Nhiều người có thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc tự nhiên hoặc dược liệu truyền thống như cúc sao để thanh nhiệt cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này trong khi đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết áp lại tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Không ít trường hợp người bệnh gặp biến cố sức khỏe nghiêm trọng chỉ vì nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại.
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông máu cần hết sức thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng cúc sao. Các bằng chứng y khoa hiện đại chỉ ra rằng các hoạt chất tự nhiên trong thảo dược có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan thông qua hệ enzyme cytochrome P450, từ đó làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây hại cho sức khỏe [1].
Nguy cơ tương tác thuốc từ hệ thống enzyme gan
Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) là một họ các enzyme quan trọng nằm chủ yếu trong tế bào gan, chịu trách nhiệm oxy hóa và chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay [2]. Khi người bệnh uống thuốc điều trị huyết áp hoặc chống đông máu, các enzyme này sẽ phân giải thuốc với tốc độ đã được các nhà khoa học tính toán chính xác để thuốc phát huy tác dụng vừa đủ mà không tích tụ độc tính.
Tuy nhiên, rất nhiều hợp chất tự nhiên chứa trong thảo mộc có khả năng ức chế mạnh mẽ các enzyme thuộc họ CYP [1]. Hiện tượng ức chế này làm giảm khả năng thanh thải của gan, khiến lượng thuốc tồn lưu trong cơ thể tăng vọt bất thường [3]. Đối với các loại thuốc hạ huyết áp, việc nồng độ thuốc tăng cao đột ngột dễ dẫn đến tụt huyết áp quá mức; còn đối với thuốc chống đông, nồng độ hoạt chất tăng cao sẽ làm tăng nguy cơ xuất huyết đe dọa trực tiếp tính mạng [3].
Ở chiều ngược lại, nếu thảo dược hoặc các hoạt chất gây cảm ứng enzyme gan, tốc độ chuyển hóa thuốc sẽ bị đẩy lên quá nhanh [4]. Điều này khiến nồng độ thuốc trong huyết tương suy giảm nhanh chóng, làm mất đi tác dụng bảo vệ tim mạch cần thiết của các loại thuốc được bác sĩ kê đơn [3].
Bằng chứng khoa học về tương tác chuyển hóa thảo mộc
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm rõ rằng các hoạt chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin cùng các chiết xuất từ tỏi và cam thảo đều là những chất ức chế đã được chứng minh đối với nhiều enzyme thuộc họ CYP [1]. Báo cáo khoa học này nhấn mạnh sự cần thiết phải khảo sát kỹ lưỡng các tương tác giữa thảo dược và thuốc, bởi hầu hết mọi dược phẩm khi đi vào cơ thể đều phải qua con đường chuyển hóa của hệ enzyme cytochrome P450 [1]. Việc các hoạt chất thảo dược liên kết và cản trở vị trí hoạt động của enzyme có thể gây ra những hậu quả dược lực học khó lường [1].
Mối nguy hại từ tương tác thảo dược đối với gan cũng được phản ánh rõ nét qua các nghiên cứu thực nghiệm. Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành trên mô hình gan chuột cô lập được tưới máu sử dụng phenacetin làm cơ chất đã chứng minh chiết xuất thảo mộc (Hypericum perforatum) liều 100 mg/kg mỗi ngày trong 10 ngày gây ức chế đáng kể enzyme CYP1A2 (P<0.001) [5]. Tỷ lệ hình thành chất chuyển hóa acetaminophen bị suy giảm rõ rệt, và mức độ ức chế thậm chí còn mạnh hơn chất ức chế đối chứng alpha-naphthoflavone (P<0.001) [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học phân tử năm 2011 trên mô hình chuột dùng phenobarbital - một chất gây cảm ứng CYP điển hình - đã phát hiện ra 8 loại protein bào tương gan bị thay đổi biểu hiện, liên quan chặt chẽ đến sự thoái hóa protein, stress oxy hóa và quá trình biến đổi sinh học [4]. Sự can thiệp vào hoạt động của các enzyme oxy hóa này là nguồn căn chính tạo nên các phản ứng có hại do tương tác thuốc [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2003 trên microsome gan người chỉ ra rằng các alkaloid tự nhiên trong chiết xuất thảo dược có thể ức chế không hồi phục các enzyme gan thông qua tạo phức hợp chuyển hóa trung gian [6]. Chiết xuất này ức chế enzyme CYP2C9 (chuyển hóa diclofenac), CYP2D6 và CYP3A4, trong đó chất hydrastine tạo phức hợp trung gian ức chế mạnh mẽ với cả ba loại enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng này [6]. Đáng lưu ý, CYP2C9 và CYP3A4 chính là những phân nhóm enzyme chủ lực chuyển hóa các thuốc hạ áp và thuốc chống đông đường uống.
