Hoa xác pháo có ăn được không? Độc tính và giới hạn an toàn

Hoa xác pháo: Từ cảnh quan đường phố đến băn khoăn trên bàn ăn

Cây hoa xác pháo (danh pháp khoa học thường gặp là Salvia splendens, còn gọi là xôn đỏ) là loài thực vật quen thuộc tại Việt Nam, thường được trồng làm cảnh ở công viên, sân vườn hoặc trang trí lối đi. Với màu đỏ rực rỡ và hình dáng bắt mắt, nhiều người thường tò mò liệu loài hoa này có thể dùng làm thực phẩm, trang trí món ăn hoặc pha trà thảo mộc hay không.

Tuy nhiên, việc tự ý tiêu thụ các loại cây cảnh khi chưa nắm rõ hồ sơ an toàn thực phẩm tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Để trả lời cho câu hỏi hoa xác pháo có ăn được không, người dùng cần xem xét các bằng chứng độc học hiện có trên các loài thực vật mang tên xác pháo hoặc cùng chi thảo mộc.

Dữ liệu khoa học: Đa phần dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng

Cho đến nay, chưa có hướng dẫn dinh dưỡng chính thức nào chứng minh hoa xác pháo là một loại thực phẩm an toàn dùng phổ biến cho người. Đa phần các dữ liệu nghiên cứu về độc tính, giới hạn an toàn sinh học của loài này và các loài có liên quan mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật thí nghiệm hoặc nuôi cấy tế bào.

Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành khảo sát độc tính và hoạt tính của dịch chiết nước từ cây Salvia splendens (xác pháo hoa đỏ) ^[1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước của cây này có giá trị LD50 (liều gây chết 50% số cá thể thử nghiệm) là 1287,3 mg/kg thể trọng ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thảo dược này gây độc khi sử dụng ở liều cao và có thể gây xuất huyết ^[1].

Nghiên cứu năm 1989 cũng phát hiện Salvia splendens có đặc tính chống đông máu ^[1]. Cụ thể, dịch chiết nước từ rễ cây làm tăng thời gian đông máu ở huyết tương của chó thí nghiệm, kéo dài thời gian prothrombin bình thường từ mốc 10-15 giây lên đến 35 giây ^[1]. Đáng lưu ý, tác dụng chống đông máu này có sự khác biệt tùy thuộc vào bộ phận của cây, bao gồm hoa, các phần trên mặt đất và phần rễ ^[1].

Rủi ro biến đổi cấu trúc tế bào và hoạt chất tinh dầu

Bên cạnh chiết xuất nước, các loài thực vật có tên gọi xác pháo khác trong nghiên cứu dược liệu cũng cho thấy những giới hạn an toàn cần thận trọng. Điển hình, nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá an toàn dịch chiết từ cây xác pháo Elsholtzia splendens (chiết bằng dung môi methanol 80%) ^[2].

Trong thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính kéo dài 15 ngày trên chuột đực và chuột cái ở các mức liều 0, 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày, dịch chiết không gây ra tỷ lệ tử vong, không làm thay đổi cân nặng bất thường hay tạo ra các dấu hiệu bệnh học rõ rệt ^[2]. Thử nghiệm đột biến vi khuẩn (Ames test) với nồng độ 156,3 - 5000 microg/đĩa trên các chủng Salmonella typhimurium và Escherichia coli cũng không ghi nhận khả năng gây đột biến gen ^[2].

Mặc dù vậy, khi tiến hành thử nghiệm quang sai nhiễm sắc thể trên tế bào phổi chuột lang Trung Quốc (CHL), các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng bất thường ^[2]. Dù không thấy sai hỏng cấu trúc sau 6 giờ xử lý ở các nồng độ 1250, 2500 và 5000 microg/mL, nhưng sau 22 giờ không có hệ thống hoạt hóa chuyển hóa, tần số sai hỏng nhiễm sắc thể đã tăng lên theo liều lượng ^[2]. Ở nồng độ cao nhất là 5000 microg/mL, dịch chiết gây ra sai hỏng nhiễm sắc thể một cách đáng kể, cho thấy nguy cơ làm biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể trên tế bào nuôi cấy ^[2].

Mặt khác, tinh dầu của loài hoa này cũng chứa các hoạt chất có tính độc sinh học đối với ấu trùng. Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát thành phần hóa học tinh dầu của Salvia splendens giống hoa đỏ (Scarlet Sage Red) cho thấy thành phần chính gồm phytol (chiếm 41,46%) và cyclooctasulfur (chiếm 24,88%) ^[3]. Giống hoa này và các loài Salvia khác đã được đánh giá hiệu quả diệt ấu trùng muỗi Aedes albopictus, cho thấy các hợp chất bay hơi trong cây có tác động sinh học mạnh mẽ ^[3].

