Nhiều người có thói quen dùng thảo dược vì tin rằng sản phẩm tự nhiên luôn lành tính. Khi gặp vấn đề tiêu hóa hoặc nhiễm khuẩn, hoàng liên ô rô và hoạt chất chiết xuất berberine thường được chọn dùng. Dù vậy, việc kết hợp thảo dược này với thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Berberine trong hoàng liên ô rô có khả năng ức chế mạnh các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, đặc biệt là CYP3A4 [1]. Tác động này làm chậm quá trình đào thải thuốc kê đơn, dẫn đến tăng nồng độ thuốc trong máu và gia tăng độc tính nguy hiểm [1, 5].
Hệ enzyme gan CYP450 và vai trò xử lý thuốc
Hệ enzyme cytochrome P450 (CYP450) là nhóm protein chịu trách nhiệm chuyển hóa các hợp chất nội sinh cũng như thuốc điều trị [1, 8]. Các dạng enzyme chính gồm CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 và CYP3A4 tham gia vào quá trình chuyển hóa oxy hóa của hơn 90% loại thuốc lưu hành lâm sàng [2]. Enzyme CYP3A4 là một trong những dạng thiết yếu nhất, trực tiếp xử lý trên 60% thuốc kê đơn trên thị trường [3].
Khi hoạt động của enzyme diễn ra bình thường, thuốc vào cơ thể sẽ được biến đổi và đào thải theo tỷ lệ định sẵn [1, 3]. Nếu một chất bên ngoài gây ức chế enzyme, quá trình phân giải thuốc bị đình trệ [1]. Điều này khiến hoạt chất thuốc tích tụ trong huyết tương vượt ngưỡng an toàn [3, 5].
Berberine từ hoàng liên ô rô tác động ra sao tới gan?
Hoàng liên ô rô chứa thành phần hoạt tính chính là berberine [1]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2024 về tác động của hoàng liên ô rô và berberine lên hệ cytochrome P450 cho thấy chất này can thiệp vào nhiều enzyme gan [1]. Dữ liệu tổng hợp ghi nhận berberine ảnh hưởng đến chức năng của các phân nhóm CYP3A4/5, CYP2D6, CYP2C9, CYP2E1, CYP1A1/2 và phần lớn phân nhóm CYP2B [1].
Trong số các tác động, giới nghiên cứu xác định việc ức chế CYP3A4 và CYP2D6 là đáng lưu tâm nhất trên lâm sàng [1]. Hai enzyme này giữ vai trò then chốt trong việc phân hủy thuốc trị bệnh [1]. Hoạt chất berberine ngăn chặn hoạt động bình thường của enzyme, làm thay đổi đáng kể dược động học và hồ sơ độc tính của nhiều loại thuốc dùng chung [1].
Nguy cơ khi phối hợp với thuốc tim mạch nhóm statin
Nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá an toàn của việc kết hợp berberine với nhóm thuốc hạ mỡ máu statin [3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy dùng berberine chung với thuốc statin gây ức chế hoạt tính enzyme CYP3A4, đồng thời làm giảm biểu hiện protein và phân tử mRNA của CYP3A4 mạnh hơn so với khi chỉ dùng berberine đơn lẻ [3].
Sự tương tác này còn ảnh hưởng đến kênh kali hERG của tế bào tim [3]. Kênh hERG đóng vai trò sống còn trong việc tái cực màng cơ tim; nghẽn kênh này có thể dẫn đến hội chứng QT kéo dài và nguy cơ đột tử do tim [3]. Cả simvastatin và atorvastatin đều làm suy giảm dòng điện hERG [3]. Khi kết hợp với berberine, tác động ức chế dòng điện qua kênh này tăng lên do làm giảm hằng số thời gian bất hoạt so với dùng đơn độc, qua đó làm gia tăng độc tính trên tim [3].
Rủi ro biến chứng với thuốc chống thải ghép tacrolimus
Tacrolimus là thuốc ức chế miễn dịch quan trọng trong ghép tạng nhưng có khoảng điều trị rất hẹp [4]. Sự biến thiên nồng độ trong máu, dù nhỏ, cũng gây nguy cơ mất tác dụng chống thải ghép hoặc gây ngộ độc nặng [4]. Thuốc này được chuyển hóa qua các enzyme gan ruột gồm CYP3A4, CYP3A5 và hệ thống bơm đẩy P-glycoprotein (P-gp) [4].
