Gan nhiễm mỡ đang trở thành nỗi lo lớn trong cộng đồng khi số người mắc bệnh tăng nhanh cùng xu hướng béo phì và chế độ ăn thiếu lành mạnh [1]. Gần đây, nấm khiêu vũ (tên khoa học là Grifola frondosa, thường gọi là nấm Maitake) được nhiều người truyền tai nhau như một giải pháp thần kỳ giúp tiêu giảm mỡ gan và phục hồi chức năng gan.
Dù được quảng bá rầm rộ, sự thật khoa học lại khiêm tốn hơn nhiều. Nghiên cứu cho thấy hoạt chất chiết xuất từ nấm khiêu vũ mới chỉ ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn thiếu vắng các bằng chứng lâm sàng xác nhận trên người [2].
Căn bệnh phổ biến nhưng dễ bị xem nhẹ
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan mà không phải do lạm dụng rượu bia [1, 2]. Căn bệnh này được định nghĩa là khi lượng mỡ vượt quá 5% tế bào gan và không xuất phát từ các nguyên nhân thứ phát như viêm gan virus mạn tính hay rối loạn chuyển hóa bẩm sinh [1].
Theo các ước tính dịch tễ, bệnh gan nhiễm mỡ ảnh hưởng tới khoảng 20% đến 50% dân số tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu và phương pháp chẩn đoán [1]. Nghiên cứu dịch tễ khác ghi nhận tỷ lệ lưu hành trong cộng đồng nói chung vào khoảng 20% đến 30% [3], hoặc xấp xỉ 25% với tỷ lệ mắc mới là 2 ca trên 100 người mỗi năm [4]. Đây hiện là bệnh gan mạn tính phổ biến nhất trên phạm vi toàn cầu [1, 6].
Phần lớn các trường hợp khởi phát ở dạng thoái hóa mỡ đơn thuần, thường có tiên lượng lành tính [1, 7]. Tuy nhiên, khoảng 20% đến 30% bệnh nhân có thể tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu [1]. Dạng tiến triển này gây tổn thương tế bào gan, xâm nhập tế bào viêm và xơ hóa, đe dọa dẫn tới các biến chứng nghiêm trọng như xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan [1, 3, 6].
Bệnh lý này thường gắn liền với tình trạng kháng insulin, béo phì, đái tháo đường và lối sống ít vận động [2, 4]. Đa số bệnh nhân đều không có triệu chứng rõ ràng và việc phát hiện thường diễn ra tình cờ qua xét nghiệm men gan hoặc siêu âm ổ bụng [2, 7].
Lời đồn bắt nguồn từ đâu: Cơ chế thí nghiệm của nấm khiêu vũ
Nấm khiêu vũ (Grifola frondosa) là loại nấm ăn giàu dinh dưỡng và chứa nhiều phân tử polysaccharide [2]. Nhiều người tin rằng sử dụng loại nấm này thường xuyên có thể giúp "đốt cháy" lượng mỡ thừa tích tụ trong gan và ngăn ngừa xơ gan.
Cơ chế sinh học tạo nên lời đồn này liên quan đến các hợp chất có hoạt tính sinh học trong nấm. Cụ thể, nghiên cứu tập trung vào heteropolysaccharide chiết xuất từ nấm khiêu vũ (gọi tắt là GFP) [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hợp chất này có khả năng can thiệp vào các con đường biểu hiện gen điều hòa quá trình tổng hợp và chuyển đổi chất béo, chuyển hóa cholesterol, cũng như các phản ứng viêm tại mô gan [2].
Ngoài ra, cơ chế tác động còn đi qua trục ruột - gan [1, 6]. Việc bổ sung heteropolysaccharide từ nấm khiêu vũ giúp điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột, làm thay đổi tỷ lệ các quần thể vi khuẩn có liên quan mật thiết đến sự phát triển của bệnh mỡ gan [2].
Nghiên cứu nói gì: Bằng chứng mới dừng lại ở loài chuột
Mặc dù được đồn thổi như thảo dược trị mỡ gan ở người, thực tế khoa học cho thấy bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [2].
Năm 2019, một nghiên cứu đã kiểm tra tác động của heteropolysaccharide chiết xuất từ nấm khiêu vũ (GFP) trên mô hình chuột cống bị gây gan nhiễm mỡ bằng chế độ ăn giàu chất béo [2]. Nghiên cứu tiến hành phân tích biểu hiện gen, xét nghiệm sinh hóa, đánh giá mô bệnh học và giải trình tự gen 16S rRNA của hệ vi khuẩn đường ruột [2].
Kết quả cho thấy việc bổ sung hoạt chất GFP giúp chuột thí nghiệm chống lại tổn thương gan nhiễm mỡ đáng kể [2]. Xét nghiệm hệ vi sinh vật cho thấy GFP làm tăng tỷ lệ các chủng vi khuẩn như Allobaculum, Bacteroides và Bifidobacterium, đồng thời làm giảm tỷ lệ các chủng Acetatifactor, Alistipes, Flavonifractor, Paraprevotella và Oscillibacter [2]. Phân tích tương quan ghi nhận các chủng Alistipes, Flavonifractor và Oscillibacter có mối liên hệ chặt chẽ với các chỉ số sinh hóa của bệnh gan nhiễm mỡ [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu này tồn tại các giới hạn rất lớn khi áp dụng vào đời sống. Thử nghiệm chỉ được thực hiện trên chuột cống ăn chế độ béo nhân tạo, không thể phản ánh chính xác chuyển hóa phức tạp ở cơ thể người [2]. Thêm vào đó, hoạt chất được dùng là dạng chiết xuất tinh khiết (heteropolysaccharide), hoàn toàn khác biệt với việc ăn nấm tươi hoặc nấm khô chế biến thông thường [2]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào xác nhận tác dụng hạ mỡ gan của nấm khiêu vũ trên người bệnh [2].
Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh gan nhiễm mỡ
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nấm khiêu vũ như một loại "thần dược" có thể làm sạch mỡ trong gan chỉ sau vài tuần sử dụng. Việc tin vào những lời quảng cáo thiếu kiểm chứng khiến nhiều người trì hoãn thăm khám y tế định kỳ.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng có thể ăn uống thả cửa, lười vận động rồi dùng nấm để bù trừ. Thực tế, gan nhiễm mỡ liên quan mật thiết đến tình trạng kháng insulin, stress oxy hóa và chế độ ăn giàu axit béo bão hòa [2, 5]. Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chế độ ăn chứa nhiều axit béo bão hòa làm gia tăng tổn thương gan và thúc đẩy tình trạng stress lưới nội chất, độc lập với cân nặng hay chức năng ty thể [5].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý uống các loại cao nấm đậm đặc không rõ nguồn gốc để hạ men gan. Đối với bệnh gan mạn tính, việc nạp các chế phẩm không chuẩn hóa liều lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan đang bị tổn thương.
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Nấm khiêu vũ tự nhiên là thực phẩm an toàn đối với đa số người khỏe mạnh khi dùng trong bữa ăn gia đình. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng đặc biệt cần thận trọng khi có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ loại nấm này.
Bệnh nhân viêm gan mạn tính, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần hết sức lưu ý. Việc tự ý bổ sung các dạng chiết xuất đậm đặc có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm sai lệch kết quả theo dõi men gan [2, 7].
Những người mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết hoặc hạ lipid máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1, 2]. Do heteropolysaccharide có thể tác động đến chuyển hóa đường và lipid, việc kết hợp không kiểm soát dễ gây ra tương tác thuốc ngoài ý muốn [2].
Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ về việc dùng chiết xuất nấm khiêu vũ liều cao ở phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này chỉ nên dùng nấm như thực phẩm nấu chín thông thường trong khẩu phần ăn, không nên tự ý dùng dạng thực phẩm chức năng bổ sung.
Áp dụng thực tế: Đâu là giải pháp chuẩn y khoa?
Nấm khiêu vũ là một loại thực phẩm bổ dưỡng, giàu chất xơ và vi chất [2]. Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng có thể bổ sung nấm khiêu vũ vào thực đơn với lượng vừa phải như các loại nấm ăn khác bằng cách nấu canh, xào hoặc nấu cháo. Nấm cần được nấu chín kỹ trước khi ăn để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
Tuy nhiên, người bệnh không thể dựa vào loại nấm này để điều trị bệnh gan. Hướng dẫn y khoa khẳng định các biện pháp điều trị nền tảng hàng đầu hiện nay đối với bệnh gan nhiễm mỡ là chế độ ăn uống lành mạnh, giảm cân và tập luyện thể dục đều đặn để cải thiện tình trạng kháng insulin [2, 7]. Bằng chứng y học hiện nay vẫn chưa đủ để khuyến cáo sử dụng các loại chất bổ sung chống oxy hóa hay các liệu pháp thảo dược nhằm điều trị dứt điểm căn bệnh này [6].
Để kiểm soát mỡ gan, người bệnh cần hạn chế các chất béo bão hòa, giảm tiêu thụ calo dư thừa và duy trì thói quen vận động thể lực thường xuyên [2, 5, 7]. Nếu phát hiện men gan tăng hoặc có hình ảnh nhiễm mỡ trên siêu âm, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được đánh giá nguy cơ xơ hóa và lập kế hoạch can thiệp y tế phù hợp [2, 7].
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là một rối loạn chuyển hóa phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ xơ gan và ung thư nếu không được kiểm soát đúng cách [1, 3, 6]. Mặc dù các chiết xuất từ nấm khiêu vũ cho thấy triển vọng điều hòa mỡ gan trên chuột thí nghiệm, người tiêu dùng không nên xem đây là phương thuốc chữa bệnh trên người [2]. Thay vì tìm kiếm những giải pháp truyền miệng, việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp rèn luyện thể lực mới là nền tảng bền vững để bảo vệ lá gan khỏe mạnh [2, 7].