Bước vào tuổi dậy thì, nhiều bậc phụ huynh và thanh thiếu niên lo lắng trước sự xuất hiện của mụn trứng cá cũng như những thay đổi về chiều cao, vóc dáng và sinh lý. Thói quen tìm mua các thực phẩm bổ sung kẽm để giảm mụn và thúc đẩy phát triển cơ thể ngày càng phổ biến, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ tác động thực sự của vi chất này dưới góc độ khoa học.
Trả lời thẳng câu hỏi này: Kẽm đóng vai trò nền tảng trong sự tăng trưởng thể chất, chuyển hóa các hormone sinh dục và thúc đẩy quá trình trưởng thành sinh lý ở tuổi dậy thì [1], [2]. Tuy nhiên, trong các tài liệu nghiên cứu tập trung vào sự trưởng thành sinh lý và dinh dưỡng thanh thiếu niên được đề cập dưới đây, chưa có dữ liệu cụ thể đánh giá trực tiếp tác động của kẽm lên tuyến bã nhờn hay việc điều trị mụn trứng cá.
Cơ chế tác động của kẽm đối với hormone và sự phát triển tuổi dậy thì
Tuổi dậy thì là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của thời thơ ấu, đòi hỏi chế độ dinh dưỡng đầy đủ các nguyên tố vi lượng như kẽm để cơ thể đạt mức trưởng thành sinh lý tối ưu [3]. Ở giai đoạn này, nhu cầu sinh lý của cơ thể tăng cao nhằm phục vụ cho sự phát triển các mô, mở rộng khối lượng tế bào hồng cầu, khoáng hóa xương và khởi phát kỳ kinh nguyệt đầu tiên ở nữ giới [4]. Kẽm cũng tham gia vào nhiều chức năng trao đổi chất, hỗ trợ hệ miễn dịch, năng lực nhận thức và khả năng vận động thể chất [4].
Về mặt nội tiết, kẽm đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa các hormone liên quan trực tiếp đến sự trưởng thành giới tính [2]. Các hormone này bao gồm hormone tạo hoàng thể (LH - kích thích tuyến sinh dục sản xuất hormone), hormone kích thích nang trứng (FSH - hỗ trợ phát triển trứng và tinh trùng), dehydroepiandrosterone-sulphate (DHA-S - tiền chất hormone sinh dục), testosterone (T - hormone sinh dục nam) và estradiol (E2 - một dạng hormone estrogen ở nữ) [2].
Sự tương tác giữa nồng độ kẽm trong cơ thể (đo qua huyết thanh và tóc) với các hormone này đặc biệt rõ nét ở những thanh thiếu niên có thể trạng thấp còi hoặc nhẹ cân, cũng như ở giai đoạn tiền dậy thì [2]. Nồng độ kẽm trong máu cũng biến thiên thuận chiều với các giai đoạn phát triển đặc tính sinh dục phụ (như sự phát triển của ngực, lông mu) và sự xuất hiện của chu kỳ kinh nguyệt [3], [5].
Nghiên cứu trên người nói gì về kẽm và sinh lý tuổi dậy thì?
Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã khảo sát mối liên hệ giữa nồng độ kẽm, hormone sinh dục và các mốc trưởng thành ở thanh thiếu niên. Một nghiên cứu công bố năm 1985 đã đánh giá tình trạng kẽm và mức độ trưởng thành sinh dục (SMR - phân loại theo thang điểm Tanner từ 1 đến 5, với SMR 1 là trước dậy thì, SMR 2 bắt đầu có dấu hiệu dậy thì, SMR 3 bắt đầu vọt tăng trưởng, SMR 4 phát triển nhanh nhưng đang chậm lại, và SMR 5 là đạt mức trưởng thành như người lớn) trên 108 nam và 97 nữ thanh thiếu niên [5]. Kết quả cho thấy nam giới ở giai đoạn SMR 5 có nồng độ kẽm huyết thanh cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với nhóm ở các giai đoạn kém trưởng thành hơn [5]. Tương tự, nữ giới ở giai đoạn SMR 5 có mức kẽm huyết thanh cao hơn nhóm SMR 1 và 2 (p < 0,05), đồng thời những nữ sinh đã có kinh nguyệt cũng có nồng độ kẽm huyết thanh cao hơn nhóm chưa có kinh nguyệt (p < 0,05) [5]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng mức độ trưởng thành sinh dục cần được xem là một yếu tố khi đánh giá nồng độ kẽm trong máu ở tuổi dậy thì [5].
