Băn khoăn về bài thuốc an thai truyền miệng
Trong dân gian, tục đoạn là vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các bài thuốc bồi bổ xương khớp và dưỡng thai. Nhiều thai phụ khi gặp dấu hiệu mỏi lưng hoặc dọa sảy thai thường tìm đến dược liệu này với mong muốn giữ thai an toàn.
Tuy nhiên, mẹ bầu không nên tự ý dùng tục đoạn để an thai khi chưa có chỉ định y khoa. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người nhằm xác nhận tính hiệu quả và mức độ an toàn của dược liệu này trong thai kỳ.
Kinh nghiệm dân gian và khoảng trống khoa học
Theo y học cổ truyền, tục đoạn mang tên khoa học là Dipsacus asperoides, thuộc họ Tục đoạn (Dipsacaceae) hoặc Kim ngân (Caprifoliaceae) tùy hệ thống phân loại [1], [2]. Phần rễ của cây được sử dụng làm thuốc từ lâu đời, từng được ghi nhận là loại thảo mộc thượng phẩm [2].
Kinh nghiệm phương Đông thường dùng rễ tục đoạn để trị đau lưng, mỏi gối, gãy xương, chấn thương tụ máu và hỗ trợ điều trị dọa sảy thai [3], [2]. Thảo mộc này được xếp vào nhóm bổ can thận, mạnh gân cốt [1].
Dù được dùng rộng rãi theo kinh nghiệm, y học hiện đại vẫn đặt dấu hỏi lớn về độ an toàn của tục đoạn đối với phụ nữ mang thai. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá nguy cơ sảy thai, dị tật bẩm sinh hoặc độc tính phát triển của thai nhi.
Khoa học hiện đại đã tìm hiểu gì về tục đoạn?
Các nghiên cứu khoa học gần đây về tục đoạn tập trung chủ yếu vào cấu trúc di truyền, thành phần hóa học và tác dụng sinh học trên mô xương khớp hoặc ung thư, chứ không nghiên cứu trên đối tượng thai phụ.
Một nghiên cứu năm 2010 tiến hành trên 48 chuột cống trắng Wistar cái 8 tuần tuổi nhằm quan sát tác động của nước sắc tục đoạn lên quá trình chỉnh nha [4]. Chuột được chia thành hai nhóm: nhóm đối chứng uống 3 mL nước muối sinh lý và nhóm can thiệp uống nước sắc tục đoạn liều 6 g/kg mỗi ngày [4]. Kết quả sau 28 ngày theo dõi cho thấy khoảng cách di chuyển của răng hàm thứ nhất ở nhóm dùng tục đoạn lớn hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, đồng thời lượng hủy cốt bào tăng lên rõ rệt (P < 0,05) [4]. Nghiên cứu kết luận nước sắc tục đoạn hữu ích cho sự tăng sinh và biệt hóa hủy cốt bào [4].
Một nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm tác động của chiết xuất ethanol từ rễ tục đoạn trên mô hình viêm xương khớp do monosodium iodoacetate (MIA) ở chuột cống [1]. Chuột được dùng chiết xuất tục đoạn liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 21 ngày [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm đường kính khớp gối, ngăn chặn các biến đổi cấu trúc khớp và phát huy tác dụng bảo vệ thông qua các con đường tín hiệu gen, trong đó có WNT/beta-catenin [1].
Năm 2024, một công trình nghiên cứu về hạt nano dạng exosome chiết xuất từ tục đoạn (DAELNs) trên tế bào và mô hình chuột trần mang khối u ung thư xương [5]. Kết quả cho thấy DAELNs ức chế sự phát triển, xâm lấn và thúc đẩy quá trình chết theo chu trình của tế bào ung thư xương thông qua kích hoạt con đường P38/JNK, đồng thời cho thấy độ an toàn sinh học tốt trên gan và thận của chuột [5].
Bất cập về chất lượng và biến thiên hoạt chất
Không chỉ thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người mang thai, chất lượng của dược liệu tục đoạn cũng là một thách thức lớn.
Nghiên cứu phân tích hệ protein năm 2020 trên rễ cây tục đoạn từ các môi trường sống khác nhau ở Trung Quốc đã phát hiện ra 2.149 protein, trong đó có 42 protein biểu hiện khác biệt rõ rệt tùy theo vùng địa lý [3]. Mẫu tục đoạn thu thập tại tỉnh Hồ Bắc có chuyển hóa năng lượng và carbohydrate mạnh nhưng khả năng chống oxy hóa lại yếu [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra các protein liên quan trực tiếp đến quá trình tổng hợp hoạt chất dipsacus saponin VI bị ảnh hưởng bởi môi trường [3].
Nghiên cứu phiên mã năm 2016 cũng xác nhận hệ thống gen mã hóa enzym tổng hợp triterpenoid saponin ở loài này rất phức tạp và chịu tác động của nhiều yếu tố sinh học [6]. Nghiên cứu giải mã bộ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 160.481 bp năm 2019 cũng cho thấy tính đa dạng di truyền sâu sắc của loài thảo dược này [2].
Sự biến động lớn về thành phần hoạt chất saponin giữa các vùng trồng và quy trình thu hái đồng nghĩa với việc nồng độ dược chất trong các thang thuốc sắc truyền thống không hề ổn định. Với phụ nữ mang thai, sự dao động liều lượng của các hợp chất saponin có thể tiềm ẩn những tác động không thể lường trước lên trương lực cơ tử cung hoặc sự phát triển của phôi thai.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược an thai
Nhiều người mặc định rằng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng không gây hại. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc thai sản.
Thảo dược thực chất chứa hỗn hợp hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học mạnh. Bất kỳ chất nào có khả năng tác động lên mô cơ thể mẹ đều có thể thẩm thấu qua hàng rào nhau thai hoặc gây co bóp tử cung.
Việc truyền miệng tục đoạn giúp “an thai” chỉ dựa vào kinh nghiệm cổ xưa chưa qua kiểm chứng định lượng. Tự ý mua và sắc uống khi thấy dấu hiệu đau bụng, ra máu có thể làm trì hoãn thời gian vàng cấp cứu sản khoa.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai và cho con bú; dữ liệu hiện có về tục đoạn chỉ được ghi nhận trên tế bào và động vật thí nghiệm [4], [5], [1]. Do đó, phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn tuyệt đối không nên tự ý sử dụng tục đoạn.
Người có triệu chứng dọa sảy thai, đau bụng dưới, ra huyết âm đạo bất thường cần đến bệnh viện chuyên khoa ngay, không dùng tục đoạn thay thế phác đồ điều trị y tế chuẩn.
Người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý nền hoặc người suy giảm chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và thai nhi, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Nếu muốn dùng các bài thuốc cổ truyền có chứa tục đoạn, phụ nữ mang thai phải được bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trực tiếp thăm khám, kê đơn và kiểm soát chất lượng dược liệu; tuyệt đối không tự mua ngoài thị trường.
Khi xuất hiện dấu hiệu đau lưng mỏi gối trong thai kỳ, ưu tiên các biện pháp vật lý an toàn như nghỉ ngơi, điều chỉnh tư thế làm việc, tập các bài thể dục nhẹ nhàng cho mẹ bầu và ăn uống đủ chất.
Tục đoạn là dược liệu tiềm năng đối với sức khỏe xương khớp trong các mô hình thực nghiệm động vật. Tuy nhiên, việc thiếu bằng chứng an toàn trên thai kỳ buộc chúng ta phải luôn cẩn trọng, đặt an toàn của mẹ và con lên hàng đầu.
