Cây hồng mai (còn gọi là cây đạm đậu, danh pháp khoa học Gliricidia sepium) thường được trồng làm hàng rào, cây bóng mát hoặc làm phân xanh che phủ đất ở nhiều vùng nông thôn nước ta. Gần đây, trên các hội nhóm truyền miệng xuất hiện nhiều lời đồn thổi về việc loài cây này có thể sắc nước uống chữa bách bệnh, từ thanh lọc cơ thể đến giảm đau tiêu sưng. Tuy nhiên, trong tiếng Tây Ban Nha bản địa, tên gọi phổ biến của loài cây này là "mata-ratón", mang nghĩa đen là "cây sát chuột" [1].

Sự thật khoa học hoàn toàn trái ngược với các lời đồn chữa bệnh dân gian. Toàn bộ cây hồng mai, đặc biệt là phần vỏ thân và hạt giống, chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, từ lâu đã được người dân bản địa châu Mỹ dùng làm bả diệt chuột và phòng trừ sâu bọ gây hại. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hồng mai an toàn hay có tác dụng làm thuốc điều trị bệnh.

Vì sao cây đạm đậu có khả năng diệt chuột?

Tên gọi dân gian "sát chuột" bắt nguồn từ độc tính tự nhiên của loài cây họ đậu nhiệt đới này. Khi vỏ cây hoặc hạt hồng mai bị nghiền nát, lên men hoặc chuyển hóa trong tự nhiên, các tiền chất glycoside chuyển hóa thành coumarin và dẫn xuất tương tự coumarin [2]. Ở loài gặm nhấm như chuột, hợp chất này gây rối loạn đông máu, gây xuất huyết nội tạng hàng loạt và dẫn đến tử vong nhanh chóng sau khi ăn phải.

Chính vì cơ chế tự nhiên này, cư dân bản địa Trung Mỹ và Mexico từ lâu đã dùng hạt và vỏ cây đạm đậu trộn với ngô làm bả diệt chuột rẻ tiền. Độc tính mạnh đối với động vật có vú cảnh báo nguy cơ nghiêm trọng nếu con người vô tình thu hái để đun nước uống hoặc tự ý chữa bệnh. Dùng sai liều lượng vỏ hoặc hạt có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính đường tiêu hóa và suy tạng.

Nghiên cứu khoa học: Độc tính trên ký sinh trùng và côn trùng

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã kiểm chứng độc tính tự nhiên của Gliricidia sepium trên nhiều sinh vật gây hại, khẳng định đặc tính diệt trừ sinh học vượt trội của loài cây này.

Một nghiên cứu năm 2017 đánh giá hoạt tính trừ giun sán của chiết xuất lá hồng mai (Gliricidia sepium) đối với ký sinh trùng Cooperia punctata [3]. Các nhà khoa học đã dùng dung môi acetone chiết xuất lá cây, phân đoạn sắc ký cột silica gel và xác định cấu trúc bằng cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [3]. Kết quả đã phân lập được hợp chất 2H-chromen-2-one [3].

Khi thử nghiệm ức chế trứng nở (EHA) ở các nồng độ giảm dần từ 1,100 xuống 0,00001 mg/mL, hợp chất 2H-chromen-2-one ức chế cả sự nở trứng lẫn phát triển phôi của ký sinh trùng với nồng độ hiệu quả 50% (EC50) là 0,024 +- 0,082 mg/mL (P < 0,05) [3]. Kính hiển vi điện tử quét và truyền qua (SEM và TEM) cho thấy vỏ trứng ký sinh trùng bị biến đổi mật độ điện tử và nứt gãy [3]. Tác giả kết luận hợp chất này có tiềm năng phát triển thành chất trừ giun sán trên đồng cỏ và trong vật chủ, nhưng nhấn mạnh cần tiếp tục đánh giá độc tính trước khi ứng dụng [3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 tiến hành đánh giá độc tính của dịch chiết cồn lá Gliricidia sepium trên loài ve bét Tetranychus cinnabarinus thu thập từ cây đậu đen tại Urachiche, Venezuela [4]. Nhóm nghiên cứu xác định lá hồng mai chứa nhiều alkaloid, flavonoid, phenol, tannin, tinh dầu và saponin [4]. Khi thử nghiệm nhúng đĩa lá ở các nồng độ 5%, 10%, 15% và 20%, chiết xuất lá hồng mai ở nồng độ 5% làm giảm 57% tỷ lệ đẻ trứng của ve bét [4].

Ở nồng độ 10%, dịch chiết hồng mai gây tỷ lệ tử vong 72,5% cho ve bét [4]. Khi tăng nồng độ lên 20%, dịch chiết lá đạm đậu gây tỷ lệ tử vong tối đa lên tới 100% đối với loài sâu hại này [4]. Kết quả cho thấy loài cây này chứa các hoạt chất trừ sâu, diệt ve cực mạnh chứ không phải là loại thảo dược bổ dưỡng dùng tùy tiện [4].

Các hợp chất ức chế thực vật trong lá cây

Không chỉ gây độc cho côn trùng và ký sinh trùng, lá cây hồng mai còn chứa một loạt độc chất ức chế sự phát triển của các thực vật khác.

Một nghiên cứu công bố năm 1993 đã phân tích các hợp chất tương tác sinh học (allelopathy) trong lá Gliricidia sepium bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [2]. Nghiên cứu xác định và định lượng được 15 hợp chất độc thực vật bao gồm: axit gallic, axit protocatechuic, axit p-hydroxybenzoic, axit gentisic, axit Beta-resorcyclic, axit vanillic, axit syringic, axit p-coumaric, axit m-coumaric, axit o-coumaric, axit ferulic, axit sinapinic (dạng trans và cis), coumarin và myricetin [2].

Khi thử nghiệm các hợp chất này trên hạt của cây cao lương (Sorghum vulgare L.), tỷ lệ nảy mầm của hạt và sự phát triển dài ra của rễ cây đều bị ức chế rõ rệt [2]. Khi thử nghiệm phủ mùn lá hồng mai ở các mức 400, 800 và 1200 g/m² trên ruộng cao lương, lá hồng mai kiểm soát cỏ dại hiệu quả và nâng cao năng suất khi bón mùn đến mức 800 g/m² [2].

Năm 2014, một nghiên cứu nhà kính thử nghiệm dịch chiết lá Gliricidia sepium trên cây cà chua (Solanum lycopersicum) để so sánh với cây đối chứng không xử lý và cây dùng thuốc hóa học lambda-cyhalothrin [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá hồng mai kích thích cây cà chua phát triển tốt nhất và làm thay đổi đặc tính lá, quả, hoạt động như một chất điều hòa sinh trưởng thực vật tự nhiên chứ không đơn thuần là thuốc xua đuổi sâu [1].

Thậm chí trong chu trình mùn giun đất, nghiên cứu năm 2024 về loài chân kép Trigoniulus corallinus cho thấy mạt gỗ Gliricidia sepium được tiêu thụ với tỷ lệ 38,24% sau 10 ngày thí nghiệm mà không gây độc chết hàng loạt như một số cây cảnh khác (Syngonium auritum gây chết 93%) [5]. Điều này khẳng định cây đạm đậu rất giá trị cho nông nghiệp hữu cơ, nhưng giá trị nằm ở phân xanh và xua đuổi sinh vật hại, không phải thảo dược uống.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Người dân cần hiểu rõ sự phân định ranh giới khoa học giữa ứng dụng nông nghiệp và y học sức khỏe:

  • Giá trị đã được chứng minh: Gliricidia sepium là cây họ đậu cố định đạm xuất sắc, giàu sinh khối, dùng làm phân xanh, ủ phân hữu cơ hoặc diệt cỏ dại, bét ve tự nhiên [4], [1], [2]. Nghiên cứu năm 2021 còn ghi nhận lá hồng mai là nguồn nguyên liệu hữu cơ phối hợp để sản xuất phân hữu cơ đạt tiêu chuẩn khi kết hợp với chất kích hoạt sinh học [6].
  • Giới hạn tuyệt đối của bằng chứng: Tất cả nghiên cứu hiện có chỉ dừng lại ở phạm vi ống nghiệm, diệt sâu bọ, giun sán động vật hoặc thử nghiệm trên cây trồng [3], [4], [2]. Hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh hồng mai an toàn hay điều trị được bệnh trên người. Mọi lời đồn "sắc nước lá hồng mai trị ung thư, tiêu u, giải độc" là vô căn cứ và nguy hiểm.

Những hiểu lầm tai hại thường gặp

Nhiều người thường lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên quanh vườn thì mặc nhiên là "thuốc Nam lành tính". Đây là sai lầm có thể trả giá bằng tính mạng. Cây đạm đậu chứa nhiều hợp chất phenol, tannin, saponin, alkaloid và coumarin [3], [4], [2]. Khi tự ý đun nấu uống, các hợp chất này có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, tiêu chảy cấp và đe dọa chức năng gan, thận.

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn tên gọi "hồng mai". Trong dân gian, tên "hồng mai" còn được dùng để chỉ cây hoa mai đỏ (Jatropha integerrima) - một loài hoa cảnh cũng chứa độc tính nguy hiểm trong nhựa và hạt. Việc tự ý hái lá, vỏ bất kỳ loại cây nào mang tên "hồng mai" để chữa bệnh theo mạng xã hội đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chết người.

Ai cần tuyệt đối tránh xa?

Do độc tính tự nhiên của vỏ và hạt đã được ghi nhận trong tập quán diệt chuột dân gian [1], các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây đạm đậu:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không uống dịch chiết từ cây hồng mai vì nguy cơ gây độc thai nhi và kích thích co bóp tử cung từ các hợp chất thực vật hoạt tính cao.
  • Trẻ em: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan thận non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương bởi các dẫn xuất coumarin, tannin và saponin [4], [2].
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn đông máu: Hoạt chất trong cây có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng và gây nguy cơ xuất huyết.

Khi nghi ngờ ngộ độc do vô tình nuốt phải vỏ, lá hoặc hạt cây hồng mai, bệnh nhân cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, mang theo mẫu cây để bác sĩ xử trí kịp thời.

Khuyến cáo ứng dụng đúng đắn

Cây hồng mai (Gliricidia sepium) nên được trả về đúng vai trò hữu ích của nó trong tự nhiên và nông nghiệp:

  • Dùng làm rào chắn, cây che bóng và chống xói mòn đất quanh vườn nhà.
  • Sử dụng cành lá làm mùn phủ mặt đất để hạn chế cỏ dại và bổ sung nguồn đạm tự nhiên cho cây trồng hữu cơ [2].
  • Phối hợp lá hồng mai với các phế phẩm nông nghiệp khác như rơm rạ, cỏ để ủ phân compost hữu cơ phục vụ canh tác xanh [6].
  • Tận dụng bã hoặc dịch chiết lá làm chế phẩm sinh học xua đuổi ve rệp cho vườn cây ăn trái theo hướng dẫn của khuyến nông [4].

Hồng mai (Gliricidia sepium) là cây phân xanh, diệt trừ sâu bệnh và diệt chuột giá trị trong nông nghiệp hữu cơ, nhưng lại tiềm ẩn độc tính nguy hiểm với sức khỏe con người khi dùng sai mục đích. Người dân cần tỉnh táo trước các lời đồn chữa bệnh dân gian chưa được kiểm chứng, tuyệt đối không tự ý sắc uống lá, hạt hay vỏ cây để bảo vệ an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình.