Nhiều người chơi thể thao hoặc lao động nặng bị đứt dây chằng khớp gối thường thắc mắc vì sao vết mổ lâu lành, khớp gối vẫn lỏng lẻo dù đã tuân thủ tập vật lý trị liệu. Thói quen hút thuốc lá hàng ngày thường bị bỏ qua khi tìm nguyên nhân khiến khớp gối phục hồi kém.
Các nghiên cứu y học khẳng định hút thuốc lá gây tác động tiêu cực rõ rệt lên dây chằng khớp gối ở cả cấp độ phân tử, cơ học sinh học lẫn kết quả lâm sàng sau phẫu thuật [1]. Người hút thuốc có độ vững khớp gối kém hơn, điểm chức năng khớp thấp hơn và nguy cơ phải mổ lại dây chằng cao hơn so với người không hút thuốc [2].
Cơ chế thuốc lá làm hại dây chằng và cấu trúc khớp gối
Hút thuốc lá từ lâu đã được ghi nhận là yếu tố gây hại cho nhiều vấn đề chấn thương chỉnh hình như làm chậm liền xương, chậm lành vết thương và giảm mật độ khoáng của xương [1]. Tại khớp gối, dây chằng chéo trước đóng vai trò thiết yếu trong động học của khớp, đặc biệt là chuyển động xoay và giữ ổn định khớp theo chiều trước - sau [3].
Cấu trúc của dây chằng được tạo nên từ các bó sợi collagen xếp thẳng hàng. Khi tuổi tác tăng lên hoặc có yếu tố gây hại, sự rối loạn tổ chức sợi collagen là thay đổi xuất hiện sớm nhất và phổ biến nhất tại dây chằng chéo trước, đi kèm tình trạng viêm bao dây chằng, thoái hóa nhầy và chuyển sản sụn [3]. Khi dây chằng bị suy yếu hoặc đứt, sụn khớp - vốn là mô nhạy cảm nhất với các tổn thương cơ học - cũng dễ bị thoái hóa theo [3].
Các phân tích tổng quan hệ thống chỉ ra rằng thuốc lá tác động xấu đến dây chằng khớp gối trên cả góc độ khoa học cơ bản (cấp độ phân tử, cơ sinh học của mô) lẫn kết quả điều trị lâm sàng [1]. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc lá còn làm tăng đáng kể nguy cơ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch sau phẫu thuật (tắc nghẽn mạch máu do cục máu đông) [2]. Điều này cho thấy sự lưu thông máu và quá trình lành thương tự nhiên của mô quanh gối bị cản trở nghiêm trọng ở người hút thuốc.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thuốc lá và dây chằng gối?
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2014 đã rà soát nhiều cơ sở dữ liệu y khoa để đánh giá tác động của hút thuốc lá đối với phẫu thuật dây chằng và sụn khớp gối [1]. Nhóm nghiên cứu thu thập và phân tích 14 công trình, trong đó có 8 nghiên cứu tập trung vào mối liên hệ giữa hút thuốc và dây chằng khớp gối, 6 nghiên cứu xem xét ảnh hưởng trên sụn khớp và không tìm thấy nghiên cứu nào về sụn chêm [1]. Kết quả cho thấy 7 trên 8 nghiên cứu về dây chằng (bao gồm cả nghiên cứu khoa học cơ bản và lâm sàng) đều khẳng định mối liên hệ tiêu cực của thuốc lá lên dây chằng ở cấp độ phân tử, cơ sinh học hoặc lâm sàng [1]. Đối với sụn khớp, có 1 nghiên cứu cơ bản và 3 nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tác động xấu từ thuốc lá [1].
Một tổng quan hệ thống khác công bố năm 2018 đã đi sâu phân tích kết quả lâm sàng và biến chứng sau phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước qua 4 nghiên cứu đoàn hệ trên cả hai giới [2]. Kết quả cho thấy so với người không hút thuốc, người hút thuốc có kết quả kém hơn đáng kể về độ vững của khớp, điểm số chức năng khớp gối Lysholm, điểm chủ quan và phân loại khách quan theo Ủy ban Tài liệu Khớp gối Quốc tế (IKDC) [2].
Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện mối liên hệ phụ thuộc vào liều lượng hút (tính bằng số gói-năm, tức số bao thuốc hút mỗi ngày nhân với số năm hút) [2]. Lượng thuốc hút tích lũy càng nhiều thì tình trạng trượt khớp ra trước sau mổ càng lớn (P = 0,015) và phân loại IKDC khách quan càng kém (P = 0,002) [2]. Về biến chứng, hút thuốc làm tăng nguy cơ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch sau mổ lên 1,9 lần (OR = 1,9; P = 0,035) và tăng nguy cơ phải phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước lần tiếp theo lên 1,7 lần (OR = 1,7; P < 0,0001) [2]. Tuy nhiên, hút thuốc không làm tăng đáng kể tình trạng cứng khớp sau mổ (OR = 0,9; P = 0,656) [2]. Về nguy cơ nhiễm trùng sau mổ, dữ liệu chưa thống nhất: một nghiên cứu báo cáo thuốc lá làm tăng nguy cơ nhiễm trùng lên 2,3 lần (OR = 2,3; P < 0,0001), trong khi nghiên cứu khác cho thấy mức tăng không có ý nghĩa thống kê (OR = 2,5; P = 0,167) [2].
