do viên bông gòn (đánh giá viêm mạn tính) [2].
Trong mô hình thử nghiệm tế bào, các nhà nghiên cứu đã kích thích tế bào PBMC của người bằng lipopolysaccharide (LPS) để tạo phản ứng viêm nhân tạo [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết vỏ thân vối thuốc đã ức chế đáng kể sự sản sinh các yếu tố gây viêm quan trọng bao gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ [2]. TNF-alpha và IL-6 là hai cytokine tiền viêm chủ chốt điều hòa phản ứng miễn dịch và sưng tấy trong các mô bị tổn thương.
Ở giai đoạn thử nghiệm trên động vật, dịch chiết vỏ thân được cho dùng theo đường uống ở hai mức liều cụ thể là 150 mg/kg và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết thể hiện phản ứng chống viêm rõ rệt phụ thuộc liều lượng, đạt tỷ lệ ức chế viêm 44,32% ở mô hình gây phù chân chuột cấp tính và ức chế 38,65% ở mô hình u hạt mạn tính [2]. Các số liệu này cho thấy vỏ thân Schima wallichii chứa các hoạt chất chống viêm có hiệu lực sinh học đo lường được trên mô hình thử nghiệm [2].
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất tích cực, người dùng cần lưu ý rằng nghiên cứu trên mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào và đường uống trên mô hình động vật gặm nhấm [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người về hiệu quả và mức độ an toàn khi dùng nước nấu từ vỏ hoặc cành lá vối thuốc để tắm ngoài da. Sự khác biệt giữa đường uống thực nghiệm và việc thoa tắm ngoài biểu bì có thể dẫn tới những phản ứng sinh học hoàn toàn khác nhau, đặc biệt là nguy cơ kích ứng da tại chỗ.
4 lưu ý phòng ngừa dị ứng khi dùng vối thuốc nấu nước tắm
Từ các đặc điểm thực vật học và dữ liệu nghiên cứu sẵn có, việc sử dụng vối thuốc làm nước tắm cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn để tránh biến việc trị ngứa thành đợt viêm da bùng phát:
Lọc sạch lông tơ và cặn bã qua nhiều lớp vải: Vỏ thân và các cành non của cây vối thuốc có chứa nhiều sợi lông mịn và mảnh vụn thực vật. Khi đun sôi, các sợi lông này tách rời và lơ lửng trong nước. Nếu tiếp xúc trực tiếp, chúng sẽ cắm vào lỗ chân lông hoặc bề mặt da gây ngứa dữ dội. Do đó, sau khi đun sôi, bạn bắt buộc phải lọc nước qua màng vải dày hoặc rây lọc mắt nhỏ ít nhất 2 đến 3 lần để loại bỏ hoàn toàn dị vật cơ học trước khi tắm.
Pha thật loãng nước tắm, không ngâm dịch chiết quá đặc: Các nghiên cứu cho thấy hoạt tính sinh học của Schima wallichii phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ [2], [1]. Dịch chiết quá đặc đồng nghĩa với việc nồng độ polyphenol và các chất hữu cơ đậm đặc tiếp xúc dồn dập lên bề mặt biểu bì, rất dễ gây kích ứng hóa học hoặc phá vỡ hàng rào bảo vệ da. Nước đun từ vỏ vối thuốc chỉ nên dùng với lượng vừa phải, luôn pha loãng cùng nước ấm sạch cho đến khi nước có màu vàng nhạt trước khi dùng.
Luôn thử phản ứng da tại vùng nhỏ (patch test) trước khi tắm toàn thân: Trước khi ngâm mình hoặc dội nước lá lên khắp cơ thể, hãy lấy một lượng nhỏ nước tắm đã pha loãng thoa lên vùng da mỏng ở mặt trong cẳng tay hoặc cổ tay. Chờ đợi trong khoảng 30 phút đến vài giờ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào như châm chích, nóng rát, đỏ ửng hay nổi nốt sẩn, bạn cần rửa sạch ngay bằng nước mát và tuyệt đối không tiếp tục sử dụng để tắm toàn thân.
