Hãm trà hay chiết cồn: Cách dùng nấm Chaga nào giữ trọn betulinic acid?

Nhiều người có thói quen mua nấm Chaga tự nhiên về thái lát rồi hãm nước sôi uống hằng ngày như trà. Cách làm này tiện lợi nhưng lại dấy lên băn khoăn: liệu nước nóng có thể hòa tan và giữ lại trọn vẹn các hoạt chất quý, đặc biệt là betulinic acid?

Thực tế khoa học cho thấy, betulinic acid và các hợp chất steroid, triterpenoid trong nấm Chaga tan rất kém trong nước. Việc chỉ hãm trà bằng nước sôi thông thường sẽ bỏ sót phần lớn các chất kém phân cực này, đòi hỏi các dung môi hữu cơ như cồn (ethanol) để chiết xuất tối ưu hơn.

Bản chất hóa học và độ tan của các hoạt chất

Nấm Chaga (Inonotus obliquus) là loại nấm ký sinh trên thân cây gỗ cứng, đặc biệt là cây bạch dương, được sử dụng trong y học dân gian từ thế kỷ 16 hoặc 17 [1, 8]. Nấm chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học khác nhau, nổi bật là các hợp chất triterpenoid (như betulin, betulinic acid, inotodiol), steroid, polyphenol và polysaccharide [1, 5, 6].

Các nhóm chất này sở hữu đặc tính phân cực hoàn toàn khác biệt. Polysaccharide và một số polyphenol là các hợp chất ưa nước, dễ dàng hòa tan trong môi trường nước sôi khi hãm hoặc sắc [3, 6]. Ngược lại, betulinic acid, betulin hay inotodiol thuộc nhóm triterpenoid có khung cấu trúc carbon cồng kềnh, độ phân cực rất thấp [1, 7, 8].

Do độ phân cực kém, các chất triterpenoid và steroid hầu như không tan nhiều trong nước tinh khiết ở điều kiện thường. Trong nghiên cứu phân lập hoạt chất từ nấm Chaga, các nhà khoa học buộc phải sử dụng các dung môi hữu cơ kém phân cực hơn như chloroform, hexane, ethyl acetate, methanol hoặc ethanol để tách chiết inotodiol, trametenolic acid và betulinic acid [1, 4, 8]. Do đó, nước sôi đơn thuần không phải là môi trường lý tưởng để hòa tan tối đa nhóm chất này.

So sánh hiệu quả chiết xuất: Nước sôi và cồn

Khả năng chiết tách của dung môi quyết định trực tiếp thành phần và hoạt tính sinh học của dịch chiết nấm Chaga. Nghiên cứu thực nghiệm so sánh dịch chiết nước nóng và dịch chiết cồn đã chứng minh sự khác biệt rõ rệt về thành phần hóa học lẫn tác động sinh học ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã so sánh dịch chiết cồn (ethanol) và dịch chiết nước nóng ở các mức nhiệt độ 50°C, 70°C và 80°C từ nấm Chaga ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol thể hiện hoạt tính tương tự superoxide dismutase (SOD) mạnh nhất và khả năng ức chế tăng sinh tế bào ung thư đại tràng DLD-1 của người vượt trội hơn hẳn ^[1]. Tiếp xúc với dịch chiết ethanol dẫn đến quá trình kích hoạt tế bào chết theo chương trình (apoptosis), trong khi dịch chiết nước nóng không tạo ra hiện tượng apoptosis trên dòng tế bào ung thư này ^[1].

Tuy nhiên, dịch chiết nước nóng không phải là không có giá trị. Nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra rằng dịch chiết nước ở 70°C đạt khả năng dọn gốc tự do DPPH mạnh nhất với giá trị EC50 là 126 microgam/ml, trong khi dịch chiết ethanol có hoạt tính dọn gốc tự do yếu hơn với EC50 là 224 microgam/ml ^[1]. Sự khác nhau này xuất phát từ hàm lượng polyphenol, protein và polysaccharide tan tốt trong nước nóng ^[1].

Đối với việc tối ưu hóa thu nhận polyphenol, nghiên cứu năm 2021 xác định điều kiện chiết xuất tối ưu là nồng độ ethanol 50%, tỷ lệ rắn - lỏng 1:20 ở nhiệt độ 60°C trong 90 phút ^[2]. Quy trình này đạt hiệu suất chiết polyphenol là 2,84%, xác định được 10 hợp chất polyphenol chính (như procyanidin, caffeic acid, p-coumaric acid, quercetin, kaempferol...) với năng lực khử sắt và dọn gốc tự do rất cao ^[2]. Điều này minh chứng rằng hệ dung môi cồn - nước kết hợp mang lại hiệu suất vượt trội hơn việc chỉ dùng nước đơn thuần ^[2].

Bằng chứng khoa học về betulinic acid và triterpenoid

Betulinic acid là hoạt chất triterpenoid quan trọng được nấm Chaga sinh tổng hợp từ tiền chất betulin lấy từ vỏ cây bạch dương [5, 8]. Nhiều nghiên cứu đã tập trung phân lập, định lượng và đánh giá hoạt tính của nhóm chất này.

Năm 2011, một nghiên cứu đã tách và tinh chế thành công hai hợp chất triterpenoid chính từ dịch chiết chloroform của nấm Chaga là inotodiol và trametenolic acid bằng sắc ký ngược dòng dòng chảy tốc độ cao (HSCCC) ^[3]. Từ 100 mg dịch chiết thô, các nhà nghiên cứu thu được 13,0 mg inotodiol (độ tinh khiết 97,51%) và 7,0 mg trametenolic acid (độ tinh khiết 94,04%) chỉ trong chưa đầy 5 giờ ^[3]. Các hoạt chất này được ghi nhận có tiềm năng chống khối u, kháng virus, hạ đường huyết, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào ^[3].

Năm 2018, một nghiên cứu định lượng bằng HPLC-MS-MS đã đo lường betulin, betulinic acid và inotodiol trong nấm Chaga tại Normandy (Pháp) và so sánh với mẫu từ Canada, Ukraine ^[4]. Kết quả ghi nhận nấm Chaga từ Pháp chứa hàm lượng betulin và betulinic acid cao hơn các mẫu khác, trong khi mẫu từ Canada có hàm lượng inotodiol lớn hơn ^[4]. Nghiên cứu cũng đánh giá các dạng bào chế truyền thống gồm chiết nước, hãm trà (infusion) và sắc nước (decoction) ^[4]. Đáng chú ý, dịch chiết nước có chứa betulin, betulinic acid và inotodiol được thử nghiệm trên tế bào, cho thấy hoạt tính gây độc tế bào sau 48 và 72 giờ tiếp xúc trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến phổi người A549 cao hơn đáng kể so với tế bào biểu mô phế quản bình thường BEAS-2B (p = 0,025 sau 48 giờ và p = 0,004 sau 72 giờ) ^[4].

Bên cạnh đó, các phương pháp kích thích sinh tổng hợp betulinic acid trong nuôi cấy nấm Chaga cũng được làm rõ. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy bổ sung 1,0 g/L oleic acid giúp tăng lượng betulinic acid lên gấp 2 lần so với đối chứng ^[5]. Việc bổ sung chất kích thích từ nấm Aspergillus niger ở liều 45 mg/L giúp tăng sinh khối hệ sợi nấm thêm 146,0% và tăng tích lũy betulinic acid nội bào lên 429,5% nhờ việc kích hoạt các gene tổng hợp như HMG-CoA reductase và squalene synthase ^[5].

Nghiên cứu nuôi cấy năm 2014 cũng chứng minh dịch chiết từ vỏ và lõi cây bạch dương (Betula platyphylla Suk.) kích thích sản sinh steroid và triterpenoid trong nấm Chaga ^[6]. Trong đó, dịch chiết nước từ vỏ bạch dương ở nồng độ 0,01 g/L làm tăng tổng lượng steroid lên mức 225,5 ± 8,7 mg/L, cao hơn 97,3% so với nhóm chứng, đồng thời làm tăng đồng thời betulin, ergosterol, cholesterol, lanosterol, stigmasterol và sitosterol ^[6].

Hiệu quả sinh học trên mô hình thực nghiệm

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều tác dụng dược lý tích cực của các phân đoạn chiết xuất từ nấm Chaga đối với đường huyết và chuyển hóa.

Nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên chuột bị tiểu đường do alloxan đã khảo sát tác dụng của dịch chiết ethanol từ sinh khối khô dịch nuôi cấy nấm Chaga ^[7]. Khi cho chuột uống dịch chiết ethanol ở liều 30 và 60 mg/kg thể trọng trong 21 ngày, đường huyết chuột giảm đáng kể: vào ngày thứ 7 giảm tương ứng 11,54% và 11,15%; đến tuần thứ 3 mức giảm đạt 22,51% và 24,32% ^[7].

Dịch chiết ethanol nấm Chaga trong nghiên cứu này còn làm giảm đáng kể nồng độ axit béo tự do, cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-cholesterol trong huyết thanh chuột ^[7]. Ngược lại, nồng độ HDL-cholesterol, lượng insulin huyết thanh và hàm lượng glycogen trong gan chuột tiểu đường đều tăng lên ^[7]. Hoạt tính các enzym chống oxy hóa gồm catalase, superoxide dismutase và glutathione peroxidase tăng lên rõ rệt, đồng thời lượng maleic dialdehyde giảm xuống ^[7]. Kết quả mô bệnh học khẳng định dịch chiết ethanol hỗ trợ phục hồi tổn thương mô tụy ở chuột bệnh ^[7].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 đã phân lập được chất ức chế enzym alpha-glucosidase tiềm năng từ nấm Chaga là (E)-4-(3,4-dihydroxyphenyl)but-3-en-2-one ^[8]. Bằng hệ dung môi n-hexane/ethyl acetate/ethanol/water (tỷ lệ 4:4,5:3,5:5 v/v/v/v) trên hệ thống sắc ký ngược dòng tốc độ cao (HSCCC), các nhà khoa học đã thu được 10,3 mg hợp chất tinh khiết 95,9% từ 900 mg dịch chiết Chaga thô ^[8]. Hợp chất này mở ra triển vọng trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết và phòng ngừa biến chứng chuyển hóa ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về cách dùng nấm Chaga

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun nấm Chaga với nước sôi nhiều lần là có thể "vắt kiệt" mọi dưỡng chất quý báu. Thực tế, nước sôi chủ yếu hòa tan nhóm polysaccharide (như beta-glucan) và một số hợp chất phenolic hòa tan [3, 7]. Các thành phần kém phân cực như betulinic acid, betulin hay inotodiol hầu như chỉ tan một lượng rất hạn chế trong môi trường nước [1, 7].

Một hiểu lầm khác là dịch chiết cồn luôn tốt hơn nước sắc trong mọi trường hợp. Dữ liệu khoa học cho thấy mỗi loại dung môi khai thác một thế mạnh riêng: cồn tối ưu cho nhóm triterpenoid, steroid và khả năng gây độc tế bào ung thư; trong khi nước nóng lại thu được hàm lượng hợp chất dọn gốc tự do DPPH rất mạnh ^[1]. Do đó, không có phương pháp đơn lẻ nào thay thế hoàn toàn được phương pháp còn lại.

Nhiều người cũng tin rằng nấm Chaga có thể thay thế thuốc điều trị ung thư hoặc thuốc hạ đường huyết. Dù các dữ liệu in vitro và trên chuột cho thấy tiềm năng chống khối u, bảo vệ tế bào tụy và hạ lipid máu, các kết quả này chưa thể coi là bằng chứng lâm sàng điều trị khỏi bệnh trên người [2, 3, 7].

Ai nên thận trọng khi dùng nấm Chaga?

Nấm Chaga có hoạt tính sinh học mạnh, do đó một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi sử dụng:

• Người mắc bệnh tiểu đường đang dùng thuốc: Dịch chiết Chaga có khả năng hạ đường huyết và ức chế enzym alpha-glucosidase [2, 4]. Việc tự ý kết hợp với thuốc hạ áp hay insulin có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc rối loạn đông máu: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nấm nào.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu hiện tại chỉ thực hiện trên tế bào cô lập hoặc chuột thí nghiệm [2, 3, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn trên phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú hay trẻ nhỏ; nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng.
• Người có bệnh lý nền gan thận: Dạng ngâm rượu/chiết cồn nồng độ cao không phù hợp cho người có chức năng gan suy giảm hoặc người kiêng rượu bia.

Trước khi sử dụng nấm Chaga dưới dạng thảo dược bổ trợ, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hoạt chất

Để tận dụng tối đa các hoạt chất từ nấm Chaga mà vẫn đảm bảo an toàn, người dùng có thể áp dụng một số giải pháp chiết xuất khoa học:

• Phương pháp chiết xuất kép (Dual Extraction): Đây là cách tiếp cận toàn diện nhất. Bã nấm sau khi chiết bằng dung dịch cồn (ethanol nồng độ thích hợp) để thu triterpenoid và betulinic acid sẽ tiếp tục được sắc với nước nóng để thu polysaccharide và polyphenol [3, 6, 7]. Dịch chiết cồn và dịch nước sau đó có thể cô đặc hoặc phối hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
• Chiết xuất bằng dung dịch cồn thực phẩm loãng: Nghiên cứu tối ưu hóa polyphenol cho thấy cồn 50% ở 60°C trong 90 phút mang lại hiệu suất tốt ^[2]. Với người dùng tại nhà, việc ngâm nấm trong rượu trắng sạch (độ cồn vừa phải) trong thời gian đủ dài giúp hòa tan một phần các triterpenoid kém phân cực.
• Hãm hoặc sắc nước: Nếu chỉ dùng nước, người dùng nên đun sôi nấm ở nhiệt độ khoảng 70°C - 80°C trong thời gian kéo dài (dạng sắc hoặc ủ nhiệt) thay vì chỉ tráng nước sôi uống nhanh [3, 7]. Nước sắc này sẽ cung cấp dồi dào chất chống oxy hóa hòa tan ^[1].
• Liều lượng và thời điểm: Nghiên cứu trên động vật áp dụng mức liều 30-60 mg/kg thể trọng dịch chiết khô ^[7], tuy nhiên chưa có liều chuẩn hóa chính thức trên người. Người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, uống sau bữa ăn và không dùng liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc hằng ngày.

Nấm Chaga là nguồn dược liệu quý chứa nhiều hợp chất có giá trị sinh học cao. Hiểu đúng về độ tan của betulinic acid và các triterpenoid sẽ giúp người dùng lựa chọn phương pháp chiết xuất phù hợp, kết hợp hài hòa giữa khoa học và thói quen thường thức để đạt hiệu quả chăm sóc sức khỏe tốt nhất.