Kem bôi từ cây liên mộc (comfrey) là thảo dược phổ biến giúp giảm đau cơ, bong gân và bầm tím. Nhiều người có thói quen dùng kéo dài nhiều tuần như kem dưỡng da thông thường. Việc lạm dụng bôi liên mộc liên tục tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc chất gây hại cho cơ thể.

Người bệnh không nên bôi các chế phẩm liên mộc thô hoặc chứa alkaloid pyrrolizidine (PA) quá 10 ngày liên tục. Thảo dược này chứa độc tố có thể ngấm dần qua biểu bì da, tích lũy trong cơ thể và gây độc tính lên tế bào gan [1].

Cơ chế tích tụ độc chất qua da

Cây liên mộc tự nhiên chứa khoảng 0,2% đến 0,4% pyrrolizidine alkaloids (PA) ở rễ [1]. Các hợp chất PA này gồm nhiều dạng như lycopsamine, symphytine, lasiocarpine và dạng N-oxide [1]. Bản thân PA và dẫn xuất N-oxide ở trạng thái nguyên vẹn không gây độc tế bào [1].

Khi các chất này đi vào tuần hoàn, hệ enzym cytochrom P450 tại gan (đặc biệt là CYP3A và CYP2B) sẽ kích hoạt chuyển hóa chúng [1]. Quá trình này sinh ra chất chuyển hóa pyrrolic có hoạt tính phản ứng mạnh [1]. Các gốc này gắn kết với protein và DNA, gây độc tế bào hoặc nguy cơ đột biến gen [1].

Nhiều người nghĩ bôi ngoài da thì an toàn tuyệt đối. Thực tế nghiên cứu dược động học cho thấy chất độc vẫn có thể thẩm thấu qua hàng rào biểu bì người [2]. Khi bôi liên tục nhiều ngày, lượng độc chất tích tụ tăng dần trong tuần hoàn cơ thể [2].

Bằng chứng khoa học về khả năng hấp thu của liên mộc

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã phân tích độ thẩm thấu của lycopsamine (một loại PA chính trong liên mộc) qua da người bằng tế bào khuếch tán Franz [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ lycopsamine khuếch tán qua màng tổng hợp là 0,11% đến 0,72% trong 24 giờ [2]. Trên biểu bì da người, tỷ lệ thâm nhập đo được ở mức 0,04% đến 0,22% [2].

Tỷ lệ hấp thu qua da nguyên vẹn tuy thấp nhưng có thực [2]. Nếu bề mặt da bị tổn thương hoặc dùng kéo dài, lượng độc tố tích tụ sẽ tăng cao [2]. Đây là cơ sở khoa học khiến nhiều quốc gia đặt ra giới hạn khắt khe về thời gian và liều lượng bôi ngoài da [2].

Tại Đức, cơ quan quản lý giới hạn dùng ngoài da 4-6 tuần mỗi năm đối với các chế phẩm chứa từ 10 mg đến dưới 100 mg PA mỗi ngày [3]. Với các sản phẩm liên mộc hiện đại đã tách lọc hoàn toàn PA (PA-free), mức PA tồn dư thấp hơn nhiều so với ngưỡng 10 mg/ngày nên không bị hạn chế ngặt nghèo về thời gian dùng [3].

Hiệu quả giảm đau của liên mộc trong các thử nghiệm

Thảo dược này được ghi nhận có hiệu quả chống viêm và giảm đau rõ rệt trong các nghiên cứu lâm sàng. Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 203 bệnh nhân bong gân mắt cá chân cấp tính so sánh kem liên mộc 10% (chứa dịch ép tươi 25 g thảo dược/100 g kem) với kem 1% (2,5 g thảo dược/100 g kem) [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng kem 10% giảm đau khi vận động, đau khi nghỉ và cải thiện vận động vượt trội ở ngày 3-4 và ngày 7 [4]. Tình trạng sưng nề giảm rõ rệt ở ngày 3-4, với 85,6% ca đạt hiệu quả tốt đến rất tốt [4].

Một thử nghiệm khác trên 215 bệnh nhân đau cơ so sánh chế phẩm Traumaplant 10% hoạt chất với sản phẩm đối chứng 1% [1]. Nhóm dùng nồng độ 10% có mức giảm đau khi vận động, đau khi nghỉ và đau khi ấn vượt trội [1]. Không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ toàn thân nào trong suốt quá trình thử nghiệm [1].

Một nghiên cứu quan sát trên 162 bệnh nhân (tuổi trung bình 49,7) dùng kem kết hợp 35% dịch chiết rễ liên mộc và 1,2% methyl nicotinate trong thời gian trung bình 12,3 ngày [3]. Tình trạng đau khi nghỉ giảm 45%, đau khi vận động giảm 47%, đau cơ giảm 48% và hạn chế vận động cải thiện 46% [3]. Toàn bộ nghiên cứu chỉ ghi nhận 7 biến cố kích ứng da nhẹ như đỏ hoặc ngứa ở 4 bệnh nhân [3].

Một nghiên cứu tiến cứu mở trên 162 bác sĩ đa khoa đánh giá 492 hồ sơ bệnh nhân dùng kem liên mộc 1-3 lần mỗi ngày trong 2 tuần điều trị bong gân, bầm tím và đau khớp [5]. Điểm đau giảm trung bình 45-47%, thời gian cứng khớp buổi sáng giảm từ 20 phút xuống còn 3 phút [5]. Hơn 2/3 số bệnh nhân đã giảm hoặc ngừng hẳn việc uống thuốc chống viêm không steroid (NSAID) [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược liên mộc

Hiểu lầm phổ biến nhất là thảo dược bôi ngoài da thì hoàn toàn vô hại và có thể bôi bao lâu tùy thích. Rễ liên mộc tự nhiên chứa alkaloid pyrrolizidine gây độc cho gan khi chuyển hóa [1]. Uống liên mộc đã bị cấm ở nhiều nơi vì nguy cơ gây độc gan và đột biến gen [2, 3].

Một hiểu lầm khác là tất cả các loại kem liên mộc trên thị trường đều nguy hiểm như nhau. Các sản phẩm thuốc được cấp phép hiện nay thường sử dụng dịch chiết đã khử hoàn toàn độc chất PA (PA-free) [3]. Thử nghiệm đột biến vi khuẩn (Ames test) trên các chủng Salmonella typhimurium TA 98, TA 100, TA 102, TA 1535 và TA 1537 đã chứng minh dịch chiết đã loại bỏ PA không gây đột biến gen [3].

Nhiều người tự ý giã rễ cây tươi để đắp lên da nhiều ngày liền. Việc này khiến cơ thể hấp thu trực tiếp lượng PA nguyên vẹn chưa qua tinh chế loại bỏ tạp chất gây độc [1].

Ai nên thận trọng khi dùng liên mộc?

Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan cần cẩn trọng tối đa trước các sản phẩm chứa liên mộc chưa chuẩn hóa [1]. Khi enzym gan chuyển hóa PA, nguy cơ tổn thương tế bào gan có thể xảy ra [1].

Đối với trẻ em, một nghiên cứu trên 712 trẻ dùng kem thảo dược liên mộc đặc biệt (đã chuẩn hóa giống cây trồng) bôi 1-5 lần/ngày trong tối đa 2 tuần cho thấy độ an toàn cao [6]. Nghiên cứu gồm 386 trẻ có da nguyên vẹn và 326 trẻ có vết trầy xước nông [6]. Nhóm da nguyên vẹn không gặp tác dụng phụ; nhóm da trầy xước chỉ có 1 trường hợp nóng rát, đỏ da tại chỗ (tỷ lệ 0,14%), không có biến cố toàn thân [6]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ áp dụng cho chế phẩm tinh chế chuyên biệt, không áp dụng cho cây cỏ tự hái hay sản phẩm thô chưa rõ hàm lượng PA [6].

Người có vết thương hở sâu, da lở loét không nên tự ý dùng chế phẩm liên mộc thô vì làm tăng tỷ lệ thẩm thấu độc chất vào máu [2, 7]. Phụ nữ có thai và cho con bú nên tránh dùng do PA có đặc tính gây quái thai và đột biến gen tiềm tàng [2].

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Người dùng chỉ nên lựa chọn các sản phẩm kem bôi đã được cấp phép, có nhãn ghi rõ "PA-free" (không chứa alkaloid pyrrolizidine) hoặc đã loại bỏ độc chất PA [3]. Khi dùng sản phẩm thương mại chuẩn hóa, tuân thủ hướng dẫn bôi 1 đến 3 lần mỗi ngày theo khuyến cáo thông thường trong nghiên cứu [5].

Nếu sử dụng chế phẩm liên mộc chưa xác định được nồng độ loại bỏ PA, tuyệt đối không dùng liên tục quá 10 ngày để tránh tích lũy độc chất qua da [2]. Hạn chế tối đa việc bôi trên diện tích da quá rộng hoặc băng kín vị trí bôi.

Tuyệt đối không đắp rễ liên mộc tươi hay cao tự nấu thủ công lên vết thương hở [2, 3]. Ngừng bôi ngay nếu xuất hiện triệu chứng kích ứng tại chỗ như mẩn đỏ, ngứa ngáy hay châm chích da [1, 7].

Liên mộc là thảo dược giảm đau cơ khớp hiệu quả đã được chứng minh lâm sàng [3, 4, 5]. Tuy nhiên, độc tính tích lũy của pyrrolizidine alkaloid đòi hỏi người dùng phải kiểm soát thời gian sử dụng và ưu tiên các sản phẩm đã tinh chế loại bỏ độc chất [1, 2, 3]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi cơn đau kéo dài hoặc có bệnh nền phức tạp.