Lợi ích giả định và giới hạn thực tế của dữ liệu khoa học
Nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ sung như cúc sao hoặc thảo dược an thần với mong muốn cải thiện giấc ngủ, giảm căng thẳng hay hỗ trợ thanh lọc cơ thể mà không lường trước tương tác dược động học [3]. Mặc dù một số loài thảo dược khi thử nghiệm riêng biệt không ghi nhận độc tính ức chế CYP có thể đảo ngược ở nồng độ IC50 > 100 mug/mL [3], hoặc không gây cảm ứng enzyme microsome gan trong một số điều kiện thí nghiệm cụ thể [7], [8], kết quả này không thể đại diện cho toàn bộ các dược liệu tự nhiên.
Hơn thế nữa, các nghiên cứu về tương tác thảo dược - thuốc thường có những giới hạn nhất định. Nhiều đánh giá hiện mới dừng lại ở mức độ in vitro trên tế bào gan cô lập, microsome hoặc mô hình động vật thí nghiệm [7], [2]. Hàm lượng hoạt chất trong dược liệu tự nhiên có thể biến động rất lớn tùy theo vùng trồng, loài cây phụ hay phương pháp chiết xuất [7]. Do đó, người bệnh không thể tự suy đoán rằng một loại thảo dược là lành tính đối với gan chỉ dựa trên cảm quan thông thường.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cúc sao song song với thuốc tây
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là thảo dược tự nhiên lành tính, không chứa độc chất hóa học nên có thể uống chung bất cứ lúc nào với thuốc tây mà không gặp phản ứng phụ. Thực tế dược động học cho thấy các hợp chất tự nhiên vẫn là các phân tử ngoại sinh, đòi hỏi gan phải huy động toàn bộ bộ máy CYP để chuyển hóa [1], [2].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây từ 1 đến 2 tiếng là an toàn. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy sự ức chế enzyme gan có thể kéo dài thông qua việc tạo ra các phức hợp chất trung gian bền vững khó phân hủy [6]. Quá trình này vô hiệu hóa enzyme chuyển hóa trong nhiều giờ, thậm chí làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc phân giải thuốc cho đến khi gan tự tổng hợp được mẻ enzyme mới [6].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu tác hại từ sự tương tác này là người cao tuổi [3]. Ở nhóm người này, cơ thể vừa phải đối mặt với tình trạng suy giảm chức năng chuyển hóa thuốc do tuổi tác, vừa phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn khác nhau (polypharmacy) [3]. Khi bổ sung thêm dược liệu, nguy cơ gặp các biến cố bất lợi do ức chế chuyển hóa thuốc sẽ tăng lên gấp bội [3].
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu cần tránh dùng cúc sao hoặc thảo mộc chưa qua ý kiến chuyên môn. Sự can thiệp vào các enzyme như CYP2C9 hoặc các hoạt chất ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần máu có thể gây mất kiểm soát đông máu [6]. Ngoài ra, những người mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính, người suy giảm chức năng gan, thận cũng thuộc nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hạn chế tối đa rủi ro tương tác bất lợi, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc và thảo mộc:
- Chủ động liệt kê tất cả các loại trà thảo dược, cao thực vật hoặc chế phẩm từ cúc sao mà bản thân đang sử dụng cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng biết trước khi nhận phác đồ thuốc hạ áp hay chống đông.
- Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông hoặc tự ý thay thế thuốc kê đơn bằng các bài thuốc dân gian truyền miệng.
- Không tự ý pha trộn các loại thảo dược có tính chất ức chế enzyme gan hoặc các chiết xuất đậm đặc chung với thuốc tây [1], [6].
- Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ, uống đủ nước và kiểm tra huyết áp, chỉ số đông máu định kỳ tại các cơ sở y tế chuyên khoa.
- Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chóng mặt dữ dội, tụt huyết áp đột ngột, chảy máu chân răng khó cầm, xuất hiện vết bầm tím diện rộng dưới da hoặc nước tiểu sẫm màu, cần lập tức đến bệnh viện để được cấp cứu kịp thời.
Tự ý phối hợp cúc sao cùng các loại thuốc tim mạch chuyên khoa mà không hiểu rõ cơ chế tương tác gan có thể dẫn đến nhiều hệ lụy khôn lường. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị khi được dùng đúng người, đúng thời điểm và có sự kiểm soát của chuyên môn y tế. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ và đặt tính an toàn dùng thuốc lên hàng đầu.