Để làm rõ mối liên hệ với nội tiết tố, một nghiên cứu công bố năm 1990 đã đo nồng độ kẽm trong huyết thanh (Zn-S) và trong tóc (Zn-H) cùng các hormone LH, FSH, DHA-S, testosterone và estradiol trên 391 thanh thiếu niên khỏe mạnh từ 11 đến 14 tuổi [2]. Khi xét trên toàn bộ mẫu nghiên cứu chung, các nhà khoa học không thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa kẽm và các hormone [2]. Tuy nhiên, khi phân tích từng nhóm cụ thể, ở các bé gái tiền dậy thì, có mối tương quan thuận giữa kẽm huyết thanh và hormone estradiol [2]. Ở nam giới có chiều cao thấp hoặc nhẹ cân (dưới bách phân vị thứ 25), kẽm huyết thanh có mối liên hệ có ý nghĩa với hormone LH (hệ số tương quan lần lượt là r = 0,359, p = 0,010 và r = 0,47, p = 0,008) [2]. Đặc biệt, ở các bé trai tiền dậy thì có chiều cao thấp, kẽm huyết thanh có mối liên hệ rõ rệt với hormone nam testosterone (r = 0,399, p = 0,006) [2]. Đối với các bé gái thấp còi (dưới bách phân vị thứ 25), hormone FSH có mối liên hệ thuận với lượng kẽm trong tóc (r = 0,435, p = 0,004); trong khi ở các bé gái nhẹ cân, FSH tỷ lệ thuận với kẽm trong tóc (r = 0,470, p = 0,003) và tỷ lệ nghịch với kẽm trong huyết thanh (r = -0,320, p = 0,050) [2].
Sự thiếu hụt kẽm có thể kéo lùi cột mốc dậy thì, điều này được chứng minh qua một nghiên cứu bệnh - chứng cắt ngang công bố năm 2018 tại miền Đông Nam Nigeria [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 81 trẻ em và thanh thiếu niên nữ (từ 6 đến 18 tuổi) mắc bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm (SCA) so sánh với 81 trẻ khỏe mạnh tương đồng có kiểu gen huyết sắc tố AA [3]. Bằng cách sử dụng bảng câu hỏi nhớ lại chế độ ăn 24 giờ, phân loại giai đoạn Tanner và đo kẽm bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử, nhóm nghiên cứu phát hiện nhóm trẻ mắc bệnh có nồng độ kẽm huyết thanh trung bình là 58,01 ± 10,58 microg/dl, thấp hơn rõ rệt so với mức 68,37 ± 8,67 microg/dl ở nhóm đối chứng (p = 0,001) [3]. Hệ quả là nhóm có lượng kẽm thấp bị chậm trễ đáng kể độ tuổi trung bình đạt các giai đoạn phát triển ngực và lông mu [3]. Độ tuổi có kinh nguyệt lần đầu trung bình ở nhóm bệnh là 14,81 ± 1,07 tuổi, muộn hơn đáng kể so với mức 12,62 ± 1,18 tuổi ở nhóm đối chứng (p = 0,001) [3].
Thử nghiệm trên động vật và khảo sát dịch tễ học về thiếu kẽm
Bên cạnh các quan sát trên người, các mô hình thực nghiệm trên động vật linh trưởng cũng củng cố bằng chứng về tác hại của việc thiếu kẽm đối với tuổi dậy thì [6], [7]. Một nghiên cứu năm 1988 đã theo dõi 5 con khỉ rhesus đực ở giai đoạn đầu tuổi dậy thì bị thiếu kẽm mức độ nhẹ (chế độ ăn chứa 4 mg kẽm/kg thức ăn) so sánh với 5 con khỉ đối chứng được ăn chế độ chứa 100 mg kẽm/kg thức ăn [7]. Nhóm khỉ thiếu kẽm có mức kẽm huyết tương thấp hơn 38% so với nhóm chứng khi bắt đầu đánh giá [7]. Dù thiếu kẽm ở mức cận lâm sàng không gây ra sự đình trệ phát triển hoàn toàn, những con khỉ này vẫn bị chậm khởi phát đợt tăng vọt cân nặng và chiều cao, đồng thời không diễn ra quá trình giảm mỡ dưới da đặc trưng của giai đoạn đầu dậy thì [7]. Ngoài ra, chức năng miễn dịch của chúng bị suy giảm từ 20-30% (thể hiện qua giảm phản ứng tăng sinh của tế bào lympho ngoại vi và giảm mức immunoglobulin sau đó), và chúng cần số lần thử nhiều gấp 2 đến 3 lần để học và đảo ngược một nhiệm vụ phân biệt thị giác [7].
