Lá dây xanh hỗ trợ hạ đường huyết: Bằng chứng nói gì?

Dây xanh (tên khoa học: Tiliacora triandra, hay còn gọi là sương sâm lá tre, Yanang) là loại rau và cây thuốc dân gian quen thuộc tại Thái Lan và Lào [1, 7]. Tại nhiều vùng ẩm thực Đông Nam Á, loại lá này thường được dùng để nấu canh hoặc vắt lấy nước cốt thanh nhiệt [1, 7]. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội và các diễn đàn sức khỏe, lá dây xanh được truyền tai nhau như một vị thảo dược có khả năng hạ đường huyết nhanh chóng cho người bệnh tiểu đường.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy chiết xuất từ lá dây xanh mới chỉ được chứng minh tác dụng làm giảm nồng độ đường huyết trong môi trường tế bào cô lập và trên mô hình chuột thí nghiệm [1, 2]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu lực cũng như tính an toàn điều trị.

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về lá dây xanh

Trong y học cổ truyền Đông Nam Á, dây xanh từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ hạ sốt, điều trị sốt rét, ung thư và tiểu đường ^[1]. Phần trên mặt đất, đặc biệt là lá cây, thường được chế biến trong bữa ăn hằng ngày [1, 7]. Chính vì nguồn gốc tự nhiên lành tính trong ẩm thực, nhiều người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 tò mò liệu uống nước lá dây xanh có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hay không.

Sự kỳ vọng này xuất phát từ mong muốn tìm kiếm một giải pháp từ thiên nhiên giúp ổn định đường huyết mà không phải phụ thuộc vào thuốc tây. Tuy nhiên, việc hiểu sai giữa một loại rau ăn thanh mát truyền thống và một vị thuốc điều trị bệnh đái tháo đường đã được kiểm chứng lâm sàng có thể dẫn đến những hệ lụy sức khỏe đáng tiếc.

Câu trả lời ngắn từ góc nhìn y học thực chứng

Chiết xuất lá dây xanh có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ cải thiện nồng độ đường trong máu, nhưng bằng chứng khoa học hiện tại chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và nuôi cấy tế bào ống nghiệm [1, 2].

Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường [1, 2]. Do đó, người bệnh không thể sử dụng loại lá này để thay thế các phác đồ điều trị y khoa chuẩn do bác sĩ chỉ định.

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Bệnh đái tháo đường tuýp 2 đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết và kháng insulin ^[2]. Khi đường huyết tăng cao, tế bào beta của tuyến tụy tăng tiết insulin nhưng cơ thể không thể sử dụng hiệu quả, đồng thời gan lại sản xuất glucose quá mức bình thường ^[2].

Trong nghiên cứu tế bào gan ung thư (HepG2), dịch chiết nước từ lá dây xanh cùng các hợp chất chính là epicatechin và quercetin đã giúp ức chế quá trình sản sinh đường tại gan ^[2]. Chiết xuất này tác động bằng cách làm giảm biểu hiện của hai enzym tham gia sản xuất glucose là phosphoenolpyruvate carboxykinase (PEPCK) và glucose-6-phosphatase (G6Pase), đồng thời làm tăng quá trình phosphoryl hóa protein kinase B và AMPK ^[2].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước của lá dây xanh còn kích hoạt các gen chống oxy hóa như copper-zinc superoxide dismutase, glutathione peroxidase và catalase ^[2]. Điều này giúp tế bào gan chống lại tình trạng stress oxy hóa, một yếu tố phổ biến đi kèm với rối loạn chuyển hóa đường ^[2].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Để làm rõ tiềm năng của dây xanh, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên các mô hình động vật mắc đái tháo đường thực nghiệm [1, 2, 3].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tác dụng hạ đường huyết của chiết xuất ethanol từ dây xanh trên chuột cống trắng ^[1]. Chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo trong 4 tuần để gây kháng insulin, sau đó được tiêm streptozotocin liều 35 mg/kg để tạo mô hình đái tháo đường ^[1]. Chuột bị bệnh được cho uống chiết xuất dây xanh với hai mức liều 100 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 30 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm đáng kể mức đường huyết, tăng tiết insulin và tăng trọng lượng cơ thể chuột ^[1]. Ngoài ra, dịch chiết còn giúp giảm mỡ máu, cải thiện chức năng gan và thận ở những cá thể chuột này ^[1].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết nước của lá dây xanh trên chuột cống đái tháo đường tuýp 2 trong vòng 12 tuần ^[2]. Nghiên cứu so sánh giữa các nhóm: chuột dùng dịch chiết nước dây xanh liều 1000 mg/kg thể trọng/ngày, nhóm dùng thuốc metformin liều 30 mg/kg thể trọng/ngày, và nhóm phối hợp cả hai ^[2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá dây xanh thể hiện hoạt tính hạ đường huyết, giảm triglyceride máu, chống kháng insulin và chống oxy hóa tương đương với nhóm điều trị bằng metformin đơn độc cũng như nhóm phối hợp ^[2]. Quá trình tân tạo đường bị rối loạn ở gan chuột đái tháo đường cũng được phục hồi nhờ sự suy giảm biểu hiện gen PEPCK và G6Pase ^[2].

