Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại rễ, thân cây dược liệu vào rượu trắng để uống hàng ngày với hy vọng bồi bổ sức khỏe và "mát gan". Trong số đó, hoàng liên gai (các loài thuộc chi Berberis) là vị thuốc thường được tìm kiếm nhờ các lời đồn thổi về công dụng thanh nhiệt, trị bách bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu thảo dược không rõ liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc, thậm chí làm tổn thương gan nghiêm trọng thay vì bảo vệ như mong muốn.
Hoàng liên gai ngâm rượu không phải là bài thuốc bổ vô hại; các hoạt chất chiết xuất từ cây tuy có dược tính nhưng việc lạm dụng rượu ngâm sai cách và sai liều lượng hoàn toàn có thể gây hại cho tế bào gan.
Cơ chế tác động: Dược tính và nguy cơ độc học
Trong y học cổ truyền và dược lý hiện đại, các loài hoàng liên gai (Berberis) chứa nhiều hợp chất tự nhiên như alkaloid (đặc biệt là berberine, jatrorrhizine), flavonoid, tannin, phenol, vitamin C và axit malic [5, 6]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên này đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn quá trình oxy hóa [1]. Chúng giúp trung hòa các gốc tự do, tăng cường hoạt tính của enzyme glutathione peroxidase và hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [2].
Tuy nhiên, alkaloid là nhóm hoạt chất có hoạt tính sinh học rất mạnh. Mặc dù nhiều người quan niệm rằng các sản phẩm thảo dược hoàn toàn không có độc tính, các nhà khoa học đã cảnh báo quan niệm này là không chính xác và nguy hiểm [3]. Một số loại thảo dược chứa alkaloid có thể gây độc cho gan, tổn hại vật liệu di truyền và tăng nguy cơ gây ung thư ở cả động vật lẫn con người nếu sử dụng quá liều hoặc dùng trong thời gian kéo dài [3]. Khi tự ý ngâm hoàng liên gai vào rượu nồng độ cao, rượu đóng vai trò là dung môi chiết xuất khó kiểm soát nồng độ hoạt chất, đồng thời bản thân cồn ethanol cũng là chất chuyển hóa gây độc trực tiếp cho gan.
Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất hoàng liên gai?
Dược tính của hoàng liên gai đã được ghi nhận trong nhiều mô hình thử nghiệm, chủ yếu trên động vật và tế bào với dịch chiết tiêu chuẩn:
Nghiên cứu trên chuột bị nhiễm độc gan bằng carbon tetrachloride (2018): Nghiên cứu tiến hành trên 40 chuột cống đực Wistar khỏe mạnh, chia làm 5 nhóm (8 con mỗi nhóm) [4]. Chuột được tiêm màng bụng carbon tetrachloride và cho uống chiết xuất cồn-nước từ lá Berberis vulgaris với các liều 40, 80 và 120 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm ngộ độc có men gan tăng cao (AST tăng lên 109 IU/L, ALP lên 95 IU/L, ALT lên 71 IU/L) và protein toàn phần giảm 0,86 g/dl [4]. Chiết xuất hoàng liên gai ở cả ba liều đều làm giảm đáng kể nồng độ các men gan này, đồng thời liều 80 và 120 mg/kg giúp tăng protein toàn phần [4]. Tuy nhiên, kết quả giải phẫu bệnh học mô gan lại không hoàn toàn tương thích với các chỉ số sinh hóa máu [4].
Nghiên cứu trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu: Các dữ liệu tổng hợp cho thấy việc sử dụng berberine hydrochloride giúp giảm triglycerid, cholesterol xấu (LDL-C), cải thiện tình trạng thoái hóa mỡ gan và hỗ trợ điều chỉnh các thông số đường huyết, rối loạn lipid [5]. So với nhóm giả dược, nồng độ ALT giảm từ 30 ± 21 xuống 22 ± 14 IU/L, AST giảm từ 26 ± 12 xuống 22 ± 7 IU/L, và GGT giảm từ 34 ± 20 xuống 30 ± 24 IU/L ở nhóm dùng berberine [5]. Ngoài ra, chiết xuất cồn-nước của Berberis integerrima cũng giúp tăng nồng độ enzyme glutathione peroxidase và nâng cao tổng khả năng chống oxy hóa ở người mắc gan nhiễm mỡ không do rượu [2].
