Nhiều người đi mua thảo dược trị viêm họng, khàn tiếng thường được người bán giới thiệu "kha tử" hoặc "chiêu liêu". Không ít người băn khoăn liệu đây là hai loại cây hoàn toàn khác nhau hay chỉ là tên gọi khác của cùng một dược liệu.
Trong thực tế thực vật học và y học cổ truyền, quả kha tử chính là tên gọi phổ biến của quả cây chiêu liêu (tên khoa học chính là Terminalia chebula). Tuy nhiên, chiêu liêu còn là tên gọi chung chỉ nhiều loài cây cùng thuộc chi Terminalia (họ Bàng - Combretaceae), dẫn đến việc nhầm lẫn giữa kha tử với các loài họ hàng khác [1], [2].
Chi thực vật Terminalia và nguồn gốc tên gọi
Chi Terminalia là chi lớn thứ hai trong họ Combretaceae, với khoảng 250 loài phân bố tự nhiên chủ yếu tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới như Nam Á, dãy Himalaya, Madagascar, Australia và châu Phi [1], [2]. Tên khoa học Terminalia bắt nguồn từ chữ "terminus" trong tiếng Latinh, có nghĩa là phần cuối hoặc ngọn, nhằm mô tả đặc điểm tán lá thường tập trung ở đầu cành [2].
Vỏ thân của các loài cây trong chi này thường có các vết nứt và cành mọc xếp thành tầng đặc trưng [2]. Đa số các loài có lá to bản, dai dày như chất da, hoa nhỏ màu trắng xanh mọc đơn độc hoặc thành chùm [2]. Quả của các cây chiêu liêu thường là dạng quả hạch có màu vàng, đỏ sẫm hoặc đen, phần lớn có gờ hoặc cánh [2]. Trong số khoảng 250 loài này, có ít nhất 50 loài cho quả ăn được, mang giá trị dinh dưỡng cao hoặc được ứng dụng làm thuốc [1], [2].
Kha tử (Terminalia chebula) là loài nổi tiếng nhất trong chi, được tôn xưng như vị thuốc hàng đầu trong nền y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ, đồng thời đóng vai trò then chốt trong y học cổ truyền Tây Tạng và Trung Hoa [3], [1], [2].
Phân biệt các loài chiêu liêu phổ biến trên thị trường
Trong thương mại thảo dược, tên gọi "chiêu liêu" có thể bị nhầm lẫn giữa một số loài Terminalia có họ hàng gần gũi. Các tài liệu khoa học ghi nhận có 4 loài thường gặp nhất trong nhóm này [4], [5]:
Loài thứ nhất là Terminalia chebula (thường gọi là kha tử hay chiêu liêu). Đây là cây thuốc kinh điển, có quả hạch giàu dược tính [4], [2]. Quả khô của loài này thường được dùng độc vị hoặc kết hợp trong phương thuốc cổ truyền Triphala nổi tiếng của Ấn Độ nhằm mục đích giải độc và bồi bổ [5].
Loài thứ hai là Terminalia bellirica (chiêu liêu bàng hôi hay bahera) [4], [5]. Quả của T. bellirica cũng là một thành phần hợp thành phương thuốc Triphala cùng với T. chebula [5]. Tuy nhiên, thành phần hóa thực vật của hai quả này có tỷ lệ khác nhau [4].
Loài thứ ba là Terminalia arjuna, loài cây nổi tiếng với bộ phận dùng chủ yếu là vỏ thân, phục vụ cho các bài thuốc truyền thống [4], [6]. Do có sự tương đồng về hình thái ở dạng vỏ khô băm vụn, vỏ thân của T. bellirica, T. chebula và T. tomentosa từng bị ghi nhận dùng để pha tạp hoặc thay thế cho vỏ T. arjuna [6], [5].
Loài thứ tư quen thuộc ở Việt Nam là Terminalia catappa (cây bàng thường gặp ở sân trường, đường phố). Cả vỏ thân và quả của cây bàng cũng thuộc chi này nhưng có đặc tính hóa học khác biệt đáng kể so với kha tử [4], [3].
Tannin: Hoạt chất làm nên giá trị của kha tử
Vị chát gắt đặc trưng khi ngậm quả kha tử đến từ hàm lượng tannin rất cao [1], [7], [8]. Nghiên cứu tổng quan hệ thống phân tích từ 197 công trình khoa học cho thấy các nhà nghiên cứu đã xác định được ít nhất 82 hợp chất tannin trong chi Terminalia [1]. Về mặt cấu trúc, tannin trong các loài cây này được phân chia thành ba nhóm lớn: tannin thủy phân được (hydrolysable tannins), tannin ngưng tụ (condensed tannins) và tannin phức hợp [1].
Ở quả kha tử (Terminalia chebula), nhóm tannin thủy phân được chiếm ưu thế và là nguồn gốc của các hoạt tính sinh học [3], [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được các tannin và polyphenol chủ chốt bao gồm chebulinic acid, chebulagic acid, corilagin, gallic acid và ellagic acid [4], [7]. Ngoài ra, trong quả kha tử còn tìm thấy hợp chất terflavin B, các alkaloid và flavonoid [7].
Nghiên cứu về biến thể Terminalia chebula var. tomentella đã phân lập được các tannin thủy phân dạng liên kết C-glycosidic hiếm gặp trong tự nhiên [3]. Các hợp chất tannin này khi thử nghiệm in vitro cho thấy hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase rất mạnh với giá trị IC50 từ 0,10 đến 3,12 micromol/L, vượt trội hơn so với chất đối chứng dương là quercetin (IC50 = 9,38 micromol/L) [3].
Bằng chứng khoa học về các loài chiêu liêu và kha tử
Các nghiên cứu hiện đại đã cung cấp nhiều dữ liệu định lượng và hoạt tính của quả kha tử cũng như các loài họ hàng:
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã phát triển thành công phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao đầu dò chuỗi diode (HPLC-PDA) để định danh và định lượng đồng thời 5 chất đánh dấu nhóm tannin (gallic acid, corilagin, chebulagic acid, ellagic acid và chebulinic acid) trong dịch chiết vỏ và quả của 4 loài: T. chebula, T. bellirica, T. arjuna và T. catappa [4]. Kết quả cho thấy phương pháp đạt độ tuyến tính cao (r² > 0,992) với giới hạn phát hiện (LOD) từ 0,5 đến 1,0 microgram/mL và giới hạn định lượng (LOQ) từ 1,0 đến 2,5 microgram/mL [4]. Đây là báo cáo khoa học đầu tiên định lượng đồng thời cả 5 cấu tử tannin chuẩn này trên dịch chiết của cả 4 loài cây nêu trên [4].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 khảo sát tác dụng của dịch chiết tannin từ quả non của Terminalia chebula trên mô hình vết thương ngoài da ở chuột [8]. Dịch chiết sau quá trình tối ưu và tinh chế đạt hàm lượng tannin lên đến 81% [8]. Trong thử nghiệm nuôi cấy in vitro, dịch chiết này ức chế được vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng) và Klebsiella pneumoniae [8].
Trên mô hình động vật, chuột được chia thành các nhóm bôi thuốc mỡ chứa dịch chiết tannin (nhóm II), bôi vaseline (nhóm I) và bôi thuốc mỡ erythromycin (nhóm III) với lượng 5 mg mỡ cho mỗi vết thương [8]. Kết quả cho thấy vào ngày thứ 7 và ngày thứ 10 sau khi tạo tổn thương, tỷ lệ co hồi vết thương ở nhóm bôi tannin cao hơn rõ rệt so với nhóm bôi vaseline [8]. Chất lượng lành thương ở nhóm II cũng tốt hơn nhóm I vào các ngày 3, 7 và 10 thể hiện qua khả năng hình thành mô hạt và tổ chức sợi collagen [8]. Biểu hiện yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) vào ngày thứ 3 ở nhóm dùng tannin cũng tăng cao hơn nhóm dùng vaseline [8].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật quy mô tổng kết 368 hợp chất từ 39 loài Terminalia đã ghi nhận nhiều tiềm năng sinh học như kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa, bảo vệ gan thận và hỗ trợ tiêu chảy qua các thử nghiệm in vitro hoặc in vivo [3], [2].