Một nghiên cứu khác công bố năm 1996 tiếp tục khảo sát trên 10 con khỉ rhesus cái bị thiếu kẽm mức độ vừa phải (2 microgam kẽm/g thức ăn) từ khi bắt đầu dậy thì cho đến khi có kinh nguyệt, trong đó một nhóm nhỏ gồm 4 con tiếp tục ăn chế độ thiếu kẽm đến 45 tháng tuổi (thời điểm trưởng thành sinh dục) [6]. Trong đợt tăng trưởng vọt trước kỳ kinh nguyệt, nhóm khỉ thiếu kẽm bị giảm tăng cân, giảm phát triển chiều cao và có nồng độ kẽm huyết tương thấp hơn (9,2 ± 0,8 mumol/L so với 11,8 ± 0,6 mumol/L ở nhóm đối chứng), dù lượng thức ăn tiêu thụ của nhóm thiếu kẽm nhỉnh hơn một chút [6]. Ở giai đoạn sau khi có kinh nguyệt, tốc độ phát triển, trưởng thành và khoáng hóa của hệ xương đều diễn ra chậm hơn, đồng thời một số chỉ số trưởng thành sinh dục cũng bị trì hoãn [6].
Trên quy mô cộng đồng, tình trạng thiếu kẽm ở thanh thiếu niên là vấn đề đáng báo động ở cả các nước đang phát triển lẫn các quốc gia công nghiệp hóa [1], [4], [8]. Một tổng quan các nghiên cứu tại Ấn Độ công bố năm 2012 bao gồm một nghiên cứu cắt ngang trên 630 nữ sinh (từ 10 đến 16 tuổi) tại hai trường trung học ở Pune, bang Maharashtra [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu vi chất rất cao: một nửa số nữ sinh có hiệu suất nhận thức kém và 45% bị ảnh hưởng khả năng cảm nhận vị mặn [1]. Khi tiến hành thử nghiệm can thiệp trên 180 nữ sinh bằng các công thức món ăn giàu kẽm kết hợp chế độ ăn chay thường ngày và viên bổ sung kẽm theo y học cổ truyền Ấn Độ (Jasad), nồng độ kẽm huyết tương, khả năng nhận thức và độ nhạy vị giác của các em đã có tiềm năng cải thiện rõ rệt [1].
Gần đây hơn, một nghiên cứu cắt ngang cộng đồng công bố năm 2023 tại miền Trung Ấn Độ đã tiếp cận 2.310 hộ gia đình và khảo sát 5.151 thanh thiếu niên từ 10 đến 19 tuổi thuộc các bộ lạc Bhil, Korku và Gond [8]. Có 4.673 em trả lời phỏng vấn khẩu phần ăn (tỷ lệ phản hồi 90,7%), 2.437 em được đo nhân trắc học và 844 em được xét nghiệm kẽm huyết thanh bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ ăn uống thiếu kẽm là 42,6% (khoảng tin cậy 95%: 41,2 - 44,1%) nếu chiếu theo mức nhu cầu trung bình ước tính của Nhóm Tư vấn Dinh dưỡng Kẽm Quốc tế (IZiNCG), và lên tới 64,8% (khoảng tin cậy 95%: 63,4 - 66,2%) nếu tính theo khuyến nghị của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Ấn Độ [8]. Tỷ lệ thấp còi chiếm 29% (khoảng tin cậy 95%: 27,2 - 30,8%) [8]. Xét nghiệm máu phát hiện 57,5% (khoảng tin cậy 95%: 54,1 - 60,8%) thanh thiếu niên có mức kẽm huyết thanh thấp theo ngưỡng IZiNCG, và 34,4% (khoảng tin cậy 95%: 31,2 - 37,5%) theo ngưỡng cấp quốc gia [8]. Ngay cả ở các nước phát triển như Úc và New Zealand, một báo cáo năm 2002 cũng ghi nhận nhiều nữ sinh có lượng sắt và kẽm tiêu thụ không đáp ứng đủ nhu cầu sinh lý cao của tuổi dậy thì [4].