Sau khi sinh con, nhiều bà mẹ đối mặt với tình trạng táo bón kéo dài nhưng lại e ngại ăn nhiều rau củ quả vì sợ trẻ bú mẹ bị đầy hơi, sình bụng hay đi ngoài phân lỏng. Nỗi lo này khiến không ít sản phụ rơi vào cảnh kiêng khem quá mức, làm trầm trọng thêm vấn đề tiêu hóa của bản thân.
Thực tế, việc tăng cường chất xơ đúng cách từ thực phẩm chưa tinh chế không những giúp mẹ giảm táo bón thông qua điều hòa nhu động ruột, mà còn định hình hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh cho cả mẹ và bé mà không gây hại cho hệ tiêu hóa non nớt của trẻ [1] [2] [3]. Chìa khóa nằm ở việc hiểu rõ cơ chế hoạt động của các loại chất xơ và cách hệ vi sinh truyền từ mẹ sang con qua sữa mẹ.
Giai đoạn hậu sản và sự nhạy cảm của hệ tiêu hóa mẹ - con
Giai đoạn sau sinh chứng kiến những biến đổi sinh học và môi trường mạnh mẽ trên hệ vi sinh vật (tập hợp các vi sinh vật cùng chung sống hòa hợp trong cơ thể) của cả người mẹ lẫn trẻ sơ sinh [4]. Ở người mẹ, tình trạng thiếu ngủ sau sinh và nhu cầu dinh dưỡng không được đáp ứng đầy đủ có thể làm biến đổi các vi khuẩn có lợi trong cơ thể, đồng thời làm gián đoạn giao tiếp trục não - ruột [4]. Thêm vào đó, tổn thương tầng sinh môn hoặc nhiễm trùng tuyến vú cũng làm thay đổi cấu trúc quần thể vi sinh vật, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn gây bệnh phát triển [4]. Sự gián đoạn hệ vi sinh đường ruột và giao tiếp não - ruột này thậm chí có thể dẫn đến trầm cảm sau sinh [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2023 đã sàng lọc 2512 bài báo và phân tích 27 nghiên cứu về hệ vi sinh đường ruột của người mẹ trong giai đoạn hậu sản kéo dài đến 1 năm sau sinh [5]. Kết quả từ 22 nghiên cứu cho thấy ngành vi khuẩn Firmicutes chiếm ưu thế ở cả giai đoạn hậu sản sớm (dưới 6 tuần) và hậu sản muộn (từ 6 tuần đến 1 năm) [5]. Trong giai đoạn dưới 6 tuần sau sinh, chi vi khuẩn chiếm ưu thế nhất ở đường ruột mẹ là Bacteroides [5]. Có tới 19 trên 27 nghiên cứu xác nhận các yếu tố sinh học và môi trường như thời điểm sinh hay việc bổ sung lợi khuẩn có ảnh hưởng trực tiếp đến sự thay đổi hồ sơ vi sinh đường ruột của mẹ [5].
Đối với trẻ sơ sinh, hệ vi sinh vật ở ruột và da hình thành rất nhanh sau khi chào đời nhưng lại vô cùng nhạy cảm, dễ bị tác động bởi phương thức sinh, cách cho ăn cũng như thói quen tắm rửa, chăm sóc da [4]. Các nghiên cứu trên hàng trăm trẻ sơ sinh chỉ ra rằng trẻ sinh thường có lượng vi khuẩn có lợi Bifidobacterium cao hơn và ít các vi khuẩn có khả năng gây bệnh như Enterococcus, Enterobacter, Klebsiella hơn so với trẻ sinh mổ [6]. Ngược lại, trẻ sinh mổ thường giàu các vi khuẩn từ da và khoang miệng như Staphylococcus, Corynebacterium, Streptococcus, Propionibacterium [6]. Đáng chú ý, trẻ sinh mổ bị chậm hoặc không có sự định cư của nhóm vi khuẩn lên men chất xơ là Bacteroidetes, cũng như có độ đa dạng vi sinh thấp hơn trong suốt 2 năm đầu đời [6]. Điều này có thể làm chậm sự phát triển của tế bào miễn dịch Tregs, chậm quá trình trưởng thành của biểu mô ruột và lớp chất nhầy, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh viêm nhiễm sau này như hen suyễn và dị ứng thực phẩm [6].
Cơ chế chất xơ đẩy lùi táo bón và nuôi dưỡng đường ruột
Chất xơ là dưỡng chất thiết yếu có nguồn gốc chủ yếu từ các thực phẩm chưa qua tinh chế như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau củ và trái cây [2]. Sự thiếu hụt chất xơ trong khẩu phần ăn có liên quan mật thiết đến tình trạng táo bón, hội chứng ruột kích thích, dị ứng và các rối loạn miễn dịch [2]. Ở cấp độ tế bào, thiếu chất xơ làm biến đổi quá trình trao đổi chất của vi sinh vật đường ruột, làm sai lệch phản ứng miễn dịch với tình trạng viêm và thay đổi biểu현 gen ở tế bào biểu mô ruột [2].
Khi mẹ bổ sung đầy đủ chất xơ, dưỡng chất này tăng cường hoạt động của các enzyme phân giải carbohydrate trong hệ vi sinh, thúc đẩy sự đa dạng vi khuẩn và giảm các dấu hiệu viêm [2]. Đặc biệt, các loại chất xơ có đặc tính lý hóa phù hợp như tinh bột kháng hay bột konjac (giàu chất xơ hòa tan) giúp gia tăng các chi vi khuẩn sản sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA) là Bacteroides và Parabacteroides, đồng thời làm giảm lượng vi khuẩn sinh nội độc tố như Desulfovibrio và Oscillibacter trong phân [1]. Các loại chất xơ như inulin khi vào đại tràng cũng làm tăng nồng độ các axit béo chuỗi ngắn như propionate và butyrate [2].
Chính các axit béo chuỗi ngắn như butyrate cùng vi khuẩn đặc hiệu như Turicibacter sẽ kích thích cơ thể gia tăng các yếu tố điều hòa nhu động ruột trong huyết thanh, bao gồm 5-hydroxytryptamine (5-HT, tức serotonin), motilin (MTL) và acetylcholinesterase (AChE) [1]. Song song đó, quá trình này thúc đẩy nồng độ chất chống viêm IL-10 và giảm chất gây viêm TNF-alpha trong máu [1]. Nhờ tăng nhu động ruột tự nhiên và cải thiện độ mềm của phân, chất xơ giải quyết tận gốc tình trạng táo bón mà không gây kích ứng tiêu hóa [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chất xơ, sữa mẹ và tiêu hóa của bé?
Để làm rõ mối liên hệ giữa việc mẹ ăn chất xơ, táo bón và ảnh hưởng lên đường ruột của bé, nhiều công trình nghiên cứu thực nghiệm và tổng quan đã được thực hiện.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên mô hình động vật đã khảo sát tác động của các loại chất xơ có đặc tính lý hóa khác nhau lên tình trạng táo bón cuối thai kỳ [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 80 cá thể nái từ ngày thứ 85 của thai kỳ cho đến khi sinh, chia ngẫu nhiên thành nhóm đối chứng và 3 nhóm bổ sung chất xơ gồm: lignocellulose (LIG - chất xơ không hòa tan), tinh bột kháng (PRS) và bột konjac (KON - giàu chất xơ hòa tan) [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng tinh bột kháng (PRS) có tần suất đại tiện và điểm số độ mềm phân cao nhất [1]. Cả PRS và KON đều làm tăng đáng kể các yếu tố điều hòa nhu động ruột (5-HT, MTL, AChE), tăng lợi khuẩn tạo SCFA và giảm số lượng thai chết lưu [1]. Riêng nhóm PRS có mật độ vi khuẩn Turicibacter và nồng độ butyrate trong phân cao nhất, tỷ lệ thuận với tần suất đi tiêu [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật ở giai đoạn cuối thai kỳ, nhưng cung cấp cơ sở tham chiếu quan trọng cho việc chọn loại chất xơ cải thiện nhu động ruột ở các bà mẹ [1].
Về tác động của rau củ quả đối với con, một nghiên cứu thí điểm năm 2021 trên người đã theo dõi các phụ nữ mang thai có nhật ký ăn uống đầy đủ trong 3 ngày và đánh giá hệ vi sinh phân của 39 trẻ sơ sinh ở thời điểm 2 tháng tuổi bằng kỹ thuật giải trình tự gen 16S rRNA [7]. Phân tích cho thấy hệ vi sinh đường ruột của trẻ ở nhóm mẹ ăn nhiều rau củ quả tách biệt rõ rệt với nhóm mẹ ăn ít rau củ quả (với mức ý nghĩa thống kê p < 0,001) [7]. Các nhà khoa học xác định được 6 và 17 nhóm phân loại vi khuẩn đặc trưng ở hai nhóm, trong đó 6 dưỡng chất mẹ nạp vào có liên quan đến 9 nhóm vi khuẩn ở trẻ như Lachnospiraceae, Clostridia, Sutterella [7]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ (39 trẻ) và đánh giá lượng rau củ quả từ trong thai kỳ [7].
