Nhiều người khi gặp các vấn đề ngoài da như mẩn ngứa, viêm da cơ địa hay trầy xước thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền trong cộng đồng. Trong đó, lá cây chành rành (tên khoa học là Dodonaea viscosa, thuộc họ Sapindaceae) được nhiều người truyền tai nhau như một "thần dược" trị bách bệnh ngoài da chỉ bằng cách giã nát rồi đắp trực tiếp lên vết thương [1].

Thực tế, chành rành có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ kháng khuẩn và làm lành vết thương, nhưng đó là kết quả từ các dịch chiết tiêu chuẩn trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý hái lá tươi giã nát đắp lên da không những không chữa khỏi bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây bùng phát viêm da tiếp xúc kích ứng và nhiễm trùng nặng thêm.

Hoạt chất thực vật của chành rành hoạt động ra sao?

Cây chành rành từ lâu đã được y học cổ truyền tại nhiều nơi trên thế giới sử dụng để trị phát ban và các bệnh ngoài da [2]. Dưới góc độ khoa học thực nghiệm, loài cây này chứa một kho tàng các hợp chất thứ cấp phong phú bao gồm flavonoid, saponin, diterpenoid, triterpen và các acid phenolic [3]. Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được hàng loạt chất chống oxy hóa tự nhiên từ chành rành như quercetin, kaempferol, acid gallic và epicatechin [1], [3].

Cơ chế sinh học giúp chành rành có tiềm năng hỗ trợ phục hồi mô da nằm ở sự hiệp đồng của các chất này [3]. Flavonoid và polyphenol có khả năng dọn dẹp các gốc tự do có hại, đồng thời kích thích các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu và nguyên bào sợi [1]. Bên cạnh đó, các acid béo tự nhiên như acid oleic và acid ricinoleic có trong cây đóng vai trò điều hòa phản ứng viêm và ức chế sự xâm nhập của mầm bệnh ngoại lai [3]. Tuy nhiên, các hoạt chất này cần được tinh chế ở nồng độ thích hợp để phát huy tác dụng thay vì dùng thô mộc.

4 điều khoa học ghi nhận về chành rành

Dưới lăng kính của y học hiện đại, các bộ phận của cây chành rành đã được thử nghiệm và chứng minh mang lại một số giá trị sinh học cụ thể:

Thứ nhất, khả năng kháng khuẩn Gram dương rõ rệt: Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành phân lập 13 hợp chất từ dịch chiết methanol của hoa chành rành [2]. Kết quả thử nghiệm vi sinh ghi nhận hợp chất số 12 thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ đối với các vi khuẩn Gram dương với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đạt mức rất thấp là 2 microgam/mL [2]. Ngoài ra, trong các bài thuốc phối hợp của y học bản địa Nam Phi, dịch chiết methanol chứa chành rành khi kết hợp cùng các thảo dược khác ghi nhận giá trị MIC là 49 microgam/mL đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis và 98 microgam/mL đối với Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli [4].

Thứ hai, kích thích phục hồi tổn thương và tái tạo biểu mô: Nghiên cứu năm 2023 đánh giá tác dụng làm lành vết thương của phân đoạn ethyl acetate giàu flavonoid từ lá chành rành (Dodonaea viscosa) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley [1]. Dịch chiết lá này chứa hàm lượng cao quercetin (6,46% w/w) và kaempferol (0,132% w/w) [1]. Khi bào chế thành dạng thuốc mỡ nồng độ 2,5% và 5% (w/w) bôi lên mô hình vết thương rạch da và cắt da, nhóm dùng thuốc mỡ chành rành làm tăng tốc độ co vết thương, rút ngắn thời gian biểu mô hóa so với nhóm đối chứng [1].

Thứ ba, thúc đẩy tăng sinh collagen và tăng độ bền vết thương: Cũng trong nghiên cứu năm 2023, phân tích mô bệnh học và hóa sinh cho thấy thuốc mỡ chiết xuất từ lá chành rành làm tăng nồng độ hydroxyproline và hexosamine, từ đó cải thiện rõ rệt độ bền kéo của mô da tổn thương [1]. Kỹ thuật Western blot chỉ ra sự gia tăng biểu hiện của protein collagen type 3 (COL3A1), yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản (bFGF) và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) trong các mô hạt ở nhóm chuột được điều trị bằng chành rành [1].

Thứ tư, sở hữu các acid béo hỗ trợ giảm viêm và kháng mầm bệnh: Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) ghi nhận chành rành chứa các acid béo như acid oleic và acid ricinoleic [3]. Acid oleic đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều hòa miễn dịch, giảm viêm và thúc đẩy quá trình làm lành vết thương [3]. Trong khi đó, acid ricinoleic là một acid béo không bão hòa có khả năng ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn, virus, nấm mốc và nấm men [3]. Dịch chiết methanol của chành rành còn thể hiện khả năng kháng lại các chủng vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis [3].