Bên cạnh người hút trực tiếp, tổng quan năm 2018 cũng phân tích 8 nghiên cứu về tác hại của khói thuốc thụ động và phơi nhiễm từ trong bụng mẹ lên hệ cơ xương [2]. Hai nghiên cứu cắt ngang chỉ ra người hít khói thuốc thụ động có mật độ khoáng xương đốt ngón tay thấp hơn đáng kể (P < 0,01) và nguy cơ loãng xương cổ xương đùi cao gấp 3,68 lần (OR = 3,68; khoảng tin cậy 95%: 1,23 - 10,92) so với người không phơi nhiễm [2]. Ba nghiên cứu đoàn hệ khác ghi nhận việc người mẹ hút thuốc khi mang thai có liên quan đáng kể đến sự suy giảm thể lực hiếu khí và giảm tổng hàm lượng khoáng xương toàn thân ở trẻ vị thành niên nam [2].
Nghịch lý về sụn khớp và những giới hạn của bằng chứng
Trong khi tác hại của thuốc lá lên dây chằng đã rất rõ ràng, mối liên hệ giữa việc hút thuốc và sụn khớp gối lại phức tạp hơn và từng gây nhiều tranh luận [1]. Một nghiên cứu năm 2007 thực hiện trên 297 người trưởng thành khỏe mạnh thuộc Nghiên cứu Đoàn hệ Hợp tác Melbourne (MCCS) đã thu thập dữ liệu bảng câu hỏi từ giai đoạn 1990 - 1994 và chụp cộng hưởng từ (MRI) vào năm 2003 để đo thể tích sụn [4]. Kết quả bất ngờ cho thấy những người từng hút thuốc có thể tích sụn mâm chày lớn hơn, tỷ lệ thuận với số gói-năm đã hút, và không thấy mối liên hệ giữa hút thuốc với các khiếm khuyết sụn đùi - chày [4].
Tuy nhiên, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 trên nhóm bệnh nhân Đan Mạch nội soi khớp gối đã làm rõ hơn nghịch lý này [5]. Các tác giả nêu giả thuyết nicotine có thể tác động lên tế bào sụn hoặc thông qua chỉ số khối cơ thể (BMI) [5]. Trong quan sát thô ban đầu, các bác sĩ phẫu thuật ghi nhận tỷ lệ thoái hóa mô sụn chêm ở người không hút thuốc là 59,3%, cao hơn mức 50,0% ở người đang hút thuốc (dù sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê) và tỷ lệ thoái hóa khớp gối ở người đang hút thuốc có vẻ thấp hơn [5]. Thế nhưng, sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu mà chủ yếu là tuổi tác, chiều hướng của mối liên hệ này đã đảo ngược [5].
Nghiên cứu năm 2019 tại Đan Mạch cũng chỉ ra nhiều giới hạn quan trọng khi đánh giá tác động của thuốc lá [5]. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang không cho phép kết luận về quan hệ nhân quả [5]. Việc dựa vào thông tin hút thuốc tự báo cáo qua thư điện tử là thước đo thô, dễ dẫn đến phân loại sai [5]. Chẳng hạn, nghiên cứu này xếp những người đã bỏ thuốc trong vòng 6 tháng trước đó (n = 12) vào nhóm "không hút thuốc", làm lu mờ sự khác biệt thực sự giữa hai nhóm do mức độ phơi nhiễm thuốc lá khá tương đồng [5]. Do đó, tổng quan hệ thống năm 2014 kết luận rằng xét trên tổng thể, y văn vẫn nghiêng về ảnh hưởng tiêu cực của thuốc lá lên sụn khớp gối và cần thêm các nghiên cứu sâu hơn [1].
Hiểu lầm thường gặp về thuốc lá và bệnh lý khớp gối
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần mổ nối dây chằng thành công thì khớp gối sẽ tự khắc vững chắc, bất chấp thói quen sinh hoạt. Thực tế, số gói-năm hút thuốc càng cao thì độ trượt khớp ra trước sau mổ càng lớn và nguy cơ phải mổ lại dây chằng tăng tới 1,7 lần [2]. Khi dây chằng chéo trước bị suy yếu hoặc tổn thương mà không hồi phục tốt, quá trình thoái hóa sụn khớp sẽ diễn ra nhanh hơn, đặc biệt là ở khoang trong của khớp gối [3].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào các thông tin truyền miệng rằng nicotine giúp "bảo vệ sụn khớp" nên người đau gối không cần bỏ thuốc. Như nghiên cứu năm 2019 đã chứng minh, ấn tượng ban đầu về việc người hút thuốc ít bị thoái hóa khớp hơn thực chất bị sai lệch do yếu tố tuổi tác; khi tính đến tuổi, kết quả đã thay đổi [5]. Hơn nữa, một khi dây chằng bị tổn thương và mất vững do tác hại của thuốc lá, toàn bộ cấu trúc khớp sẽ chịu áp lực bất thường, dẫn đến hỏng khớp.
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ hút thuốc chỉ hại cho bản thân người hút. Các số liệu cho thấy người thân trong gia đình hít phải khói thuốc thụ động cũng bị giảm mật độ khoáng xương và tăng nguy cơ loãng xương cổ xương đùi lên 3,68 lần [2]. Phụ nữ mang thai hút thuốc hoặc tiếp xúc khói thuốc còn làm giảm hàm lượng khoáng xương và thể lực của con trai khi lớn lên [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là những bệnh nhân chuẩn bị hoặc vừa trải qua phẫu thuật dây chằng và sụn khớp gối [1]. Việc tiếp tục hút thuốc không chỉ làm giảm kết quả phục hồi chức năng khớp mà còn đẩy người bệnh vào nguy cơ hình thành cục máu đông trong tĩnh mạch sau mổ cao gấp 1,9 lần [2].
Nhóm thứ hai là những người đã hút thuốc lâu năm (số gói-năm cao) có chấn thương thể thao vùng gối. Do tổn thương độ vững khớp có tính chất phụ thuộc liều lượng thuốc lá tích lũy, nhóm này có nguy cơ lỏng khớp sau mổ rất cao và dễ phải lên bàn mổ lần hai [2].
Nhóm thứ ba là người cao tuổi, phụ nữ và trẻ vị thành niên sống trong môi trường có khói thuốc. Tuổi tác vốn đã làm tăng tình trạng rối loạn sợi collagen và viêm bao dây chằng chéo trước [3], nếu cộng thêm khói thuốc thụ động sẽ làm tăng mạnh nguy cơ loãng xương cổ xương đùi ở người lớn và giảm khoáng chất xương ở thanh thiếu niên [2]. Những người có bệnh nền tim mạch, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hỗ trợ cai thuốc an toàn.
Áp dụng thực tế để bảo vệ và phục hồi dây chằng gối
Cai thuốc lá hoàn toàn là bước chuẩn bị quan trọng bậc nhất trước và sau khi can thiệp ngoại khoa vùng gối. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh việc ngừng hút thuốc mang lại lợi ích thiết thực cho những bệnh nhân trải qua phẫu thuật dây chằng và sụn khớp gối [1]. Người bệnh nên chủ động thông báo chính xác tiền sử hút thuốc (số lượng điếu mỗi ngày, số năm đã hút, thời điểm bỏ thuốc) cho bác sĩ điều trị thay vì giấu giếm, bởi ngay cả việc mới bỏ thuốc dưới 6 tháng vẫn có thể còn lưu lại ảnh hưởng tương tự người đang hút [5].
Trong giai đoạn hậu phẫu, người có tiền sử hút thuốc cần được theo dõi sát các dấu hiệu sưng, nóng, đỏ, đau bắp chân để phòng ngừa biến chứng thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch [2]. Khi tập phục hồi chức năng, cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ và kỹ thuật viên vật lý trị liệu, tránh vận động xoay vặn đột ngột vì độ vững của dây chằng ở người hút thuốc phục hồi chậm và kém hơn [2].
Bên cạnh việc loại bỏ khói thuốc khỏi không gian sống để bảo vệ mật độ xương cho cả gia đình [2], người bị tổn thương khớp gối nên duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm tải cho khớp. Một chế độ ăn cân bằng, giàu dưỡng chất và uống đủ nước hàng ngày sẽ hỗ trợ cơ thể tối ưu hóa quá trình tái tạo mô liên kết tự nhiên.
Từ góc độ khoa học cơ bản đến thực tế lâm sàng, thuốc lá đều cho thấy tác động phá hủy rõ rệt đối với quá trình phục hồi dây chằng khớp gối và làm tăng biến chứng sau phẫu thuật [1]. Dù không có phương pháp nào đảm bảo chữa khỏi hoàn toàn mọi tổn thương khớp phức tạp nếu thiếu sự hợp tác của người bệnh, việc từ bỏ thuốc lá chắc chắn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất để giữ vững đôi chân. Khi gặp chấn thương gối hoặc có bệnh nền, người bệnh cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để có phác đồ điều trị và kế hoạch cai thuốc lá phù hợp.