Cũng trong năm 2021, một nghiên cứu khác tập trung vào biến chứng thận và tinh hoàn trên chuột cống bị đái tháo đường do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin ^[3]. Chuột được điều trị đường uống liên tục trong 30 ngày bằng chiết xuất dây xanh (liều 100 và 400 mg/kg thể trọng) hoặc thành phần chính của nó là axit 5,7-dihydroxy-6-oxoheptadecanoic (DHA, liều 25 mg/kg thể trọng) ^[3]. Kết quả cho thấy sau 28 ngày điều trị, chiết xuất dây xanh và thành phần DHA đã cải thiện đáng kể hoạt tính enzym tinh hoàn, phục hồi nồng độ testosterone, hormon LH, FSH và chất lượng tinh trùng so với nhóm không điều trị ^[3]. Chiết xuất này cũng xóa bỏ tình trạng protein niệu, đảo ngược nồng độ albumin trong nước tiểu, giảm stress oxy hóa và giảm viêm tại mô thận cũng như tinh hoàn, đồng thời làm giảm nhẹ các tổn thương bệnh học mô ^[3].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lớn

Những dữ liệu trên mở ra triển vọng phát triển dịch chiết dây xanh thành các sản phẩm hỗ trợ dinh dưỡng nhằm ngăn chặn tình trạng tăng sản xuất glucose ở người béo phì, kháng insulin và đái tháo đường ^[2]. Khả năng bảo vệ các mô cơ quan như gan, thận và cơ quan sinh sản trước tác hại của stress oxy hóa do đường huyết cao cũng là điểm sáng được ghi nhận [1, 2, 3].

Tuy vậy, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể con người. Sự chuyển hóa và hấp thu của động vật gặm nhấm rất khác biệt so với cơ thể người. Liều dùng hiệu quả trên chuột (từ 100 đến 1000 mg/kg thể trọng) khi quy đổi sang người chưa được xác định về độ an toàn sinh học cũng như dược lực học [1, 2]. Do đó, chưa thể kết luận lá dây xanh có mang lại hiệu quả hạ đường huyết thực tế cho bệnh nhân tiểu đường hay không.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá dây xanh

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống nước lá dây xanh đậm đặc có thể giúp "chữa dứt điểm" bệnh tiểu đường. Bệnh đái tháo đường là một bệnh lý mạn tính phức tạp, không có loại thảo dược đơn lẻ nào có thể chữa khỏi hoàn toàn.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước lá dây xanh. Việc ngưng dùng thuốc hạ đường huyết đột ngột có thể khiến glucose máu tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu.

Bên cạnh đó, việc suy đoán dùng càng nhiều lá dây xanh càng tốt cũng là sai lầm. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ khảo sát liều lượng có kiểm soát dạng cao chiết trong phòng thí nghiệm, chưa có bằng chứng khẳng định việc tiêu thụ lượng lớn lá tươi kéo dài là an toàn tuyệt đối cho các cơ quan nội tạng [1, 2, 3].

Ai nên thận trọng?

Vì chưa có dữ liệu an toàn trên người, nhóm bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc kê đơn (như metformin, insulin, sulphonylurea) cần hết sức thận trọng. Việc tự ý kết hợp nước lá dây xanh dạng đậm đặc cùng thuốc điều trị có thể tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát ^[2].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm, chưa từng có dữ liệu nghiên cứu về việc dùng chiết xuất dây xanh trên các nhóm này. Những đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng dịch chiết thảo mộc đậm đặc để chữa bệnh.

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy gan giai đoạn nặng cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược bổ sung nào, nhằm tránh gây thêm gánh nặng lọc thải cho cơ thể.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Đối với đời sống hằng ngày, người dân hoàn toàn có thể sử dụng lá dây xanh như một loại rau ăn thanh mát, dùng để nấu canh hoặc chế biến món ăn truyền thống với lượng vừa phải, tương tự như thói quen ẩm thực phổ biến ở Thái Lan và Lào [1, 7].

Tuy nhiên, người bệnh không nên chế biến thành các bài thuốc cô đặc với liều lượng lớn mỗi ngày để trị bệnh. Khi có ý định bổ sung bất kỳ sản phẩm nào từ dây xanh vào chế độ ăn, bệnh nhân đái tháo đường cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn lộ trình phù hợp, đảm bảo không tương tác với thuốc đang dùng.

Tóm lại, lá dây xanh là một loại rau truyền thống bổ dưỡng và thể hiện tiềm năng sinh học hỗ trợ chuyển hóa glucose đáng chú ý trong các thí nghiệm trên chuột [1, 2]. Tuy nhiên, vì chưa có kiểm chứng lâm sàng ở người, loại thảo mộc này chỉ nên được xem là món ăn bổ trợ lối sống lành mạnh, hoàn toàn không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng chuẩn mực và phác đồ điều trị y khoa.