2 hiểu lầm tai hại khi tự ý đắp lá chành rành

Bên cạnh những dữ liệu tích cực trong phòng thí nghiệm, việc áp dụng sai cách trong đời sống thực tế đang mang lại nhiều hệ lụy cho làn da:

Hiểu lầm 1: Cứ giã lá chành rành tươi đắp trực tiếp là khỏi viêm da: Đây là sai lầm phổ biến nhất khiến nhiều người phải nhập viện cấp cứu. Lá cây chành rành tươi ngoài các hợp chất có lợi còn chứa hàm lượng lớn saponin, nhựa thực vật, tinh dầu thô cùng các dị nguyên bề mặt [3]. Khi giã nát và đắp trực tiếp lên vùng da đang bị tổn thương hay viêm loét, các chất kích ứng thô này kết hợp với lực chà xát sẽ phá hủy hàng rào bảo vệ da, gây viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính. Vùng da đắp lá nhanh chóng đỏ rực, phù nề, nóng rát và nổi mụn nước li ti.

Hiểu lầm 2: Nước lá chành rành tự nấu có thể thay thế thuốc bôi da chuẩn y khoa: Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và đun nước lá tắm rửa có thể trị dứt điểm mọi bệnh chàm, vảy nến hay viêm da. Tuy nhiên, các nghiên cứu chứng minh hiệu quả làm lành vết thương đều sử dụng các phân đoạn chiết xuất tinh khiết (như phân đoạn ethyl acetate giàu flavonoid) và được chuẩn hóa chính xác ở nồng độ 2,5% hoặc 5% trong tá dược thuốc mỡ chuyên dụng [1]. Việc tự đun nấu thủ công tại nhà không thể loại bỏ tạp chất gây kích ứng, không kiểm soát được nồng độ hoạt chất và hoàn toàn không vô trùng.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các kết quả thử nghiệm cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của y văn hiện nay. Đa số các thử nghiệm về khả năng làm lành tổn thương biểu mô của chành rành mới chỉ dừng lại trên mô hình động vật gặm nhấm, cụ thể là chuột cống trắng Sprague-Dawley [1] hoặc chuột nhắt trắng [3].

Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên cơ thể người để xác định tính an toàn tuyệt đối, liều lượng tối ưu cũng như phản ứng bất lợi của chành rành trên nền da người bệnh. Hơn nữa, hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ của hợp chất số 12 với chỉ số MIC 2 microgam/mL chỉ mới được thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) đối với vi khuẩn Gram dương phân lập [2]. Do đó, việc vội vàng xem dịch chiết chành rành tương đương với các phác đồ điều trị da liễu hiện hành là thiếu cơ sở khoa học vững chắc.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người sau đây không được tự ý sử dụng lá chành rành dưới bất kỳ hình thức thô mộc nào:

  • Người có vết thương hở sâu hoặc viêm da bội nhiễm: Đắp lá tươi hoặc ngâm rửa bằng nước lá tự nấu đưa trực tiếp vi khuẩn, nấm mốc từ môi trường ngoài vào mô hở, rất dễ dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc hoại tử da.
  • Bệnh nhân viêm da cơ địa mạn tính, da nhạy cảm: Hàng rào bảo vệ da của nhóm này vốn đã suy yếu. Tinh dầu và saponin thô trong chành rành sẽ đóng vai trò như các dị nguyên gây kích ứng bùng phát cơn viêm da cấp tính [3].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da của trẻ mỏng hơn người lớn rất nhiều và có tốc độ hấp thu qua da cao. Tự ý đắp dược liệu thô có thể gây ngộ độc kích ứng da nghiêm trọng.

Cách tiếp cận khoa học và lời khuyên sử dụng an toàn

Để bảo vệ làn da mà không đánh mất những giá trị dược liệu tiềm năng, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Chỉ sử dụng chế phẩm chuẩn hóa: Người dân tuyệt đối không tự ý hái lá chành rành để giã nát đắp hoặc nấu nước rửa vết thương. Chỉ nên cân nhắc sử dụng khi các nhà sản xuất dược phẩm uy tín tinh chế thành công các chế phẩm thuốc mỡ chứa phân đoạn chiết xuất đã được kiểm chứng nồng độ (như 2,5% - 5%) [1] và được cấp phép lưu hành.
  • Thử phản ứng áp da trước khi dùng: Ngay cả với các chiết xuất thảo dược đã đóng gói, luôn bôi một lượng nhỏ vào vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi phản ứng trong vòng 24 - 48 giờ trước khi bôi diện rộng.
  • Thăm khám chuyên khoa da liễu: Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm da, ngứa rát kéo dài hoặc trầy xước có mủ, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác căn nguyên (do vi khuẩn, nấm hay dị ứng tự miễn). Luôn hỏi ý kiến bác sĩ da liễu trước khi muốn dùng phối hợp bất kỳ sản phẩm thảo dược nào bổ trợ.

Tóm lại, chành rành là một dược liệu có chứa nhiều hoạt chất flavonoid và acid béo quý giá giúp kháng khuẩn và thúc đẩy tái tạo mô hạt đã được khoa học ghi nhận [1], [3], [2]. Tuy nhiên, dược tính này chỉ phát huy hiệu quả khi được chiết tách bài bản. Người bệnh cần tỉnh táo, loại bỏ thói quen đắp lá tươi truyền miệng để tránh biến những tổn thương da thông thường thành những ca viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề.