Nhiều người coi vitamin là dưỡng chất lành tính và tự ý mua các viên uống bổ sung liều cao mà không qua thăm khám [1]. Thói quen tự kê đơn hoặc lạm dụng quá mức có thể dẫn đến tình trạng ngộ độc, gây xáo trộn nồng độ khoáng chất và trực tiếp tạo gánh nặng cho hệ tiết niệu [4, 6].
Khi cơ thể nạp dư thừa vitamin D, hàm lượng canxi trong máu và nước tiểu tăng vọt, đe dọa tổn thương thận cấp tính và suy giảm chức năng bài tiết [1, 6]. Dù một số phân tích quy mô lớn chỉ ra rằng dùng vitamin D đơn lẻ không trực tiếp làm bùng phát sỏi thận, việc kiểm soát liều lượng vẫn là nguyên tắc sống còn để bảo vệ thận [2, 5].
Cơ chế khiến vitamin D liều cao làm tổn thương thận
Vitamin D giữ vai trò thiết yếu giúp xương chắc khỏe, biệt hóa tế bào và điều hòa miễn dịch [2]. Tuy nhiên, chất này tan trong chất béo nên đào thải rất chậm, dễ tích lũy lâu ngày nếu đưa vào liều lượng quá mức [2].
Dư thừa chất này đẩy nhanh quá trình hấp thu canxi tại ruột và tiêu xương [3]. Các chất chuyển hóa gắn vào thụ thể vitamin D trong nhân tế bào, kích thích biểu hiện gen quá mức [2]. Dạng 25-OHD nồng độ cao chiếm chỗ và giải phóng tự do dạng 1,25-(OH)2D3 khỏi protein gắn kết [2]. Nồng độ canxi huyết tăng cao kéo dài sẽ gây vôi hóa thận, suy giảm chức năng lọc và tổn thương thận cấp tính [1, 6].
Bằng chứng từ các phân tích gộp về tăng canxi máu và sỏi thận
Một phân tích gộp năm 2016 tổng hợp dữ liệu từ 48 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 19.833 người tham gia dùng vitamin D từ 24 tuần trở lên [4]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng vitamin D tăng nguy cơ tăng canxi máu trong 37 nghiên cứu (RR: 1,54; KTC 95%: 1,09-2,18; P = 0,01) và tăng canxi niệu trong 14 nghiên cứu (RR: 1,64; KTC 95%: 1,06-2,53; P = 0,03) [4]. Dù vậy, dữ liệu từ 9 thử nghiệm báo cáo về sỏi thận lại không ghi nhận nguy cơ gia tăng ở nhóm can thiệp (RR: 0,66; KTC 95%: 0,41-1,09; P = 0,10) [4].
Một đánh giá hệ thống khác công bố năm 2019 rà soát 32 nghiên cứu dùng vitamin D liều từ 2.800 IU/ngày trở lên kéo dài ít nhất một năm [5]. Dữ liệu từ 10 nghiên cứu trên 2.598 người ghi nhận xu hướng tăng nguy cơ tăng canxi máu (RR = 1,93; KTC 95% = 1,00-3,73; p = 0,05) [5]. Ngược lại, nguy cơ sỏi thận không gia tăng khác biệt so với nhóm đối chứng trên 1.336 người ở 5 nghiên cứu (RR = 1,26; KTC 95% = 0,35-4,58; p = 0,72) [5].
Dữ liệu đời thực và tỷ lệ ngộ độc tại bệnh viện
Nghiên cứu công bố năm 2024 dựa trên dữ liệu đời thực của 445.493 người từ 40 đến 69 tuổi thuộc ngân hàng dữ liệu UK Biobank [6]. Kết quả cho thấy người bổ sung vitamin D có tỷ lệ tăng canxi máu cao hơn với tỷ số chênh hiệu chỉnh là 1,46 (KTC 95%: 1,32-1,62), trong khi nhóm dùng multivitamin có tỷ số chênh là 1,11 (KTC 95%: 1,04-1,18) [6]. Nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ giữa việc bổ sung này với nguy cơ mắc sỏi thận hay xơ vữa động mạch [6].
Tại cơ sở điều trị, một nghiên cứu hồi cứu giai đoạn 2008-2013 tại Bệnh viện Đại học Aga Khan (Pakistan) ghi nhận ngộ độc vitamin D là nguyên nhân thứ hai gây tăng canxi máu [7]. Cụ thể, trong các ca nhập viện vì tăng canxi máu, ngộ độc vitamin D chiếm 17,3% và nghi ngờ ngộ độc chiếm 7,6%, chỉ xếp sau cường cận giáp nguyên phát (28,2%) [7]. Việc bổ sung quá mức nhằm bù đắp thiếu hụt chất này là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng ngộ độc [7].
Hiểu lầm về sỏi thận và diễn tiến ngộ độc
Nhiều người lầm tưởng uống vitamin D chắc chắn dẫn tới sỏi thận. Dữ liệu tổng hợp từ các can thiệp lâm sàng dài hạn và nghiên cứu đời thực quy mô lớn cho thấy việc bổ sung vitamin D đơn thuần không làm gia tăng nguy cơ tạo sỏi thận ở người bình thường [2, 5, 8]. Một số nghiên cứu cho thấy nguy cơ sỏi có thể liên quan tới việc phối hợp vitamin D liều thấp cùng chế phẩm bổ sung canxi [4].
Một hiểu lầm khác là ngộ độc vitamin D sẽ hết ngay khi ngừng uống. Trên thực tế, ngộ độc dạng D2 hoặc D3 duy trì tình trạng tăng canxi máu kéo dài nhiều tháng, trong khi các dạng hoạt hóa như 1 alpha(OH) D3 hoặc 1,25 (OH)2D3 chỉ thuyên giảm sau khoảng một tuần [3].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân mang đột biến gen CYP24A1 gây thiếu hụt enzym 24-hydroxylase (bệnh tăng canxi máu vô căn ở trẻ nhũ nhi) không thể phân hủy vitamin D hoạt tính [8]. Ngay cả liều điều trị thông thường cũng đủ gây hại, dẫn tới vôi hóa thận, suy thận và sỏi thận chứa canxi [8].
Người mắc bệnh u hạt như lao hay sarcoidosis rất dễ bị tăng canxi máu do các mô u hạt tự sản sinh hoạt chất chuyển hóa vitamin D [3, 4]. Bệnh nhân ung thư hạch hoặc có u tuyến cận giáp chưa phát hiện cũng cần cẩn trọng; việc dùng vitamin D liều 60.000 IU/tuần có thể bộc lộ bệnh cảnh cường cận giáp tiềm ẩn và gây tổn thương thận cấp tính [4, 7].
Nhận biết ngộ độc và hướng xử trí
Ngộ độc vitamin D thường khởi phát bằng triệu chứng nôn ói kéo dài, sụt cân, táo bón, lú lẫn do canxi máu tăng cao [6, 7]. Bệnh nhân có thể xuất hiện tình trạng tăng creatinin huyết thanh báo hiệu tổn thương thận cấp [1].
Khi phát hiện ngộ độc, phác đồ điều trị nội khoa đòi hỏi ngừng ngay viên uống, bù dịch tích cực, hạn chế canxi trong khẩu phần và tránh tiếp xúc ánh nắng [2]. Bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc lợi tiểu, glucocorticoid liều cao, calcitonin hoặc bisphosphonate để hạ canxi máu và ngăn chặn biến chứng suy thận tiến triển [3, 6].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người dân không tự ý mua và sử dụng viên uống vitamin D liều cao hàng tuần hoặc hàng tháng nếu chưa có chỉ định và xét nghiệm nồng độ vi chất từ cơ sở y tế [6, 7]. Việc phòng ngừa và điều trị thiếu hụt cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế [2].
Nên ưu tiên nhận vitamin D tự nhiên qua phơi nắng hợp lý và bữa ăn đa dạng. Với người có bệnh lý nền về thận, sỏi thận, bệnh u hạt hoặc tiền sử rối loạn chuyển hóa canxi, việc thăm khám chuyên khoa là bắt buộc trước khi bổ sung bất kỳ vi chất nào [1, 3, 4].
Cân bằng dinh dưỡng và tuân thủ đúng liều lượng chỉ định là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tổng thể. Sử dụng vi chất tùy tiện liều cao không mang lại lợi ích cộng dồn mà tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, trực tiếp đe dọa chức năng lọc của thận [6, 8].
