Lá sa kê kết hợp thuốc hạ áp: Cảnh báo tương tác cần lưu ý

Nhiều người có thói quen hái lá sa kê nấu nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt và kiểm soát huyết áp. Tuy nhiên, việc tự ý dùng chung nước sắc dược liệu này khi đang uống thuốc điều trị cao huyết áp theo đơn có thực sự an toàn?

Câu trả lời là người bệnh cần hết sức thận trọng. Các thử nghiệm dược lý cho thấy cao chiết lá sa kê có hoạt tính hạ huyết áp thông qua cơ chế chẹn kênh canxi và tác động lên thụ thể giao cảm ^[1]. Khi dùng đồng thời với các thuốc điều trị huyết áp, nguy cơ xảy ra tương tác hiệp đồng làm tụt huyết áp quá mức là hoàn toàn có thể xảy ra ^[2], ^[1].

Cơ chế tác động sinh học của lá sa kê lên mạch máu

Nghiên cứu trên mô hình động vật và mô cô lập đã làm sáng tỏ cách thức chiết xuất lá sa kê tác động lên huyết áp và hệ tim mạch. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện cao chiết nước từ lá sa kê gây hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim ^[1].

Cơ chế chính được xác định là do chiết xuất này có hoạt tính ức chế thụ thể alpha-adrenergic và đối kháng kênh canxi (Ca2+) ^[1]. Trong thí nghiệm trên các vòng động mạch chủ cô lập, dịch chiết lá sa kê làm giãn các cơn co thắt do phenylephrine và kali clorid (KCl 80 mM) gây ra, đồng thời làm dịch chuyển đường cong đáp ứng liều của ion canxi sang phải trong môi trường không có canxi ^[1]. Hoạt động đối kháng kênh canxi này có nét tương đồng với cơ chế hoạt động của nhóm thuốc hạ áp chẹn kênh canxi thường dùng trên lâm sàng.

Bên cạnh đó, dịch chiết lá sa kê còn thể hiện tác dụng làm giảm nhịp tim và sức bóp cơ tim ^[3]. Trên mô tâm nhĩ phải cô lập của chuột, cao chiết nước làm giảm tần số đập của cơ tim bị kích thích bởi isoproterenol khoảng 11%, tương tự như tác dụng của thuốc chẹn beta propranolol (giảm 20%) ^[3]. Các hợp chất tinh khiết phân lập từ dịch chiết như axit gallic và rutin cũng thể hiện hiệu quả làm chậm nhịp tim rõ rệt ^[3].

Bằng chứng khoa học về tác động tim mạch của sa kê

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều tác động sinh học của lá sa kê đối với tuần hoàn và huyết áp trên động vật:

Nghiên cứu năm 2012 đánh giá cơ chế hạ áp của cao chiết nước lá sa kê (Artocarpus altilis) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley bình thường ^[1]. Thử nghiệm tiêm tĩnh mạch dịch chiết với các mức liều từ 20,88 đến 146,18 mg/kg ghi nhận phản ứng hạ huyết áp động mạch trung bình và làm chậm nhịp tim rõ rệt ^[1]. Trên các vòng động mạch chủ cô lập, nồng độ dịch chiết từ 0,71 đến 4,26 mg/mL làm giãn mạch có ý nghĩa thống kê ^[1]. Nghiên cứu cũng kiểm tra tác động lên men gan người và ghi nhận dịch chiết ức chế vừa phải enzym CYP3A4 (nồng độ ức chế một nửa IC50 là 0,695 +- 0,187 mg/mL) và CYP2D6 (IC50 là 0,512 +- 0,131 mg/mL) ^[1]. Các tác giả kết luận dịch chiết lá sa kê tạo ra đáp ứng hạ áp và làm chậm nhịp tim thông qua đối kháng thụ thể alpha-adrenoceptor và kênh canxi ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2017 thực hiện trên 20 chuột cống đực Sprague-Dawley chia thành 5 nhóm nhằm đánh giá hiệu quả bảo vệ tim trước tổn thương cơ tim do isoproterenol (85 mg/kg) ^[3]. Chuột được cho dùng cao nước lá sa kê liều 50 mg/kg hoặc 100 mg/kg đường uống trong 6 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá sa kê giúp giảm 49% tỷ lệ trọng lượng tim/thể trọng, giảm 96% kích thước vùng nhồi máu cơ tim, giảm 27% nhịp tim và giảm 36% tình trạng mất cân bằng trương lực phế vị - giao cảm ^[3]. Đồng thời, các chỉ dấu sinh học tổn thương cơ tim (AST, LDH, triglycerid, CCK) cũng giảm rõ rệt và không ghi nhận thay đổi bất thường trên khoảng QTc của điện tâm đồ ^[3].

Nghiên cứu năm 2022 cũng trên 20 chuột cống Sprague-Dawley đực chia 5 nhóm trong 7 ngày nhằm tìm hiểu cơ chế huyết học của cao nước lá sa kê ^[4]. Chuột được dùng cao chiết liều 50 và 100 mg/kg sau khi gây tổn thương cơ tim bằng isoproterenol ^[4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá sa kê giúp cải thiện độ nhớt của máu, tăng lưu lượng máu bị suy giảm và tác động đến sự giải phóng oxy thông qua chỉ số P50 trên đường cong phân ly oxy-hemoglobin, cải thiện chức năng nội mô mạch máu và sự sẵn có của NO ^[4].

Cần lưu ý rằng trích đoạn nghiên cứu năm 2023 khảo sát dịch thủy phân protein từ thịt quả sa kê về khả năng chống oxy hóa (bắt gốc tự do DPPH đạt 43,0 +- 0,01% với pepsin) và chống viêm trong ống nghiệm, không nghiên cứu về lá sa kê hay tương tác hạ huyết áp ^[5].

Nguy cơ khi kết hợp lá sa kê với thuốc điều trị huyết áp

Tương tác thuốc trong điều trị cao huyết áp là vấn đề y khoa phức tạp ^[2]. Bệnh nhân tăng huyết áp thường phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp hoặc có bệnh lý đi kèm cần điều trị, dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc làm giảm hiệu quả kiểm soát huyết áp hoặc gây ra các biến cố bất lợi ^[2], ^[6]. Tương tác thuốc có thể xảy ra theo cơ chế dược lực học hoặc dược động học ^[7], ^[2].

Về mặt dược động học, nhiều thuốc hạ áp được chuyển hóa qua hệ enzym cytochrom P450 ở gan, đặc biệt là enzym CYP3A4 ^[7], ^[6]. Khi có chất làm thay đổi hoạt tính của enzym này, nồng độ thuốc trong máu có thể bị biến đổi mạnh, gây mất kiểm soát huyết áp ^[7]. Chẳng hạn, các trường hợp lâm sàng dùng thuốc chống động kinh carbamazepine gây cảm ứng CYP3A4 làm giảm nửa đời của thuốc hạ áp, khiến huyết áp khó kiểm soát và chỉ ổn định lại sau khi ngừng hoặc thay đổi thuốc ^[7]. Với lá sa kê, nghiên cứu ghi nhận dịch chiết có khả năng ức chế vừa phải enzym CYP3A4 và CYP2D6 trong thử nghiệm ống nghiệm ^[1]. Dù tác giả nhận định tương tác chuyển hóa qua CYP khó xảy ra ở mức độ nghiêm trọng ^[1], nguy cơ tích lũy thuốc khi dùng lượng lớn kéo dài vẫn cần được theo dõi thận trọng.

Về mặt dược lực học, nguy cơ lớn nhất là tương tác hiệp đồng ^[2]. Do lá sa kê hoạt động như một chất đối kháng kênh canxi tự nhiên và ức chế trương lực giao cảm ^[1], việc phối hợp dịch chiết này với các nhóm thuốc điều trị huyết áp (như thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc ức chế hệ renin-angiotensin) có thể tạo ra tác động cộng dồn ^[2], ^[1]. Sự hiệp đồng này dễ dẫn đến hạ huyết áp quá mức, khiến người bệnh gặp các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, tụt huyết áp tư thế, thậm chí ngất xỉu.