Nghiên cứu bảo vệ gan trước hóa chất và kim loại nặng trên chuột: Khi chuột bị gây độc gan cấp tính bằng paracetamol, việc dùng dịch chiết methanol của cây Berberis sau 1 tuần đã làm hạ men gan AST và ALT về mức bình thường, giúp tái tạo màng tế bào gan [5]. Trong thử nghiệm chuột ngộ độc chì, dịch chiết nước của hoàng liên gai hỗ trợ đưa AST, ALT, cholesterol toàn phần và bilirubin về chỉ số bình thường nhờ khả năng tạo phức chelate và khử gốc tự do [2]. Thử nghiệm dùng dạng bào chế dịch chiết lá kết hợp beta-cyclodextrin liều 50 mg/kg/ngày trong 7 ngày trước khi tiêm carbon tetrachloride cũng giúp ngăn chặn hiện tượng hoại tử trung tâm tiểu thùy gan và giảm phân mảnh DNA [6].
Nghiên cứu an toàn và độc tính in vitro (2024): Đánh giá 16 dịch chiết thương mại từ vỏ Berberis aristata cho thấy hoạt chất chính là berberine và jatrorrhizine có độ tiếp cận sinh học tốt, độc tính tế bào ở mức giới hạn và ít tương tác với các cơ chất CYP450, tuy nhiên chúng có tương tác với chất vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy chiết xuất hoàng liên gai sở hữu nhiều tiềm năng: chống oxy hóa, hỗ trợ giảm men gan ALT, AST và hạn chế tổn thương tế bào gan trong các điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt [3, 4, 5, 7]. Dịch chiết cồn của quả Berberis vulgaris còn cho thấy khả năng ức chế chọn lọc sự phát triển của tế bào ung thư vú trong ống nghiệm mà không gây hại cho tế bào biểu mô tuyến vú bình thường [8].
Tuy nhiên, phần lớn các thử nghiệm được thực hiện trên chuột hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm với liều lượng đo lường bằng miligam chính xác [3, 4, 7, 8]. Các chế phẩm này sử dụng dung môi tiêu chuẩn hóa, không thể đánh đồng với việc tự ngâm rễ hay thân cây trong rượu trắng tại gia đình. Do đó, bằng chứng hạ men gan từ phòng thí nghiệm không chứng minh rằng rượu ngâm hoàng liên gai uống theo kinh nghiệm là an toàn cho lá gan con người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có độc" [3]. Thực tế, nồng độ hoạt chất trong cây có thể dao động tùy bộ phận (vỏ, rễ, lá, quả) và môi trường phát triển [5, 6]. Việc sử dụng thảo dược quá liều hoặc dùng kéo dài đều có nguy cơ sinh độc tính [3].
Một sai lầm nguy hại khác là tin rằng "uống rượu thuốc hoàng liên gai giúp giải độc gan". Bản thân rượu (ethanol) khi vào cơ thể phải chuyển hóa tại gan, tạo ra acetaldehyde và các gốc tự do làm tổn hại trực tiếp tế bào gan. Kết hợp dung môi cồn với các alkaloid liều cao không kiểm soát chỉ làm tăng thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan thay vì đem lại tác dụng trị bệnh.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với các chế phẩm rượu ngâm hoàng liên gai. Những đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Người đang mắc các bệnh lý gan tiến triển như xơ gan, viêm gan virus hoặc suy gan không nên uống rượu ngâm hoàng liên gai dưới bất kỳ hình thức nào. Ngoài ra, do các hoạt chất như berberine và jatrorrhizine có tương tác với P-glycoprotein (P-gp) và các thụ thể chuyển hóa, người đang điều trị bằng thuốc tân dược cần thận trọng để tránh tương tác bất lợi [7]. Khi có bệnh nền hoặc nghi ngờ suy giảm chức năng gan, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn tận dụng các đặc tính chống oxy hóa của hoàng liên gai, người dùng nên tìm hiểu các sản phẩm chiết xuất đã được chuẩn hóa về nồng độ và được cấp phép lưu hành y tế.
Không nên tự ý thu hái thân, rễ hoàng liên gai về ngâm rượu uống tự do hàng ngày. Nếu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có vị hoàng liên gai, cần dùng dạng sắc nước theo đúng thang thuốc, liều dùng và thời gian do bác sĩ y học cổ truyền chỉ định, không tự ý kéo dài thời gian uống.
Lời kết
Hoàng liên gai là dược liệu giàu chất chống oxy hóa và có nhiều hoạt tính sinh học triển vọng trong việc hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc. Tuy nhiên, việc lạm dụng rượu ngâm hoàng liên gai không kiểm soát liều lượng có thể biến lợi thành hại, gây thêm gánh nặng và độc tính cho gan. Người dân cần sáng suốt phân biệt giữa dược tính khoa học được chuẩn hóa với thói quen uống rượu ngâm truyền miệng, và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng.