Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau sử dụng các loại cây cỏ dân gian để kiểm soát đường huyết. Trong đó, móng lưng rồng (các loài thuộc chi Quyển bá - Selaginella) là một trong những dược liệu thu hút sự chú ý. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự giúp hạ đường huyết như lời đồn thổi hay không vẫn là nỗi băn khoăn lớn của bạn đọc.

Dữ liệu khoa học thực nghiệm cho thấy một số hợp chất chiết xuất từ loài thuộc chi móng lưng rồng có hoạt tính ức chế men tiêu hóa đường và enzym điều hòa tín hiệu insulin [1] [2]. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên dòng tế bào, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.

Men alpha-glucosidase và bài toán hạ đường huyết sau ăn

Sau mỗi bữa ăn, lượng tinh bột và carbohydrate phức tạp từ thức ăn sẽ được các enzym tiêu hóa phân cắt [1]. Quá trình này bắt đầu nhờ alpha-amylase phân giải carbohydrate thành các đoạn ngắn hơn như oligosaccharide và disaccharide [1]. Tiếp đó, enzym alpha-glucosidase ở bờ bàn chải niêm mạc ruột non sẽ thủy phân liên kết alpha-1,4-glucopyranoside để chuyển hóa chúng thành các phân tử đường đơn glucose giải phóng vào máu [1] [3].

Khi enzym alpha-glucosidase bị ức chế, quá trình phân giải và hấp thu carbohydrate diễn ra chậm lại [1] [4]. Điều này giúp làm giảm đáng kể đỉnh tăng đường huyết sau bữa ăn [1] [5]. Ức chế enzym tiêu hóa này từ lâu đã được xem là một chiến lược điều trị quan trọng nhằm kiểm soát lượng đường huyết bền vững [3] [5].

Chi móng lưng rồng tác động đến enzym tiêu hóa ra sao?

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập các hoạt chất từ dịch chiết cồn của cây móng lưng rồng (Selaginella rolandi-principis) thu hái tại Việt Nam [2]. Nhóm nghiên cứu phát hiện một dẫn xuất coumarin mới đặt tên là selaginolide A cùng 4 hợp chất isoflavone quen thuộc [2].

Thử nghiệm in vitro cho thấy chất selaginolide A có tác dụng ức chế alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 7,52 +- 0,37 microM [2]. Bên cạnh đó, hợp chất isoflavone số 2 và số 4 thể hiện khả năng ức chế enzym này rất mạnh mẽ, với IC50 lần lượt là 3,39 +- 0,87 microM và 9,72 +- 0,62 microM [2]. Các hợp chất số 3 và số 5 có tác dụng ức chế ở mức độ vừa phải, ghi nhận giá trị IC50 tương ứng là 36,47 +- 1,87 microM và 55,73 +- 2,58 microM [2].

Cơ chế bổ trợ: Tác động lên enzym PTP1B và tăng hấp thu đường

Không chỉ dừng lại ở việc làm chậm phân giải tinh bột tại ruột, các chất tự nhiên từ chi thảo dược này còn tác động đến cơ chế nội bào [1] [2]. Protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) là một enzym điều hòa tiêu cực con đường truyền tín hiệu insulin [1]. Các hoạt chất phân lập từ loài Selaginella tamariscina từng được ghi nhận có khả năng ức chế mạnh enzym PTP1B [1].

Trong nghiên cứu năm 2021, chất selaginolide A từ Selaginella rolandi-principis ức chế PTP1B với giá trị IC50 là 7,40 +- 0,28 microM [2]. Hợp chất số 3 và số 5 cũng ức chế PTP1B với IC50 lần lượt là 23,02 +- 1,29 microM và 11,08 +- 0,92 microM [2]. Chất selaginolide A và hợp chất số 5 hoạt động theo cơ chế ức chế cạnh tranh hỗn hợp với giá trị Ki lần lượt là 6,46 microM và 15,01 microM, trong khi chất đối chứng dương ursolic acid có Ki là 10,28 microM và IC50 là 3,42 +- 0,26 microM [2]. Đặc biệt, trên mô hình tế bào mỡ 3T3-L1 ở nồng độ 10 microM, selaginolide A và hợp chất số 5 kích thích rõ rệt sự thu nhận glucose 2-NBDG vào tế bào [2].

Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các kết quả thực nghiệm mang lại triển vọng về việc tìm kiếm các phân tử thuốc hỗ trợ điều trị đái tháo đường mới từ nguồn gốc tự nhiên [2] [3]. Thuốc ức chế alpha-glucosidase tổng hợp như acarbose tuy hiệu quả kiểm soát glucose máu nhưng lại có cơ chế kéo theo carbohydrate chưa tiêu hóa xuống ruột già [4]. Hiện tượng này làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột, làm tăng vi khuẩn sinh axit béo chuỗi ngắn hoặc vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium, nhưng cũng có thể gây bất tiện tiêu hóa [4] [6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là dữ liệu về móng lưng rồng (Selaginella rolandi-principis) hiện tại hoàn toàn là nghiên cứu trong ống nghiệm trên enzym tinh chế và nuôi cấy tế bào mỡ [2]. Chưa có thử nghiệm trực tiếp trên động vật sống hay cơ thể người để xác định độ an toàn, sinh khả dụng, liều dùng hiệu quả hay độc tính tích lũy [2]. Do đó, chưa thể coi dịch chiết thô của loài cây này là thuốc hạ đường huyết.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược dân gian có thể thay thế thuốc điều trị theo toa của bác sĩ. Thực tế, dịch chiết thô tự nấu uống có nồng độ hoạt chất không đồng nhất và lẫn nhiều tạp chất chưa được kiểm chứng [2]. Uống nước sắc từ cây móng lưng rồng không đồng nghĩa với việc cơ thể hấp thu được các chất tinh khiết có hoạt tính như trong thí nghiệm [2].

Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì không gây hại hoặc chắc chắn chữa khỏi đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh mạn tính phức tạp đòi hỏi điều trị đa đích [5]. Bất kỳ phương pháp can thiệp nào cũng cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ chặt chẽ và không thể tùy tiện tự áp dụng.

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh đái tháo đường týp 1 hoặc týp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết theo đơn (bao gồm cả thuốc tiêm insulin hay thuốc ức chế enzym) cần hết sức thận trọng [5]. Việc tự ý phối hợp dịch chiết thảo dược khi chưa rõ liều lượng có thể làm mất kiểm soát đường huyết.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm chưa được chuẩn hóa từ móng lưng rồng vì chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các đối tượng này. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ loại thảo dược mới nào.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để kiểm soát đường huyết sau ăn hiệu quả, bạn nên tập trung vào chế độ ăn uống khoa học đã được kiểm chứng. Chia nhỏ khẩu phần, ăn nhiều rau xanh trước bữa chính và hạn chế các loại tinh bột hấp thu nhanh là biện pháp an toàn giúp làm chậm phân giải glucose mà không cần mạo hiểm dùng thảo dược lạ [1].

Dữ liệu khoa học chỉ ra móng lưng rồng là nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa các hợp chất ức chế men alpha-glucosidase và kích thích hấp thu đường [2]. Tuy vậy, người bệnh không nên tự ý tìm kiếm và sắc uống loại cây này để trị bệnh. Hãy tuân thủ phác đồ của bác sĩ, duy trì lối sống lành mạnh và chỉ sử dụng các sản phẩm hỗ trợ khi có sự tư vấn y khoa rõ ràng.