Một đánh giá năm 2021 về tương tác giữa tacrolimus và thảo dược ghi nhận berberine làm tăng sinh khả dụng của tacrolimus trên mô hình người hoặc động vật [4]. Cơ chế chính là do ức chế hệ CYP450 và ức chế bơm tống thuốc P-gp [4]. Khi nồng độ tacrolimus bị đẩy lên cao ngoài tầm kiểm soát, rủi ro ngộ độc thuốc gia tăng rõ rệt, đòi hỏi nhân viên y tế phải theo dõi sát sao nồng độ thuốc trong máu của bệnh nhân [4].
Các thuốc chịu ảnh hưởng bởi CYP3A4 và hệ CYP
Ngoài thuốc hạ lipid máu và thuốc chống thải ghép, rất nhiều nhóm thuốc điều trị khác cũng phụ thuộc vào con đường chuyển hóa này [3, 7]. Subfamily CYP3A liên quan đến nhiều tương tác thuốc quan trọng trên lâm sàng, bao gồm tương tác với thuốc kháng histamin không gây buồn ngủ hay thuốc cisapride có thể dẫn đến loạn nhịp tim [5]. Kháng sinh nhóm macrolid như erythromycin và clarithromycin cũng là chất ức chế mạnh CYP3A4 làm tăng nồng độ các thuốc dùng chung [6].
Các thuốc kháng viêm steroid như methylprednisolone là cơ chất của CYP3A4 [6]. Thuốc giảm đau dạng tiền chất như codeine và tramadol là cơ chất của CYP2D6; việc ức chế enzyme này sẽ làm giảm chuyển hóa tạo chất có hoạt tính, dẫn đến giảm tác dụng giảm đau [6]. Các protease inhibitor dùng điều trị HIV cũng chịu sự chuyển hóa của hệ CYP450 và tương tác với nhiều thuốc khác [5]. Do hệ thống này kiểm soát hơn 2.000 mối tương tác giữa hàng trăm hoạt chất, việc tự ý bổ sung chất ức chế enzyme mang rủi ro rất cao [7].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên không có phản ứng phụ và có thể dùng chung tùy ý với thuốc tây. Tác động của các phân tử tự nhiên lên hệ thống sinh học hoàn toàn tương đương với các phân tử tổng hợp [1]. Berberine là hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, trực tiếp can thiệp vào quá trình chuyển hóa sinh học tại gan và ruột [1, 3].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây vài tiếng là tránh được tương tác. Tác động ức chế enzyme và can thiệp mức độ biểu hiện protein hay mRNA của CYP3A4 cần thời gian để hồi phục [3]. Do đó, việc giãn cách thời điểm uống trong ngày không loại trừ được nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc trong máu [1, 5].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang dùng thuốc kê đơn có khoảng điều trị hẹp bắt buộc phải cẩn trọng tối đa trước các sản phẩm chứa hoàng liên ô rô hoặc berberine [4]. Đặc biệt là bệnh nhân sau ghép tạng đang điều trị bằng tacrolimus [4]. Bệnh nhân đang dùng thuốc statin hạ mỡ máu như simvastatin hay atorvastatin cũng đối mặt nguy cơ tăng độc tính cơ tim khi dùng kèm berberine [3].
Người mắc bệnh tim mạch, có tiền sử rối loạn nhịp hoặc hội chứng QT kéo dài cần tránh tự ý phối hợp [3]. Người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc (đa thuốc) cũng thuộc nhóm rủi ro cao vì mạng lưới tương tác qua hệ CYP rất phức tạp [3, 6]. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người có bệnh gan thận mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị.
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để đảm bảo an toàn tính mạng, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và dùng hoàng liên ô rô hoặc viên uống chứa berberine khi đang trong phác đồ điều trị bằng thuốc tây [1, 2]. Cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ mọi loại thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng [2, 3].
Khi có chỉ định dùng thuốc tây, hãy hỏi rõ chuyên gia y tế về nguy cơ tương tác với chế độ ăn uống và thảo dược [1, 3]. Luôn duy trì lối sống điều độ, dinh dưỡng cân đối và uống đủ nước. Thảo dược chỉ phát huy giá trị khi được dùng đúng người, đúng bệnh và có sự giám sát chuyên môn phù hợp.