Giới hạn nghiên cứu và rủi ro nhầm lẫn nguồn gốc
Mặc dù kha tử sở hữu lượng hoạt chất dồi dào, người dùng cần hiểu đúng giới hạn của các bằng chứng khoa học. Thử nghiệm kháng khuẩn đối với tụ cầu hay thử nghiệm làm lành vết thương nêu trên mới chỉ được thực hiện trên chuột và ống nghiệm [8]. Tác dụng ức chế enzyme liên quan đến chuyển hóa đường cũng chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) [3]. Do đó, quả kha tử không thể thay thế cho các loại thuốc kháng sinh hay phác đồ điều trị nhiễm khuẩn đường hô hấp do bác sĩ chỉ định.
Vấn đề kiểm định nguồn gốc cũng là một thách thức lớn. Do các loài Terminalia có hình thái quả và vỏ thân khá giống nhau khi phơi khô, việc nhầm lẫn hoặc cố tình pha trộn dược liệu kém phẩm chất đã từng xảy ra trên thị trường thảo dược [6], [5].
Để giải quyết tình trạng này, một nghiên cứu năm 2016 đã phát triển kỹ thuật PCR khuếch đại vùng gen phiên mã nội (ITS) để nhận diện chính xác Terminalia arjuna và phát hiện tạp nhiễm từ T. bellirica, T. chebula hay T. tomentosa với độ nhạy phát hiện lượng ADN thấp tới mức 2 ng [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2017 trên 222 mẫu cây thuộc 41 loài Terminalia đã khẳng định việc phối hợp hai mã vạch ADN là matK + ITS cho tỷ lệ phân biệt loài chuẩn xác nhất lên tới 94,44% [5]. Các kỹ thuật phân tử này cho thấy hình thái học thông thường rất khó để người tiêu dùng tự phân biệt các loài chiêu liêu khi đã thành phẩm khô.
Ai nên thận trọng khi dùng quả kha tử?
Dù là dược liệu quen thuộc trong dân gian, việc sử dụng quả kha tử không phù hợp cho mọi đối tượng. Quả kha tử chứa hàm lượng tannin và các polyphenol rất cao [4], [1], [8]. Tannin có tính săn se mạnh, nếu dùng quá liều hoặc dùng lúc bụng đói có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn hoặc cồn cào ruột.
Người đang bị táo bón nặng không nên tùy tiện dùng kha tử kéo dài vì đặc tính làm săn se của tannin có thể làm giảm nhu động ruột, khiến tình trạng táo bón trầm trọng hơn. Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi ngậm hay uống nước sắc đậm đặc.
Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về độ an toàn của việc dùng dịch chiết đậm đặc từ quả kha tử trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ còn rất hạn chế. Các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc liều cao mà không có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Hướng dẫn dùng an toàn trong đời sống
Trong thực tế hàng ngày, để tận dụng lợi ích từ quả kha tử mà vẫn đảm bảo an toàn, người tiêu dùng nên lưu ý:
Xác định đúng loại thảo dược: Cần chọn mua quả kha tử (Terminalia chebula) tại các nhà thuốc y học cổ truyền, cơ sở dược liệu có uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng để tránh mua phải quả của các loài chiêu liêu khác kém hoạt chất hoặc bị mốc hỏng [6], [5].
Liều lượng và cách dùng: Dân gian thường dùng quả kha tử khô, đập bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài lấy phần cùi quả để ngậm trực tiếp khi bị ngứa rát họng hoặc hãm với nước sôi như trà. Chỉ nên dùng lượng vừa phải, không nên lạm dụng ngậm liên tục cả ngày. Khi pha trà, có thể kết hợp cùng một lượng nhỏ mật ong hoặc cam thảo để làm dịu bớt vị chát gắt của tannin.
Không dùng thay thuốc chữa bệnh: Nếu tình trạng khàn tiếng, đau họng, ho sốt kéo dài trên 3-5 ngày hoặc có biểu hiện khó thở, có đờm mủ, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán nguyên nhân chính xác thay vì chỉ tự ngậm kha tử tại nhà.
Quả kha tử và quả chiêu liêu về cơ bản không phải hai loài đối nghịch mà quả kha tử chính là tên gọi của loài chiêu liêu dược dụng quan trọng nhất (Terminalia chebula) [3], [2]. Thảo dược này chứa hàm lượng tannin phong phú đem lại nhiều hoạt tính sinh học có giá trị [4], [1]. Tuy nhiên, người dùng cần tỉnh táo chọn nguồn dược liệu chuẩn hóa, dùng đúng mức độ và luôn ưu tiên thăm khám y tế khi gặp các vấn đề sức khỏe bất thường.
