Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón (IBS-C) thường nghĩ chỉ cần uống thật nhiều nước là phân sẽ mềm và đi ngoài dễ dàng. Tuy nhiên, tình trạng đầy bụng, trướng hơi lại tăng thêm dù lượng nước nạp vào mỗi ngày rất lớn.

Uống nước đúng cách đòi hỏi phải kết hợp đồng thời với chất xơ hòa tan, tăng liều từ từ thay vì dồn dập [1]. Nếu chỉ uống nước đơn thuần mà thiếu chất xơ giữ nước, hoặc tăng xơ quá nhanh, ruột dễ bị kích ứng và gây đau quặn [1].

Nước và chất xơ tương tác thế nào trong đường ruột?

Độ mềm xốp của phân phụ thuộc trực tiếp vào tỷ lệ nước chứa bên trong [2]. Phân khô cứng thường có hàm lượng nước từ 72% trở xuống, trong khi phân khuôn bình thường đạt mức 75% [2]. Chỉ cần tỷ lệ nước trong phân thay đổi nhỏ cũng dẫn đến biến chuyển lớn về độ cứng mềm [2].

Chất xơ hoạt động như một bọt biển giữ nước lại trong lòng ruột [2]. Khi chất xơ hòa tan đi vào ống tiêu hóa, nó hút lượng nước bạn đã uống để tạo khối gel mềm, làm tăng thể tích phân và kích thích nhu động đẩy ra ngoài [2]. Ngược lại, nếu nạp chất xơ mà thiếu nước, khối phân sẽ đặc quánh lại; hoặc nếu uống quá nhiều nước mà thiếu cơ chất giữ nước, chất lỏng nhanh chóng bị hấp thu qua thành ruột hoặc bài tiết qua thận mà không cải thiện được độ xốp của phân [2].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Các nghiên cứu dinh dưỡng lâm sàng trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích chỉ ra nhiều điểm đáng lưu ý về thói quen ăn uống và lượng dịch nạp vào:

Năm 1987, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 149 trẻ em lúc 22 tháng tuổi và 74 trẻ lúc 40 tháng tuổi bằng nhật ký khẩu phần ăn 24 giờ [3]. Kết quả ghi nhận lượng nước uống vào quá mức (trung bình 1.470 ± 600 mL/ngày so với mức thông thường 840 ± 300 mL/ngày) liên quan chặt chẽ đến các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy xen lẫn táo bón hoặc đau bụng [3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng việc nạp chất lỏng quá nhiều mà không tăng lượng chất xơ theo độ tuổi có thể kích thích các triệu chứng tương tự hội chứng ruột kích thích [3].

Nghiên cứu công bố năm 2017 trên 98 phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón theo tiêu chuẩn Rome III và 100 phụ nữ khỏe mạnh đã đánh giá can thiệp chất xơ [4]. Nhóm bệnh nhân IBS-C ban đầu có lượng chất xơ tiêu thụ hàng ngày thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [4]. Sau 2 tuần được bổ sung thực phẩm giàu chất xơ gồm bánh mì và muesli vào bữa sáng, chức năng ruột và các khó chịu liên quan đến kích ứng ruột đã cải thiện đáng kể [4].

Tại một phòng khám chuyên khoa tiêu hóa ngoại trú năm 2019, nghiên cứu cắt ngang trên 63 bệnh nhân IBS (gồm 21 người thể táo bón, 21 người thể tiêu chảy, 21 người thể hỗn hợp) cho thấy mức tiêu thụ chất xơ trung bình của các nhóm chỉ đạt 23 g/ngày, thấp hơn mức khuyến nghị [5]. Đồng thời, lượng carbohydrate dễ lên men (FODMAP) bị tiêu thụ quá mức ở 38,1% bệnh nhân nhóm táo bón, gây bùng phát cảm giác đầy bụng và khó chịu [5].

Một tổng quan hệ thống năm 2020 khảo sát 18 phân tích gộp về bổ sung chất xơ trong điều trị táo bón và IBS [6]. Mặc dù các phân tích gộp ủng hộ việc bổ sung chất xơ để cải thiện triệu chứng đường tiêu hóa, các tác giả lưu ý rằng mức độ không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm và sai lệch xuất bản làm giảm độ vững chắc của bằng chứng [6].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Bổ sung chất xơ mang lại lợi ích hỗ trợ điều hòa khuôn phân, nhưng nó không phải là giải pháp duy nhất giải quyết toàn diện hội chứng ruột kích thích [1]. Đánh giá y văn năm 2006 chỉ ra rằng các chất xơ tạo khối không vượt trội hơn giả dược trong việc làm giảm toàn bộ triệu chứng chung của IBS [1].