Tuyệt đối không tắm khi da có vết thương hở hoặc trầy xước sâu: Khi lớp biểu bì bị tổn thương rách rời, các hoạt chất chưa tinh chế cùng vi khuẩn hay nấm mốc tự nhiên bám trên vỏ cây rừng rất dễ xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn và mô dưới da. Điều này có thể dẫn tới tình trạng nhiễm trùng thứ phát hoặc kích hoạt các phản ứng dị ứng nghiêm trọng. Chỉ cân nhắc sử dụng nước tắm trên nền da nguyên vẹn, không có hiện tượng chảy dịch, lở loét hay trầy rách.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá và vỏ cây rừng tắm mát
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì lành tính tuyệt đối, dùng càng đặc càng mau khỏi". Nhiều người khi thấy con em bị mẩn ngứa đã bốc một lượng lớn vỏ thân vối thuốc đun thành nồi nước đặc quánh màu nâu sẫm để tắm. Việc làm này khiến nồng độ các chất kích ứng tăng vọt, làm da bị mất độ ẩm tự nhiên, dẫn đến cảm giác khô căng, rát bỏng và ngứa ngáy trầm trọng hơn.
Hiểu lầm thứ hai là xem nước lá như một phương pháp điều trị dứt điểm các bệnh da liễu mạn tính như vảy nến, chàm hay viêm da cơ địa. Mặc dù dịch chiết vỏ thân vối thuốc thể hiện khả năng ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha và IL-6 trong phòng thí nghiệm [2], việc đun nấu thủ công không thể chiết xuất đúng chuẩn hoạt chất cũng như không loại bỏ được tạp chất độc hại. Nước tắm từ cây cỏ chỉ đóng vai trò hỗ trợ vệ sinh ngoài da ở mức độ hạn chế, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải cơ địa nào cũng dung nạp tốt các dịch chiết từ thảo dược rừng. Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Làn da của trẻ có lớp sừng rất mỏng, cấu trúc hàng rào biểu bì chưa hoàn thiện và tính thấm cao gấp nhiều lần so với người lớn. Việc tiếp xúc với lông tơ hay hóa chất tự nhiên trong vỏ cây vối thuốc có thể khiến trẻ bị bỏng rát, viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có tiền sử viêm da dị ứng nặng cũng cần thận trọng. Các nghiên cứu hiện tại về cây vối thuốc mới chỉ giới hạn trên tế bào PBMC và mô hình động vật [2], hoàn toàn chưa có báo cáo an toàn trên thai phụ hay phụ nữ cho con bú. Do đó, việc tự ý tắm các loại lá, vỏ cây rừng chưa qua tinh chế tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Người đang có bệnh lý da liễu mạn tính hoặc đang dùng thuốc bôi ngoài da cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử trí khi bị kích ứng
Nếu quyết định sử dụng vỏ thân hoặc lá vối thuốc để nấu nước tắm, bạn nên lựa chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, không bị ẩm mốc hay lẫn tạp chất thuốc bảo vệ thực vật. Sau khi thu hái hoặc mua về, cần cạo sạch lớp rêu mốc bên ngoài vỏ, rửa nhiều lần dưới vòi nước chảy để trôi bớt bụi bẩn và các lông tơ bám lỏng lẻo. Đun sôi kỹ với nước sạch trong khoảng 15 đến 20 phút để các chất hòa tan giải phóng vừa phải, sau đó chắt lấy nước qua vải lọc.
Sau khi pha loãng với nước ấm đạt nhiệt độ vừa phải (khoảng 37-38 độ C), thời gian tắm hoặc ngâm rửa chỉ nên kéo dài từ 5 đến 10 phút. Tắm xong, bạn nên dội lại cơ thể một lần bằng nước ấm sạch thông thường để trôi hết cặn thảo dược còn đọng lại trên da, rồi dùng khăn mềm thấm khô nhẹ nhàng, tránh chà xát mạnh.
Trong trường hợp không may bị kích ứng sau khi tắm – xuất hiện cảm giác ngứa ngáy dữ dội, châm chích, nổi mảng mề đay hay đỏ rát – việc đầu tiên cần làm là xả rửa ngay toàn thân dưới vòi nước sạch mát để loại bỏ tác nhân bám trên bề mặt. Thấm khô da và theo dõi sát sao. Nếu các triệu chứng mẩn ngứa không thuyên giảm hoặc xuất hiện thêm các dấu hiệu bất thường như sưng nề mặt, môi, khó thở hay chóng mặt, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và can thiệp kịp thời. Nước tắm từ cây rừng có thể là nét văn hóa truyền thống quen thuộc, nhưng sự an toàn cho sức khỏe và làn da luôn phải được đặt lên hàng đầu.