Giới hạn an toàn từ các loài thảo dược cùng chi

Nhìn rộng hơn sang chi thảo dược Salvia, các thử nghiệm trên các loài khác cho thấy hồ sơ dung nạp rất khác nhau, nhấn mạnh việc không thể tùy tiện đánh đồng các loài cây với nhau. Một nghiên cứu năm 2021 về cây Salvia verbenaca cho thấy dịch chiết hydromethanol của loài này an toàn ở mức độ cấp tính và bán cấp tính trên chuột thí nghiệm, đồng thời làm giảm 50% tình trạng phù tai chuột do xylene gây ra ở liều 600 mg/kg thể trọng ^[4]. Dịch chiết này cũng chứa lượng hợp chất phenolic cao (206 microg GAE/mg dịch chiết), có tác dụng bắt gốc tự do, tạo phức chelat sắt với giá trị IC50 đạt 189 microg/mL và chống peroxy hóa lipid với IC50 đạt 111 microg/mL ^[4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2019 đánh giá hỗn hợp chiết xuất giữa nhân sâm đỏ Hàn Quốc và thảo mộc Salvia plebeia (KGC-03-PS) trên chuột Sprague Dawley trong 28 ngày với các mức liều hàng ngày lên đến 2000 mg/kg thể trọng ^[5]. Kết quả thử nghiệm độc tính bán cấp tính và đột biến gen vi khuẩn không phát hiện bất kỳ dấu hiệu ngộ độc, biến đổi huyết học hay tổn thương mô bệnh học nào, xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của hỗn hợp là trên 2000 mg/kg thể trọng/ngày ^[5].

Tuy vậy, những kết quả khả quan trên các loài thảo dược họ hàng không đại diện cho hoa xác pháo cảnh (Salvia splendens). Việc Salvia splendens từng được ghi nhận gây kéo dài thời gian đông máu và có nguy cơ độc tính xuất huyết ở liều cao chứng minh loài cây này cần được nhìn nhận hết sức cẩn trọng ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn hoa cây cảnh

Nhiều người thường tin rằng các loại hoa thảo mộc tự nhiên đều lành tính và có thể dùng trang trí đĩa ăn, làm bánh hoặc sấy khô làm trà dưỡng sinh. Đây là quan niệm tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Tính ăn được của một loài cây phụ thuộc vào thành phần hóa học nội tại, liều lượng hấp thu và mức độ chuyển hóa trong cơ thể người.

Thêm vào đó, việc suy diễn kết quả từ nghiên cứu phòng thí nghiệm sang bữa ăn hàng ngày là một sai lầm phổ biến. Các nghiên cứu an toàn hiện tại của hoa xác pháo hầu như chỉ thực hiện trên chuột, tế bào CHL hoặc huyết tương động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người ^{[2] [1]}. Một chiết xuất an toàn ở liều thấp trên động vật vẫn có thể gây phản ứng không mong muốn ở người tiêu dùng.

Nguy cơ khác đến từ môi trường trồng trọt. Hoa xác pháo được bán tại các vườn ươm hoặc trồng tại công viên chủ yếu phục vụ mục đích ngắm cảnh, thường xuyên được phun hóa chất trừ sâu, thuốc kích thích sinh trưởng hoặc hấp thụ kim loại nặng từ đất và khói bụi đô thị. Việc ngắt hoa về ăn trực tiếp có thể gây ngộ độc cấp tính từ hóa chất nông nghiệp tồn dư.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu đã biết về hoạt tính chống đông máu của dịch chiết nước cây Salvia splendens, những người mắc các chứng bệnh rối loạn đông máu, người có tiền sử xuất huyết hoặc người đang chuẩn bị phẫu thuật cần tuyệt đối tránh xa việc sử dụng loại thảo mộc này ^[1]. Việc hấp thụ các chất làm kéo dài thời gian prothrombin có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm ^[1].

Những người đang điều trị bằng các loại thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu cũng không nên thử nghiệm các sản phẩm chiết xuất từ xác pháo do nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là những đối tượng có hệ chuyển hóa nhạy cảm, tuyệt đối không tiêu thụ các loại hoa cảnh khi chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào bảo đảm an toàn. Người có tiền sử dị ứng phấn hoa hoặc bệnh nền mạn tính cũng cần cảnh giác để tránh các phản ứng quá mẫn.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với hoa xác pháo (Salvia splendens) trồng tại gia đình hoặc nơi công cộng, người dân chỉ nên sử dụng đúng công năng thưởng lãm cảnh quan, không hái hoa, lá hoặc rễ để chế biến thành đồ ăn, thức uống hay bài thuốc truyền miệng.

Nếu bắt gặp các sản phẩm trà hoa hoặc thực phẩm chức năng có chứa thành phần hoa xác pháo, người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ nguồn gốc xuất xứ, chứng nhận cấp phép của cơ quan y tế và thông tin chi tiết về liều lượng an toàn trên bao bì. Không nên tự ý thu hái hay bào chế thủ công tại nhà vì rất khó kiểm soát nồng độ hoạt chất cũng như nguy cơ ngộ độc liều cao ^[1]. Khi có bất kỳ triệu chứng bất thường nào như bầm tím, xuất huyết dưới da hay rối loạn tiêu hóa sau khi tiếp xúc hoặc vô tình ăn phải hoa, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Việc làm phong phú thực đơn bằng các loại hoa ăn được chỉ nên áp dụng với những loài thực vật đã được cơ quan quản lý công nhận an toàn thực phẩm. Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc cảnh quan nào vào chế độ ăn uống thường nhật.