Nhiều người khi đi khám sức khỏe định kỳ tình cờ phát hiện mình mắc bệnh viêm giáp Hashimoto kèm theo tình trạng thiếu hụt vitamin D trong máu. Không ít bệnh nhân băn khoăn liệu sự sụt giảm của loại vi chất quen thuộc này có phải là thủ phạm trực tiếp kích hoạt hệ miễn dịch tấn công tuyến giáp hay không.
Thực tế từ các nghiên cứu y khoa cho thấy nồng độ vitamin D huyết thanh thấp có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng gia tăng các kháng thể phá hủy tuyến giáp ở phần lớn bệnh nhân [1]. Dù vậy, mối quan hệ này mang tính tương tác phức tạp chứ không đơn thuần là nguyên nhân duy nhất dẫn tới bệnh lý [2].
Cơ chế tác động: Vitamin D điều phối hệ miễn dịch như thế nào?
Viêm giáp Hashimoto là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi sự xâm nhập của tế bào lympho vào mô giáp, gây tổn thương tế bào và dẫn tới suy giáp kéo dài [2]. Căn bệnh này có căn nguyên phức tạp, kết hợp giữa yếu tố di truyền bẩm sinh cùng tác động từ môi trường sống xung quanh [2]. Khi bệnh tiến triển, người bệnh thường phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt hormone giáp và cần điều trị thay thế bằng levothyroxine suốt đời [2].
Ở người khỏe mạnh, các thụ thể tiếp nhận vitamin D hiện diện ở khắp các cơ quan và mô miễn dịch của cơ thể [3]. Thông qua những thụ thể này, vitamin D đảm nhiệm vai trò kiểm soát cân bằng ion, biệt hóa tế bào và điều hòa phản ứng miễn dịch tế bào nhằm ngăn ngừa viêm nhiễm [3].
Khi cơ thể thiếu hụt vitamin D dưới ngưỡng 20 ng/mL, sự cân bằng giữa các tế bào điều hòa Treg và tế bào viêm Th17 bị phá vỡ nghiêm trọng [4]. Hậu quả của sự gián đoạn này khiến hiệu giá kháng thể kháng thể peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) tăng từ 40% đến 60%, làm gia tăng nguy cơ suy giáp tiến triển [4].
Ở cấp độ tế bào của bệnh Hashimoto, hệ miễn dịch bị khiếm khuyết di truyền ở các tế bào T ức chế, khiến chúng mất khả năng kiềm tỏa các tế bào T hỗ trợ [5]. Các tế bào T hỗ trợ khi bị kích hoạt quá mức sẽ gắn kết tế bào B và giải phóng hàng loạt cytokine gây viêm như interferon-gamma [5]. Các tế bào lympho B bị kích hoạt sẽ sản sinh ồ ạt kháng thể tấn công trực diện vào các kháng nguyên của mô tuyến giáp [5].
Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa thiếu hụt vitamin D và kháng thể giáp
Nhiều công trình khoa học đã được thực hiện nhằm đo lường mức độ tương quan giữa hàm lượng vitamin D và lượng kháng thể trong máu bệnh nhân tuyến giáp.
Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2017 được tiến hành trên 30 bệnh nhân Hashimoto, 30 bệnh nhân Basedow (Graves) và 20 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [1]. Kết quả kiểm tra cho thấy nồng độ vitamin D và canxi trong huyết thanh ở nhóm Hashimoto và nhóm Basedow đều thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng [1]. Tỷ lệ thiếu hụt vitamin D lên tới 76,7% ở người mắc Hashimoto và 70% ở bệnh nhân Basedow, trong khi nhóm khỏe mạnh chỉ ghi nhận 20% [1]. Đặc biệt, nồng độ vitamin D được ghi nhận có mối tương quan nghịch rõ rệt với nồng độ kháng thể antithyroglobulin và antithyroid peroxidase ở nhóm bệnh nhân Hashimoto [1].
Một công trình nghiên cứu bệnh chứng quy mô lớn tại phòng khám nội tiết ở Jahrom (Iran) năm 2020 đã theo dõi 633 bệnh nhân Hashimoto, 305 người suy giáp không do tự miễn và 200 người đối chứng [3]. Nghiên cứu này cho thấy nồng độ vitamin D huyết thanh ở cả bệnh nhân suy giáp Hashimoto lẫn suy giáp không tự miễn đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với người khỏe mạnh [3]. Các nhà khoa học phát hiện mối tương quan nghịch giữa nồng độ vitamin D và kháng thể kháng thể thyroglobulin (TGAb) với r = -0,261 [3]. Đồng thời, lượng vitamin D còn có mối tương quan thuận nhẹ với nồng độ hormone kích thích tuyến giáp TSH với hệ số r = 0,108 ở nhóm Hashimoto [3].
Nghiên cứu năm 2019 tập trung vào nhóm 20 bệnh nhân trẻ tuổi từ 1 đến 21 tuổi mắc viêm giáp Hashimoto nhằm đánh giá sâu hơn về mối liên hệ này [6]. Trong nhóm này, độ tuổi trung bình là 16 tuổi, 80% là nữ giới và có sự tham gia của 45% người Mỹ gốc Phi, 25% người gốc Á, 15% người da trắng cùng 10% người gốc Tây Ban Nha [6]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm thiếu hụt vitamin D dưới 20 ng/mL có chỉ số kháng thể TPO trung bình lên tới 1907 IU/ml, trong khi nhóm đủ vitamin D chỉ ở mức 305 IU/ml [6]. Phân tích tương quan Spearman khẳng định nồng độ 25(OH)D tỷ lệ nghịch có ý nghĩa thống kê với hiệu giá kháng thể TPOAb (r = -0,47) và nồng độ TSH (r = -0,51) [6]. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ rõ giới hạn của nghiên cứu là kích thước mẫu còn nhỏ [6].
Nồng độ hormone tuyến giáp ổn định là điều kiện cần để duy trì mức vitamin D đầy đủ trong cơ thể, và chức năng điều hòa miễn dịch của vi chất này lại tác động ngược lại tiến trình bệnh tự miễn [5]. Việc thiếu hụt vitamin D kéo dài thường đi đôi với nồng độ tự kháng thể tăng vọt, chức năng giáp bất thường, gia tăng thể tích tuyến giáp và nồng độ TSH tăng cao [5].
Những nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan
Bên cạnh các phát hiện khẳng định mối liên hệ mật thiết, y văn cũng ghi nhận những nghiên cứu cho kết quả hoàn toàn trái ngược, mang lại cái nhìn cẩn trọng hơn.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 so sánh bệnh nhân viêm giáp Hashimoto với nhóm đối chứng khỏe mạnh sau khi đã kiểm soát đồng đều các yếu tố về tuổi tác và chỉ số khối cơ thể (BMI) [7]. Nồng độ vitamin D trung bình ở nhóm nữ mắc Hashimoto thực tế lại cao hơn nhóm chứng khỏe mạnh (30,75 ng/mL so với 27,56 ng/mL) [7]. Tỷ lệ đủ vitamin D ở nữ bệnh nhân Hashimoto lên tới 51,7%, cao hơn mức 31,1% của nhóm chứng [7]. Ở nam giới, không có sự khác biệt đáng kể về nồng độ vi chất này giữa hai nhóm, nhưng các nhà nghiên cứu lại bất ngờ ghi nhận mối tương quan thuận giữa vitamin D và kháng thể TPOAb ở nam giới [7]. Từ đó, nghiên cứu này kết luận bệnh viêm giáp Hashimoto không đi liền với tỷ lệ thiếu hụt vitamin D cao hơn người bình thường [7].
Tổng quan năm 2021 nhắc lại nghiên cứu của Goswami tại Ấn Độ ghi nhận 87% bệnh nhân thiếu vitamin D nhưng không tìm thấy mối tương quan giữa sự thiếu hụt này với tình trạng dương tính của kháng thể anti-TPO [8]. Cùng năm đó, nghiên cứu của Effraimidis tại Amsterdam trên nhóm người có cơ địa di truyền hoặc mới xuất hiện kháng thể anti-TPO cũng không thấy mối liên quan nào giữa thiếu vitamin D và giai đoạn sớm của tự miễn giáp [8]. Nghiên cứu của D'Aurizio trên 100 bệnh nhân viêm giáp tự miễn và 126 người khỏe mạnh cũng chỉ ra tỷ lệ thiếu vitamin D giữa hai bên là tương đương nhau [8]. Tương tự, nghiên cứu của Yasmeh trên 97 bệnh nhân viêm giáp lympho bào mạn tính cho thấy nồng độ vitamin D ở nữ giới mắc bệnh thậm chí còn cao hơn nhóm đối chứng [8].
Sự thiếu đồng nhất giữa các kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng thiếu hụt vitamin D có thể chỉ phản ánh một phần của bức tranh bệnh học phức tạp [5]. Điều này đồng nghĩa với việc không phải bất kỳ ai mắc bệnh Hashimoto cũng đều bị thiếu vitamin D hay ngược lại [7].