Bằng chứng hiện tại có giới hạn gì?

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm bước đầu cho thấy lá sa kê có nhiều tiềm năng sinh học đối với hệ tim mạch, người bệnh không nên vội vã xem đây là phương pháp thay thế thuốc.

Các dữ liệu hiện tại về tác dụng hạ áp và làm chậm nhịp tim của lá sa kê mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống Sprague-Dawley) hoặc mô cơ tim và động mạch cô lập trong phòng thí nghiệm ^[3], ^[1], ^[4]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh tăng huyết áp để xác nhận hiệu quả cũng như tính an toàn của lá sa kê khi dùng độc lập hay dùng phối hợp với thuốc tây.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong lá sa kê tươi hoặc khô khi người dân tự đun sắc tại nhà là không đồng nhất và không thể định lượng chuẩn xác. Do đó, việc tự ý uống nước lá sa kê song song với thuốc kê đơn rất dễ tạo ra liều lượng khó kiểm soát, làm tăng nguy cơ biến cố bất lợi ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về nước lá sa kê

Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng tốt và có thể thoải mái kết hợp với thuốc tây để tăng tác dụng trị bệnh. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến. Bất kỳ thảo mộc nào có hoạt tính sinh học làm thay đổi chức năng mạch máu đều tiềm ẩn nguy cơ tương tác với thuốc điều trị ^[2].

Một hiểu lầm khác là có thể bỏ bớt liều thuốc huyết áp khi đang uống nước lá sa kê. Việc tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ áp mà không có sự theo dõi của bác sĩ có thể khiến huyết áp dao động thất thường, gây tổn thương mạch máu và tăng nguy cơ tai biến nguy hiểm.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày tuyệt đối không nên tự ý kết hợp thêm nước sắc hoặc cao chiết lá sa kê khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị ^[2]. Nguy cơ hạ áp đột ngột do hiệp đồng tác dụng có thể gây nguy hiểm ^[2], ^[1].

Người cao tuổi cần đặc biệt cẩn trọng. Quá trình lão hóa thường đi kèm với tình trạng suy giảm tốc độ thanh thải của gan và thận đối với thuốc, khiến nguy cơ gặp phải tương tác bất lợi tăng cao khi dùng nhiều chế phẩm cùng lúc ^[6].

Những người có bệnh lý tim mạch nền, người có nhịp tim chậm cũng cần lưu ý vì dịch chiết lá sa kê đã được chứng minh có tác dụng làm giảm nhịp tim và giảm tần số co bóp cơ tim ^[3], ^[1].

Hướng dẫn sử dụng và khuyến nghị thực tế

Đối với người bệnh tăng huyết áp, việc tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa luôn là ưu tiên hàng đầu để kiểm soát chỉ số huyết áp ổn định lâu dài ^[2].

Nếu có ý định dùng lá sa kê như một loại trà giải nhiệt thông thường, người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ để được đánh giá nguy cơ tương tác với các loại thuốc đang sử dụng ^[2]. Không tự ý pha chế các loại cao chiết đặc hoặc uống nước lá sa kê thay thế nước lọc hàng ngày.

Người bệnh cần duy trì chế độ đo huyết áp định kỳ tại nhà. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu tụt huyết áp nào như chóng mặt, choáng váng khi đứng dậy, mệt lả hoặc tim đập chậm bất thường, cần ngừng ngay việc sử dụng thảo mộc và liên hệ với cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra kịp thời.

Lá sa kê thể hiện nhiều tác động dược lý tiềm năng lên hệ tim mạch trong các nghiên cứu tiền lâm sàng ^[3], ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, do nguy cơ tương tác hiệp đồng gây tụt huyết áp quá mức khi kết hợp với thuốc điều trị ^[2], ^[1], người bệnh tuyệt đối không nên tự ý phối hợp. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.