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy bằng chứng về vai trò của kẽm đối với sự phát triển thể chất và trưởng thành sinh lý tuổi dậy thì là rất nhất quán [1], [4], [3]. Đảm bảo đủ kẽm giúp duy trì quá trình chuyển hóa các hormone sinh dục (như LH, FSH, testosterone, estradiol), thúc đẩy sự phát triển chiều cao, cân nặng, hoàn thiện hệ xương và giúp các mốc dậy thì (như phát triển ngực, lông mu, kỳ kinh nguyệt đầu tiên) diễn ra đúng tiến độ [3], [6], [2]. Ngoài ra, kẽm còn bảo vệ chức năng miễn dịch, duy trì độ nhạy vị giác và hỗ trợ khả năng học tập, nhận thức của trẻ [1], [7].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là nhiều nghiên cứu trên người mang thiết kế cắt ngang hoặc bệnh - chứng, tức là chỉ ghi nhận mối tương quan tại một thời điểm chứ chưa phản ánh toàn bộ diễn tiến nhân quả dài hạn [1], [3], [8]. Mối liên hệ giữa kẽm huyết thanh và các hormone sinh dục trong nghiên cứu năm 1990 chỉ thể hiện rõ ở nhóm trẻ thấp còi, nhẹ cân hoặc tiền dậy thì, chứ không đồng nhất trên toàn bộ thanh thiếu niên khỏe mạnh [2]. Các nghiên cứu can thiệp cắt giảm kẽm có kiểm soát chặt chẽ lại chỉ được thực hiện trên động vật linh trưởng với cỡ mẫu nhỏ (từ 4 đến 10 cá thể) [6], [7]. Đặc biệt, các dữ liệu này không cung cấp thông tin về cơ chế tác động của kẽm lên tuyến bã nhờn hay hiệu quả giảm mụn trứng cá ở tuổi dậy thì.
Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung kẽm ở tuổi dậy thì
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ trẻ em ở các vùng nghèo đói hoặc suy dinh dưỡng nặng mới bị thiếu kẽm. Thực tế, khảo sát tại các quốc gia công nghiệp hóa như Úc và New Zealand vẫn ghi nhận tình trạng thiếu hụt kẽm và sắt ở nhiều nữ sinh do thói quen lựa chọn thực phẩm kém lành mạnh và ăn quá ít năng lượng [4]. Hơn nữa, nghiên cứu trên linh trưởng cho thấy tình trạng thiếu kẽm ở mức độ nhẹ (cận lâm sàng) không gây ra biểu hiện chậm phát triển rõ rệt ra bên ngoài, nhưng vẫn âm thầm làm giảm 20-30% chức năng miễn dịch, làm chậm quá trình học tập và trì hoãn đà tăng trưởng chiều cao, cân nặng [7].
Hiểu lầm thứ hai là xét nghiệm máu thấy nồng độ kẽm thấp hơn người lớn thì vội kết luận trẻ bị bệnh lý thiếu kẽm. Nghiên cứu năm 1985 đã chứng minh nồng độ kẽm huyết thanh thay đổi tự nhiên theo từng giai đoạn trưởng thành sinh dục (SMR 1 đến 5) và tình trạng có kinh nguyệt [5]. Do đó, việc đánh giá mức kẽm trong máu ở lứa tuổi này bắt buộc phải đặt trong mối tương quan với giai đoạn dậy thì thực tế của từng trẻ [5]. Ngoài ra, việc chỉ ăn nhiều rau củ mà thiếu cân đối nguồn thực phẩm cũng dễ dẫn đến thiếu kẽm do kẽm từ chế độ ăn thuần thực vật có sinh khả dụng (mức độ cơ thể hấp thu và sử dụng được) thấp [1], [8].
Ai nên thận trọng với nguy cơ thiếu kẽm và khi bổ sung?
Nhóm đối tượng cần được theo dõi sát sao nhất là các nữ sinh tuổi dậy thì, đặc biệt là những em bắt đầu có kinh nguyệt với lượng máu mất đi hàng tháng nhiều, những em tập luyện thể thao cường độ nặng, hoặc có thói quen ăn kiêng giữ dáng dẫn đến thiếu hụt năng lượng [4]. Thanh thiếu niên mang thai sớm cũng là nhóm nguy cơ cao; nếu bước vào thai kỳ với tình trạng thiếu kẽm và sắt mà không được bù đắp đủ nhu cầu gia tăng, kết quả thai kỳ có thể bị ảnh hưởng bất lợi [4].
Bên cạnh đó, thanh thiếu niên có thói quen ăn uống không lành mạnh, ăn thuần chay hoặc dựa chủ yếu vào thực vật, trẻ em có điều kiện kinh tế - xã hội thấp cũng rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt kẽm [1], [4], [8]. Những trẻ có thể trạng thấp còi, nhẹ cân (dưới bách phân vị thứ 25) hoặc mắc các bệnh lý nền mạn tính như thiếu máu hồng cầu hình liềm cần được đặc biệt lưu ý vì sự thiếu hụt kẽm sẽ trực tiếp làm chậm trễ quá trình dậy thì và phát triển hormone [3], [2]. Khi muốn sử dụng các chế phẩm bổ sung kẽm liều cao hoặc dài ngày, phụ huynh và thanh thiếu niên không nên tự ý mua dùng mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ, nhất là khi trẻ đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị.
Cách áp dụng thực tế để tối ưu nguồn kẽm cho tuổi dậy thì
Theo các nhà khoa học, việc điều chỉnh chế độ ăn uống hàng ngày là chiến lược phù hợp và hiệu quả để phòng ngừa tình trạng thiếu hụt kẽm mức độ nhẹ ở thanh thiếu niên [4]. Phụ huynh nên xây dựng thực đơn đa dạng, đảm bảo cung cấp đủ năng lượng cho nhu cầu phát triển mô và xương của trẻ [4]. Đối với những gia đình có thói quen ăn nhiều thực vật hoặc ăn chay, cần chú ý tìm hiểu các công thức chế biến món ăn giàu kẽm và áp dụng các phương pháp giúp làm tăng hàm lượng cũng như sinh khả dụng của kẽm trong khẩu phần [1], [4]. Nhiều giải pháp giúp tăng cường hấp thu chất sắt từ thực phẩm cũng đồng thời phát huy tác dụng tốt đối với việc hấp thu kẽm [4].
Trong trường hợp trẻ đã rơi vào tình trạng thiếu kẽm mức độ vừa hoặc kèm theo thiếu máu thiếu sắt, việc chỉ thay đổi bữa ăn thường không đủ để xử lý triệt để mà phương pháp điều trị được khuyến nghị là sử dụng viên uống bổ sung [4]. Phụ huynh có thể dựa vào các hướng dẫn dinh dưỡng theo độ tuổi và giới tính để đánh giá chất lượng bữa ăn của con em mình [1]. Nếu nhận thấy trẻ có các dấu hiệu như chậm tăng chiều cao, nhẹ cân, giảm khả năng nhận thức, giảm nhạy cảm vị giác (như ăn mặn hơn) hoặc chậm xuất hiện các dấu hiệu dậy thì, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm và tư vấn phác đồ bổ sung an toàn [1], [3], [7].
Tóm lại, kẽm là vi chất thiết yếu giúp điều hòa hormone sinh dục, thúc đẩy tăng trưởng chiều cao và hoàn thiện các mốc sinh lý quan trọng ở tuổi dậy thì [1], [2]. Dù các dữ liệu trong phạm vi bài viết chưa đề cập đến tác dụng giảm nhờn hay trị mụn của kẽm, việc duy trì một chế độ ăn giàu vi chất này vẫn là nền tảng cốt lõi để thanh thiếu niên phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ [1], [4]. Khi có nghi ngờ thiếu hụt vi chất hoặc trẻ có vấn đề sức khỏe đặc biệt, việc thăm khám bác sĩ sẽ giúp gia đình lựa chọn giải pháp can thiệp qua bữa ăn hay dùng viên uống bổ sung một cách chính xác và an toàn nhất [4].
