Gel liên mộc và thuốc bôi NSAID: Lựa chọn nào tốt cho bong gân?

Bong gân cổ chân là tai nạn sinh hoạt và thể thao rất phổ biến. Khi gặp chấn thương này, người bệnh thường đối mặt ngay với tình trạng đau nhức và sưng nề dữ dội. Thói quen phổ biến của nhiều người là tìm đến các loại thuốc bôi chống viêm không steroid (NSAID) tổng hợp hoặc tìm kiếm các loại thảo dược bôi ngoài da.

Các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cho thấy thuốc mỡ chiết xuất rễ liên mộc (comfrey) không hề thua kém, thậm chí có các chỉ số giảm đau và giảm phù nề tốt hơn so với gel bôi NSAID chứa diclofenac [2, 3]. Đây là giải pháp chiết xuất từ thực vật có hiệu quả cao và an toàn để xử trí chấn thương đụng dập cấp tính [2, 3].

Cơ chế tác động của chiết xuất rễ liên mộc và NSAID

Cây liên mộc (tên khoa học là Symphytum officinale L.) là dược liệu được sử dụng lâu đời trong y học để điều trị các chấn thương đụng dập kín [1, 7]. Các nghiên cứu y học hiện đại chỉ ra rằng chiết xuất rễ liên mộc sở hữu đồng thời các đặc tính chống viêm, giảm đau và hỗ trợ tái tạo mô, giúp làm giảm sưng nề vùng tổn thương khi dùng ngoài da [1, 7].

Ngược lại, gel bôi chứa hoạt chất tổng hợp diclofenac đại diện cho nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) kinh điển. Thuốc bôi NSAID hoạt động theo cơ chế hóa học tổng hợp, có tác dụng ức chế phản ứng viêm, xoa dịu cảm giác đau buốt và cải thiện chức năng khớp trong các chấn thương phần mềm cấp tính [2, 5, 6]. Hai phương pháp này đại diện cho hai hướng trị liệu lớn: dược liệu tự nhiên và hóa dược tổng hợp ^[1].

Bằng chứng lâm sàng so sánh trực tiếp liên mộc và diclofenac

Nghiên cứu đối chứng đa trung tâm CODEC_2004 thực hiện theo phương pháp làm mù người đánh giá (single-blind), ngẫu nhiên, đối chứng song song trên 164 bệnh nhân ngoại trú bị bong gân cổ chân cấp một bên [2, 4]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 29,0 tuổi, với 47,6% là nữ giới ^[1].

Bệnh nhân được chia thành hai nhóm ngẫu nhiên: 82 người thoa một dải thuốc mỡ chiết xuất rễ liên mộc (Kytta-Salbe f) dài 6 cm và 82 người thoa một lượng gel diclofenac tương đương (chứa 1,16 g muối diclofenac diethylamine) [2, 4]. Cả hai nhóm đều thực hiện bôi ngoài da 4 lần mỗi ngày trong thời gian 7 ngày (dao động cộng trừ 1 ngày) [2, 4].

Biến số chính của nghiên cứu là diện tích dưới đường cong (AUC) phản ánh phản ứng đau khi ấn áp lực lên vùng chấn thương, được đo lường chính xác bằng dụng cụ đo lực bấm (tonometer/algometer) vào ngày 0, ngày 4 và ngày 7 [2, 4]. Các biến số phụ bao gồm chu vi khớp để theo dõi tình trạng phù nề (đo theo phương pháp số 8 - figure-of-eight method), mức độ đau tự phát khi nghỉ và khi vận động theo thang điểm nhìn trực quan (VAS), khả năng vận động khớp cổ chân (phương pháp neutral-zero), lượng thuốc giảm đau paracetamol phải dùng thêm, cùng đánh giá hiệu quả tổng thể và độ dung nạp của cả bác sĩ lẫn người bệnh [2, 4].

Kết quả nghiên cứu xác nhận chiết xuất liên mộc không thua kém (non-inferior) so với diclofenac [2, 4]. Khoảng tin cậy 95% của sự chênh lệch AUC giữa liên mộc và diclofenac là 19,01 đến 103,09 h*N/cm², hoàn toàn nằm trên ngưỡng không thua kém ^[1]. Hơn thế nữa, các kết quả của biến số chính lẫn biến số phụ đều chỉ ra xu hướng chiết xuất liên mộc có khả năng vượt trội hơn gel diclofenac ^[1].

Đến năm 2007, một phân tích đánh giá lại bộ dữ liệu từ 164 bệnh nhân trên theo hướng dẫn CPMP đã được tiến hành để kiểm chứng giả thuyết về tính vượt trội ^[2]. Phân tích theo nguyên tắc ý định điều trị (ITT) cho thấy hiệu quả trung bình AUC ở nhóm dùng liên mộc cao hơn +61,1 hN/cm² so với nhóm dùng diclofenac (khoảng tin cậy 95%: 19,08 đến 103,09 hN/cm²) ^[2]. Sự khác biệt này đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt, chứng minh chiết xuất rễ liên mộc thực sự vượt trội hơn gel diclofenac trong việc giảm đau do chấn thương bong gân cổ chân ^[2].

Hiệu quả giảm đau và chống phù nề so với giả dược

Trước khi so sánh trực diện với diclofenac, hiệu quả của chiết xuất rễ liên mộc đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng giả dược [1, 7]. Thử nghiệm bao gồm 142 bệnh nhân (tuổi trung bình 31,8; 78,9% là nam giới) bị bong gân cổ chân cấp một bên không biến chứng xảy ra trong vòng chưa đầy 6 giờ [1, 7].

Bệnh nhân được bôi ngẫu nhiên khoảng 2 g thuốc mỡ (tương đương dải thuốc dài 6 cm) chứa dịch chiết rễ liên mộc hoặc giả dược, bôi 4 lần mỗi ngày liên tục trong 8 ngày [1, 7]. Dịch chiết rễ liên mộc dạng lỏng được chuẩn bị theo tỷ lệ 1:2 với dung môi ethanol 60% thể tích ^[3].

Kết quả cho thấy thuốc mỡ liên mộc vượt trội hoàn toàn so với giả dược trong việc giảm đau khi ấn áp lực (p < 0,0001) [1, 4, 7]. Ở đánh giá cuối cùng, mức giảm đau nhạy cảm so với ban đầu đạt 2,44 kp/cm² ở nhóm liên mộc, trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 0,95 kp/cm² [4, 7]. Tình trạng phù nề cổ chân đo theo phương pháp số 8 cũng giảm rõ rệt (p = 0,0001) [1, 4, 7]. Biên độ vận động cổ chân được cải thiện vượt bậc cả ở động tác gập mu chân (p = 0,002) và gập lòng bàn chân (p = 0,0116) [4, 7].

Tổng quan hệ thống năm 2008 đánh giá các phương pháp điều trị hỗ trợ vận động sớm sau bong gân cổ chân cấp cũng xác nhận: có bằng chứng mạnh mẽ rằng NSAID giảm đau và cải thiện chức năng ngắn hạn; đồng thời có bằng chứng mức độ vừa phải chứng minh thuốc mỡ rễ liên mộc giúp giảm đau và cải thiện khả năng vận động khớp hiệu quả ^[4].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng rất tích cực, bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các thử nghiệm đối chứng so sánh giữa liên mộc và diclofenac mới chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu 164 bệnh nhân ngoại trú với chấn thương bong gân cổ chân cấp một bên ở độ tuổi thanh niên và trung niên (tuổi trung bình khoảng 29-32) [1, 2, 3].