Liệu chế độ ăn của mẹ đang cho con bú có làm xáo trộn sữa mẹ và gây hại cho ruột bé? Một tổng quan phạm vi năm 2023 tuân thủ hướng dẫn PRISMA đã phân tích 19 bài báo nghiên cứu mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ, hệ vi sinh sữa mẹ và hệ vi sinh đường ruột trẻ bú mẹ [3]. Trong số 19 bài báo, có 10 bài báo cáo về hệ vi sinh sữa mẹ và 11 bài báo cáo về hệ vi sinh đường ruột trẻ sơ sinh [3]. Trong 10 nghiên cứu về sữa mẹ, có 9 nghiên cứu ghi nhận chế độ ăn của mẹ làm thay đổi hệ vi sinh trong sữa [3]. Đáng chú ý, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) trong tổng quan này cho thấy việc mẹ ăn sữa chua chứa probiotic không làm thay đổi hệ vi sinh sữa mẹ, nhưng lại giúp tăng lợi khuẩn Bifidobacterium và giảm vi khuẩn có hại Enterobacteriaceae trong ruột của trẻ sơ sinh [3]. Một nghiên cứu khác trên 22 cặp mẹ con người Israel từ lúc mang thai đến 3 tháng sau sinh lại thấy chế độ ăn chỉ làm thay đổi hệ vi sinh sữa mẹ [3].
Ngoài ra, để kiểm chứng tính khả thi của việc tăng chất xơ cho các bà mẹ, nghiên cứu thí điểm PEAPOD năm 2023 đã thực hiện trên 27 phụ nữ mang thai tại vùng nông thôn bang Michigan (Mỹ), chia ngẫu nhiên thành nhóm can thiệp (13 người) và nhóm chăm sóc thông thường (14 người), theo dõi đến 6 tuần sau sinh [8]. Nhóm can thiệp được cung cấp thực phẩm giàu chất xơ không dễ hỏng, công thức nấu ăn và giao hàng tuần các món súp, salad, trái cây tươi [8]. Tỷ lệ duy trì tham gia nghiên cứu đạt 93% và 85% bà mẹ báo cáo rất hài lòng khi thu thập mẫu máu, nước tiểu, phân mẹ và phân bé ở tuần thứ 6 sau sinh [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (27 người), 100% người tham gia là người da trắng nên chỉ mới dừng ở mức đánh giá tính khả thi chứ chưa công bố kết quả đối chiếu chuyên sâu về hệ vi sinh [8].
Hiểu lầm thường gặp: Ăn rau quả làm sữa "lạnh" gây sình bụng bé?
Nhiều gia đình truyền tai nhau rằng mẹ ăn nhiều chất xơ, trái cây hay thực phẩm lên men sẽ làm sữa bị "hàn", khiến bé bú vào bị sôi bụng, tiêu chảy. Các dữ liệu khoa học hiện có bác bỏ quan điểm kiêng khem này.
Sữa mẹ không truyền các mảnh chất xơ thô gây đầy hơi sang con, mà chứa đựng protein, dưỡng chất, các yếu tố miễn dịch gồm kháng thể IgA, IgG, cytokine và các vi khuẩn từ mẹ giúp thúc đẩy sự phát triển của trẻ sơ sinh [6]. Kháng thể IgG và IgA từ mẹ hoạt động hiệp đồng giúp làm dịu các tế bào T CD4+ gây viêm trong ruột trẻ, đồng thời IgG do hệ vi sinh đường ruột của mẹ kích thích tạo ra có khả năng phản ứng chéo với mầm bệnh để bảo vệ trẻ sơ sinh [6].
Khi mẹ tiêu thụ thực phẩm giàu chất xơ hoặc thực phẩm hỗ trợ tiêu hóa như sữa chua lợi khuẩn, hệ quả ghi nhận ở đường ruột trẻ là sự gia tăng vi khuẩn có lợi Bifidobacterium và giảm nhóm vi khuẩn Enterobacteriaceae vốn thường gây rối loạn tiêu hóa [3]. Việc ăn nhiều rau củ quả cũng gắn liền với việc giảm nguy cơ mắc các bệnh dị ứng ở con sau này [7]. Ngược lại, nếu mẹ ăn thiếu chất xơ, hệ vi sinh của mẹ sẽ suy giảm độ đa dạng và tăng phản ứng viêm [2].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn giàu chất xơ?