Hiệu quả thực tế của việc bổ sung vitamin D
Dù tồn tại những tranh luận, các can thiệp bổ sung vitamin D vẫn cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong việc hỗ trợ kiểm soát phản ứng tự miễn giáp [2].
Bổ sung vitamin D đã được chứng minh có tiềm năng làm giảm nồng độ kháng thể kháng giáp và cải thiện chức năng hoạt động của tuyến giáp [2]. Can thiệp này còn giúp điều hòa lại nồng độ các cytokine gây viêm như IP10, TNF-alpha, IL-10 cũng như cân bằng tỷ lệ các phân nhóm tế bào miễn dịch Th17 và Tr1 [2]. Một nghiên cứu can thiệp cho thấy sau 4 tháng bổ sung vitamin D nhằm đưa nồng độ huyết thanh đạt mức 30 ng/mL, nồng độ kháng thể anti-TPO ở người bệnh đã giảm đi một cách đáng kể [5].
Tuy nhiên, hiệu quả giảm kháng thể không diễn ra đồng đều trên tất cả mọi người bệnh mắc Hashimoto [4]. Bổ sung liều từ 2000 đến 4000 IU mỗi ngày có thể giúp giảm nồng độ tự kháng thể từ 15% đến 30% [4]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ ghi nhận rõ ràng ở những bệnh nhân đang ở trạng thái bình giáp có kháng thể TPOAb dương tính và có tình trạng thiếu hụt vitamin D ban đầu dưới 20 ng/mL [4]. Khi người bệnh đã bước sang giai đoạn suy giáp rõ rệt trên lâm sàng, hiệu quả hạ kháng thể của việc bổ sung vitamin D sẽ bị suy giảm đi rất nhiều [4].
Bên cạnh đó, việc nâng nồng độ vitamin D lên trên 30 ng/mL trước khi thực hiện phẫu thuật tuyến giáp còn mang lại lợi ích ngoại khoa quan trọng, giúp giảm tới 50% nguy cơ biến chứng hạ canxi máu sau mổ [4].
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Rất nhiều bệnh nhân lầm tưởng rằng chỉ cần uống vitamin D liều thật cao là có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh viêm giáp Hashimoto. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng bởi viêm giáp tự miễn là bệnh lý mạn tính có căn nguyên phối hợp từ nhiều yếu tố di truyền và miễn dịch [2].
Một hiểu lầm khác là tự ý mua các chế phẩm vitamin D liều lượng lớn về uống liên tục mà không qua xét nghiệm máu. Việc bổ sung dư thừa không giúp tuyến giáp phục hồi nhanh hơn mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc vitamin D và rối loạn chuyển hóa canxi [1].
Cũng có người bệnh bi quan nghĩ rằng một khi kháng thể tăng cao nghĩa là tuyến giáp sẽ hỏng hoàn toàn ngay lập tức. Thực tế, việc kiểm soát tốt nồng độ vi chất cùng lối sống lành mạnh có thể hỗ trợ điều hòa miễn dịch và cải thiện đáng kể chất lượng sống cho người bệnh [4].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng an toàn
Việc xác định tình trạng vi chất của bản thân cần bắt đầu từ các cơ sở y tế thông qua xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu [1].
Người bệnh có chức năng tuyến giáp bất thường, người suy giáp đang điều trị levothyroxine hoặc người chuẩn bị phẫu thuật tuyến giáp cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào [2]. Đáng chú ý, các đáp ứng miễn dịch với vitamin D có sự khác biệt giữa các cá thể do yếu tố di truyền [4]. Những người mang kiểu gen thụ thể vitamin D dạng VDR-FokI FF cần mức liều bổ sung thấp hơn khoảng 30% so với liều thông thường để tránh quá liều [4].
Đối với việc chăm sóc hàng ngày, người bệnh nên chủ động duy trì nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên qua việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hợp lý và sử dụng các thực phẩm giàu dinh dưỡng. Chế độ ăn uống cân bằng, duy trì tập luyện thể lực đều đặn và giữ tinh thần thoải mái luôn là nền tảng giúp hệ miễn dịch ổn định.
Mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D huyết thanh thấp và sự gia tăng kháng thể trong bệnh viêm giáp Hashimoto đã được nhiều bằng chứng khoa học ghi nhận [1]. Dù vậy, việc bổ sung vi chất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa phản ứng tự miễn chứ không thể thay thế phác đồ điều trị hormone đặc hiệu [2]. Người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa, xét nghiệm định kỳ để được xây dựng lộ trình chăm sóc an toàn và hiệu quả nhất.