Thời gian theo dõi trong các nghiên cứu thường chỉ kéo dài từ 7 đến 8 ngày, tập trung giải quyết các triệu chứng cấp tính [1, 2, 4]. Đa số các thử nghiệm loại trừ các chấn thương phức tạp, rách dây chằng hoàn toàn hoặc có biến chứng gãy xương [1, 7]. Đồng thời, các nghiên cứu chưa có dữ liệu đánh giá trên nhóm phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên thường cho tác dụng rất chậm chạp và yếu hơn nhiều so với thuốc hóa dược tổng hợp như diclofenac. Các thử nghiệm ngẫu nhiên đã bác bỏ quan niệm này khi chứng minh liên mộc mang lại tác dụng giảm đau và giảm phù nề tương đương hoặc nhỉnh hơn [2, 3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng chiết xuất liên mộc có thể dùng theo đường uống. Dược liệu này chỉ được nghiên cứu và chỉ định bôi ngoài da tác động qua da (percutaneous), tuyệt đối không được uống hay dùng trên các vết thương hở [1, 7]. Việc tự ý đắp lá tươi không rõ nguồn gốc cũng không đồng nghĩa với việc sử dụng các dạng thuốc mỡ chiết xuất chuẩn hóa đã qua kiểm nghiệm lâm sàng [1, 7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các thử nghiệm lâm sàng, cả thuốc mỡ liên mộc và gel diclofenac đều cho thấy độ an toàn tuyệt vời, không ghi nhận các phản ứng bất lợi nghiêm trọng nào từ thuốc và có độ dung nạp tại chỗ rất tốt [1, 2, 3, 4]. Dù vậy, người dùng vẫn cần lưu ý một số trường hợp:

• Những người có tiền sử dị ứng, mẫn cảm với chiết xuất cây liên mộc hoặc các thành phần của thuốc bôi NSAID cần tránh sử dụng [1, 2].
• Người đang có vết thương hở rách da, trầy xước chảy máu tại vùng khớp cổ chân không được bôi thuốc [1, 7].
• Chưa có dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn của gel liên mộc trên phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ; các đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [1, 2].
• Người bị bong gân nặng, mất hoàn toàn khả năng chịu lực hoặc nghi ngờ nứt gãy xương cần đi khám chuyên khoa thay vì tự ý điều trị tại nhà [1, 5].

Gợi ý áp dụng thực tế đúng cách

Khi bị bong gân cổ chân cấp tính không biến chứng, người bệnh có thể cân nhắc sử dụng gel hoặc thuốc mỡ chiết xuất rễ liên mộc chuẩn hóa như một giải pháp thay thế hiệu quả cho gel bôi NSAID [2, 3]:

• Thời điểm bắt đầu: Nên xử trí sớm ngay sau khi chấn thương xuất hiện (trong vòng 6 giờ đầu nếu có thể) ^[3].
• Lượng bôi: Dựa theo liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng, thoa một dải thuốc dài khoảng 6 cm (tương đương khoảng 2 g thuốc mỡ) trực tiếp lên vùng khớp bị đau [2, 4, 7].
• Tần suất: Thoa đều đặn 4 lần mỗi ngày [1, 2, 4].
• Thời gian áp dụng: Sử dụng liên tục trong 7 đến 8 ngày để kiểm soát tối ưu tình trạng đau và phù nề [1, 2, 4].
• Phối hợp: Để hồi phục tốt nhất, cần kết hợp bôi thuốc với các biện pháp bảo tồn như tập vận động có kiểm soát, cố định khớp bằng dụng cụ hỗ trợ bên ngoài hoặc tập luyện thần kinh - cơ để tránh nguy cơ tái phát chấn thương ^[4].

Gel chiết xuất rễ liên mộc đã được khoa học chứng minh là giải pháp tự nhiên hiệu quả, an toàn và không thua kém thuốc bôi NSAID diclofenac trong việc làm giảm cơn đau và vết sưng do bong gân cổ chân cấp. Tuy nhiên, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng chỉ định, bôi ngoài da trên bề mặt da lành và chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ nếu chấn thương không thuyên giảm.