Mặc dù chất xơ từ thực phẩm tự nhiên rất an toàn, một số nhóm sản phụ và trẻ sơ sinh cần có sự theo dõi sát sao hơn từ nhân viên y tế khi thay đổi chế độ ăn.
Thứ nhất là các bà mẹ sinh mổ và trẻ sinh mổ. Do trẻ sinh mổ bị thiếu hụt hoặc chậm định cư nhóm vi khuẩn phân giải chất xơ Bacteroidetes và có độ đa dạng vi sinh thấp trong 2 năm đầu [6], hệ tiêu hóa của trẻ nhạy cảm hơn rất nhiều. Mẹ sinh mổ cần duy trì cho con bú mẹ đều đặn để truyền kháng thể IgA, IgG hỗ trợ niêm mạc ruột cho con [6], đồng thời tăng lượng chất xơ trong khẩu phần một cách từ từ để cơ thể mẹ thích nghi.
Thứ hai là sản phụ đang gặp các biến chứng hậu sản như vết thương tầng sinh môn chưa lành, nhiễm trùng tuyến vú (viêm tuyến vú) hoặc có dấu hiệu thiếu ngủ trầm trọng, trầm cảm sau sinh [4]. Những yếu tố này vốn đã làm rối loạn hệ vi sinh và tạo điều kiện cho vi khuẩn gây bệnh phát triển [4]. Việc thay đổi chế độ ăn đột ngột hoặc tự ý dùng các loại bột chất xơ liều cao có thể gây co thắt ruột không mong muốn.
Thứ ba là những bà mẹ có bệnh lý nền đường tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích hoặc viêm đại tràng [2]. Nếu đang phải sử dụng thuốc điều trị hoặc muốn dùng thực phẩm chức năng bổ sung chất xơ cô đặc (như inulin hay tinh bột kháng tinh chế), mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc hoặc đầy hơi cục bộ.
Áp dụng thực tế: Chọn và chế biến chất xơ thế nào cho mẹ sau sinh?
Để giải quyết táo bón hiệu quả mà cơ thể nhẹ nhàng, mẹ sau sinh nên ưu tiên các nguồn chất xơ dễ lên men và chất xơ hòa tan từ thực phẩm tự nhiên chưa qua tinh chế [1] [2].
Về lựa chọn thực phẩm, nghiên cứu chỉ ra tinh bột kháng và chất xơ từ củ konjac (nưa) có hiệu quả vượt trội hơn hẳn chất xơ thô không hòa tan (như lignocellulose) trong việc làm mềm phân và tăng tần suất đi tiêu [1]. Trong bữa ăn hàng ngày, mẹ có thể bổ sung tinh bột kháng và chất xơ hòa tan thông qua các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ nấu chín để nguội, yến mạch, rau củ mềm và trái cây tươi [8] [2]. Các thực phẩm chứa inulin tự nhiên (như một số loại củ, chuối, rau quả) cũng giúp tăng tạo axit béo chuỗi ngắn butyrate và propionate trong đại tràng [2].
Về cách chế biến và kết hợp, mô hình can thiệp thực phẩm thành công cho thấy việc kết hợp chất xơ dưới dạng các món súp nấu chín, salad rau củ tươi và trái cây ăn kèm hàng ngày giúp các bà mẹ dễ dàng duy trì ở giai đoạn 6 tuần sau sinh với mức độ hài lòng lên tới 85% [8]. Mẹ có thể kết hợp ăn thêm sữa chua chứa probiotic để vừa hỗ trợ tiêu hóa cho mẹ, vừa giúp tăng lợi khuẩn Bifidobacterium và giảm vi khuẩn có hại Enterobacteriaceae trong đường ruột của bé bú mẹ [3]. Ngoài ra, mẹ cần uống đủ nước ấm và ngủ nghỉ hợp lý để tránh làm gián đoạn trục giao tiếp não - ruột [4].
Tóm lại, tăng cường chất xơ từ rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn tinh bột kháng là giải pháp an toàn giúp mẹ sau sinh đẩy lùi táo bón thông qua việc kích thích các yếu tố vận động ruột tự nhiên [1] [2]. Chế độ ăn giàu chất xơ của mẹ không làm bé sình bụng mà ngược lại còn góp phần truyền lợi khuẩn và kháng thể qua sữa mẹ, bảo vệ đường ruột non nớt của trẻ [3] [6]. Mẹ nên đa dạng hóa thực phẩm, chế biến mềm ấm và hỏi ý kiến bác sĩ nếu có các tổn thương hậu sản hoặc bệnh lý tiêu hóa kèm theo [4] [2].