Chất xơ hòa tan như inulin có thể mang lại tác động tích cực lên triệu chứng ruột kích thích [7]. Dù vậy, các tác dụng phụ không mong muốn thường gặp khi dùng chất xơ bao gồm đầy hơi, trướng bụng và khó chịu vùng bụng [1]. Hiệu quả thực tế phụ thuộc nhiều vào từng cá nhân và tính chất của từng loại xơ [6, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi xử lý táo bón

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là cứ ăn thật nhiều chất xơ bất kỳ thì sẽ hết táo bón [2]. Không phải chất xơ nào cũng có tác dụng nhuận tràng; một số loại xơ không phù hợp thậm chí có thể gây táo bón nặng thêm [2].

Một ngộ nhận khác là đánh giá mức độ táo bón dựa thuần túy vào số lần đi ngoài [2]. Táo bón thực chất là tình trạng đi tiêu phân nhỏ, cứng, khó rặn với tần suất dưới 3 lần mỗi tuần [2]. Một người có thể đi ngoài mỗi ngày nhưng phân nhỏ, cứng như viên bi và phải rặn nhiều thì vẫn bị táo bón; trong khi người đi 3-4 lần mỗi tuần nhưng phân mềm xốp, dễ tống xuất thì hoàn toàn bình thường [2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống càng nhiều nước càng tốt. Tuy nhiên, việc uống dồn dập lượng nước quá mức vượt khả năng dung nạp có thể gây phản tác dụng, kích hoạt các cơn quặn ruột khó chịu [1, 4].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh nước và chất xơ?

Những người mắc IBS có kèm theo biểu hiện trướng khí nặng hoặc nhạy cảm với các loại carbohydrate lên men (FODMAP) cần đặc biệt cẩn trọng [5]. Bổ sung chất xơ ồ ạt ở nhóm này dễ gây đau quặn bụng do quá trình sinh khí diễn ra nhanh chóng [5, 7].

Bệnh nhân có bệnh lý tim mạch hoặc bệnh thận cần kiểm soát lượng dịch nạp vào nghiêm ngặt theo chỉ dẫn chuyên môn của bác sĩ điều trị, không tự ý uống dư thừa nước để trị táo bón. Người đang sử dụng thuốc điều trị đường tiêu hóa hoặc thuốc mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thêm các sản phẩm bổ sung chất xơ liều cao.

Cách áp dụng thực tế để cải thiện tiêu hóa

Để hỗ trợ nhu động ruột mà không làm bùng phát cơn đau, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc từng bước:

  • Khởi đầu liều thấp và tăng từ từ: Bắt đầu nạp chất xơ ở lượng nhỏ mỗi ngày, sau đó tăng dần qua từng tuần để hệ vi sinh đường ruột và cơ thành ruột kịp thích nghi [1]. Đánh giá lại kết quả định kỳ để điều chỉnh liều [1].
  • Chia đều lượng nước trong ngày: Tránh thói quen uống dồn một lượng nước quá lớn vào một thời điểm [8]. Nên uống từng ngụm rải rác trong ngày song hành với lượng chất xơ tiêu thụ để duy trì độ ẩm cho khối phân [2].
  • Lựa chọn nguồn thực phẩm phù hợp: Tăng cường các loại rau củ có màu xanh đậm, màu vàng và rong biển vào thực đơn thường nhật [8]. Hạn chế tối đa các loại ngũ cốc tinh chế hoặc thực phẩm chế biến sẵn công nghiệp [8].
  • Bổ sung xơ vào bữa sáng: Có thể áp dụng cách làm từ nghiên cứu can thiệp bằng cách thay thế bữa sáng thông thường bằng bánh mì giàu chất xơ hoặc ngũ cốc muesli để tăng lượng xơ tự nhiên mà không xáo trộn nếp sống [4].
  • Tránh ăn uống quá mức: Duy trì thói quen ăn uống điều độ, đúng giờ, không ăn quá no hay uống quá mức cho phép trong một lần [8].

Cân bằng giữa lượng nước vừa đủ và chất xơ hòa tan bổ sung từ từ là chìa khóa giúp cải thiện táo bón ở người có ruột kích thích. Mỗi cá nhân có ngưỡng nhạy cảm đường ruột khác nhau, do đó việc lắng nghe phản ứng của cơ thể và phối hợp cùng chuyên gia y tế là bước đi an toàn nhất.